ਤੇ ਧੋਬੀ ਸਨ, ਇਹ ਆਖਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ:

'ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਏਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ! ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਕਮਾਂਡ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਨਾ ਹੋਵੇ ? ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਗੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ।'

ਕੋਜੂਖ, ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਬੋਲੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਸੂਝ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘੂਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਤੇ ਇਸ ਸਬਰ ਨੂੰ ਬੂਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਰੌਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ । ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਧਦੀ ਵੀ ਗਈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਭਾਰੇ ਪੈਰ, ਹੋਰ ਭਾਰੇ ਹੋ ਗਏ । ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਧਮਾਕੇ ਵੱਧਦੇ ਗਏ.. ਨੇੜੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਰਲਗਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਰਾਂਡੇ ਉੱਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਪੌੜੀਆਂ ਲੰਘਦੀ ਮੱਧਮ ਮੱਧਮ ਪੈਂਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਕਮਰਾ ਨੱਕ ਨੱਕ ਭਰ ਨਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਈ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਕਈ ਅਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ। ਕਮਾਂਡਰ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਏ ਨਕਸ਼ੇ ਵੱਲ ਹੋ ਗਏ। ਸੜ ਚੁੱਕੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਬਸ ਆਖਰੀ ਲੋਅ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇਸ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਖੰਘੂਰੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਨੱਕ ਸੁਣਕਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉੱਪਰ ਬੂਟ ਰਗੜਨ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਸਿਗਰਟ ਦਾ ਧੂਆਂ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਏ । ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਬਦ-ਸ਼ਗਨੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਖਿਲਰ ਗਿਆ।

"ਸਾਖਿਓ!"

ਘੁੱਪ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਂ ਵਰਤ ਗਈ।

"ਸਾਖਿਓ!"

ਘੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਜ਼ੂਖ ਨੇ ਮਸਾਂ ਬੋਲ ਕਢੇ।

“ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਕਿ ਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਕਸਬੇ ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਕਸਾਕਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਫੱਟੜ ਤੇ ਬਿਮਾਰ, ਲਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੱਛੇ ਸਨ, ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਸਾਕ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੁਆ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਾਪਰਨੀ ਹੈ। ਕਸਾਕ ਸਾਡੇ ਤੀਜੇ ਦਸਤੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਸੱਜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਹਾੜ। ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਂਘਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਟੁਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਸਾਕ ਪਹਾੜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆ ਅਪੜਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੱਤਫਟ ਅਸਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ