ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੀਨਾ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਤਾਸਕੀ ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦਾ- ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਨੱਕ, ਮੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹ, ਮੇਰਾ ਰੰਗ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀ ਪਤਾ ਉਸ ਵਿਚਲਾ ਪਾਗਲਪਣ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਹਉਕਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਲਸਫਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਪਿਆਰ ਅਗੇ ਕਿਵੇਂ ਲੀਰ ਲੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਗਿਆਨ ਕਿੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਜਜ਼ਬਾਤ, ਅਕਲ ਦੀਆਂ ਗੋਡਣੀਆਂ ਲੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਟਾਲਨ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿਤਾ- ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ, ਜਰਮਨ ਵਿਚੋਂ ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਾਂਗੇ । ਤਾਸਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ- ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਐਨੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਲੜਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਾਸਕੀ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚਰਚਲ ਦਾ 1935 ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਆਇਆ ਕਿ ਯੋਰਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜੇ ਜਰਮਨ ਵਿਰੁੱਧ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਪਏ ਤਾਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਾਸਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਅਕਲ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਏਗੀ ਪਰ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ। ਚਰਚਲ ਨੂੰ ਆ ਗਈ ਹੈ ਸਟਾਲਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

ਤਾਸਕੀ ਦਾ ਵਡਾ ਬੇਟਾ ਲੇਵਾ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਸੀ। ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਥੜਾ ਮਾਹੌਲ ਬਦਲ ਜਾਏਗਾ, ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਟੂਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਣੇ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ- ਅਹਿ ਦੇਖੋ, ਚਾਰ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਕਾਤਲ ਹੁਣ ਇਥੇ ਆ ਵੜਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਾਰਨਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੇਸਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਜਰਮਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਤਾਸਕੀ ਨੂੰ ਨਵਰਤ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਵੀਜ਼ਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੈਰਿਸ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤ ਉਪਰ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹਾ ਵਿਰਲਾ ਬੰਦਾ ਲੱਭੋ ਜਿਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਆਪ ਲਿਖਿਆ ਹੋਏ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਕਲਾਸਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਉਹ ਸਪਿਨੋਜ਼ਾ ਦਾ ਵਾਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਨਾ ਰੋਵੇ ਨਾ ਹੱਸੋ। ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰੋਜ਼ੇ, ਤਾਸਕੀ ਬਾਬਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਲਾਇਲ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਕਾਰਲਾਇਲ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹੱਸ ਹੈ। ਤਾਸਕੀ ਕੋਲ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਹੈ। ਚਰਚਲ ਨੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਤਾਸਕੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਉਸ