ਕਬਾਇਲੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਸੁੱਝਦਾ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵਰਤ ਲੈਂਦਾ। ਰਾਜੂ ਵੀ ਕਬਾਇਲੀ ਹੀ ਸੀ। ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਕੋਰਾ। ਪੜ੍ਹਣਾ ਲਿਖਣਾ ਉਸ ਨੇ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟੋਲੀ ਅਧੀਨ ਉਸ ਦੀ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ।

ਸੌਣ ਵੇਲੇ ਰਾਜੂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,

"ਇਹ ਤੇਲ ਦਾ ਕੀ ਚੱਕਰ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਲ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਟੋਰਾ (ਮਹੁਆ ਦੇ ਬੀਜ) ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ?" ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਝੱਟ ਬੋਲ ਪਿਆ, "ਕੀ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ?"

"ਹਾਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਨਿਕਲਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਪਰ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਉਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।”

ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦੱਸਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਂ ਟੋਰਾ ਦਾ ਤੇਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦਸਤਾ ਲੈਂਪ ਵਿਚ ਬਾਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੂ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਪਲਾਸਟਿਕ, ਪੇਟਰੋਲ, ਪੈੱਨ, ਝਿੱਲੀ ਆਦਿ ਉਹ ਹਰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਰਾਜ ਮੰਚ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਤੀਸਰੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਨੱਚਣ- ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਦਾ ਜਿਗਿਆਸੂ ਹੈ। ਤੇਲ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਝੰਜਟਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਨ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

ਜਦ ਸਵੇਰੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਅੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਜਾਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸੀਟੀ ਦਾ ਵਕਤ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਪਰ ਗਹਿਮਾ ਗਹਿਮੀ ਕਾਰਨ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੰਦਨ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸਲ ਮਾਰਨ ਤੱਕ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਪੁਰੀ ਕੀਤੀ। ਚਾਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦੋ ਜਣੇ ਇਕ ਖੱਚਰ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ, ਗੱਤਿਆਂ, ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਆਦਿ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਲੱਦੀ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਖੱਚਰ ਜਿਹਾ ਅਜੀਬ ਜਾਨਵਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਬਸਤਰ ਵਿਚ ਨਾ ਗਧੇ ਹਨ ਨਾ ਘੋੜੇ। ਭਾਰ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੋ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੱਤਿਆਂ/ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਐਨੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਲੈ ਆਉਣਾ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।

"ਧਾਨ ਲੱਦ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦੇ," ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।