ਤੱਤਕਰਾ

 

1. ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਬਿਉਰਾ
2. ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਸਾਹਿੱਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
3. ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
4. ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ - ਵਸਤੂ ਸਮੱਗਰੀ
5. ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਾ ਰੂਪਕ ਪੱਖ
6. ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ
7. ਵਾਰ ਵਿਚ ਆਏ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਕੇਤ

 

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ : ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਬਿਉਰਾ

 ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਿਕਟ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਹਾਸਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਿੱਤ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸਰਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਇੰਝ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਥਹੁ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। "ਆਪ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਫਿਲਾਸਫਰ ਕਵੀ, ਗੁਰਸਿੱਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿੱਡ ਸਨ।" (ਡਾ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਪੰਨਾ 1) ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਸ ਢਾਡੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਚੂੰਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟ ਵਰਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਤਿਥੀਆਂ, ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਜਿਥੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰ ਸਕੀਏ। ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਬੁਲੰਦੀ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਰੋਤ ਦੱਸਣੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਰਹੀ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਆਦਿ ਸਰੋਤ, ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ