ਸਿਰ ਧੁਣਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਪਿਆ ਕੂਕਾਂ ਛਡਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰਸ ਹੀਰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਅਲਾਪਦਾ ਹੈ:- ਮੇਰਾ ਰਾਂਝਣ ਮੈਨੂੰ ਮੋੜ ਦੇ. ਅਤੇ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਅਜੋਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੀਰ ਵਰਗੀ ਬੇ-ਇਨਸਾਫੀ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੂਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ- ਮੁੜ ਕੋਈ ਲੈ ਨਾ ਜਾਵੇ ਝੰਗ ਸਿਆਲੇ ਹੀਰ, ਜੈ ਮੀਰ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਲਈ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬੇ-ਨਜ਼ੀਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਵਹਿਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ:- ਵਗੇ ਝਨਾਂ ਦਾ ਨੀਰ, ਹੋ ਗੰਭੀਰ, ਰੱਬ ਆਪ ਬਣਾਈ ਇਹ ਤਸਵੀਰ, ਸੁਣ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ, ਨਾ ਕਾਹਲੀਆਂ ਪਾ, ਹੈ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬੇ-ਨਜ਼ੀਰ ਇੱਕ ਸੀ ਰਾਂਝਾ ਇੱਕ ਸੀ ਹੀਰ। ਅਤੇ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ।

ਹੀਰ ਵੇਲੇ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚਾਰ ਕੁ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਮਾਰ ਸਾਡੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਤੱਕ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸਨੇਹੀਰ ਦਾ ਪੱਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੀਰ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੀ ਹਨ। ਹੀਰ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ, ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ, ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ, ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਦੇ ਅਨੇਕ ਪਹਿਲੂ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:- ਹੀਰ ਖੁਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਪਾਤਰ, ਜਬਰਦਸਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੇ-ਇਨਸਾਫੀਆਂ ਸਮੇਂ ਦਲੀਲ ਸਹਿਤ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਾ ਵਾਸਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਅਨਿਆਂ ਨਾ ਸਹਿੰਦੀ ਮੌਤ ਕਬੂਲਦੀ, ਸਿਦਕ, ਸਬਰ ਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ, ਸੱਚ ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਪੰਜਾਬਣ ਮੁਟਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਦੁੱਖਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਘਬਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਿਆਰ-ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਣਤਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਵਫਾਦਾਰ, ਆਪਣੇ ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਰਗੀ ਖੂਬਸੂਰਤ, ਆਪਣੀ ਅਣਖ, ਇਜਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ ਗੋਂਦਾਂ ਗੁੰਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜਾਉਣ ਲਈ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਆਦਿ ਖੂਬੀਆਂ ਨੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਭੁੱਲ ਨਾਇਕਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਹੀਰ, ਲੋਕ-ਦਿਲਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ, ਲੋਕ ਚੇ ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਯਾਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਰੂਹ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੀਰ ਦਾ ਕਿੱਸਾ/ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ/ਸੁਣਨ ਵੱਲ ਉਮਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਵਾਰਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ