ਹੋ ਸਕੇ।

.........ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਤੋਰ ਲੈਣ। ਕੁਝ ਦਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਤ ਰਾਹ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਚੱਲ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਅੱਠ ਵਜਦੇ ਤਕ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਟੋਲੇ ਪਹੁੰਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਦੱਸ ਵਜਦੇ ਤੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ ਟੋਲਾ ਇਕ ਪਾਸਿਓਂ ਆ ਨਮੂਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਝਾੜੀਆਂ ਓਹਲਿਓ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਸਮੁੱਚਾ ਜੰਗਲ ਇਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ, ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨੀਲ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਮੋਰ ਪੰਖ ਸਜਾਈ, ਢੋਲ-ਢਮੱਕਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਲੋਕ ਇਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਸਾਰਾ ਦਿੱਸ਼ ਇਓਂ ਜਾਪਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਰ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ ਹੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਉੱਠੇ ਹੋਣ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਥਾਂ ਥਾਂ ਡੇਰੇ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਗਏ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ ਅਲੱਗ ਝੁੰਡ ਇੱਕੋ ਥਾਵੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ। ਕੋਈ ਬੇ-ਤਰਤੀਬੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਨਹੀਂ।

ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੀਟੀ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਕਤਾਰਾਂ ਦੀ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਬਨਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵਲ ਖਾਂਦੀ ਇਕ ਲੰਬੀ, ਅਮੁੱਕ ਜਾਪਦੀ ਕਤਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਜਦ ਤੱਕ ਆਖ਼ਰੀ ਝੁੰਡ ਇਸ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ, ਅਗਵਾਨੂੰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬੈਨਰਾਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੱਜਿਆ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲੂਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਢੋਲ-ਢਮੱਕੇ ਨਾਲ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ।

ਕਿਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ! ਨਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਨਾ ਪੁਲਿਸ, ਨਾ ਦਰਸ਼ਕ। ਓਥੇ ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਮਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਮਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ ਦਰਸ਼ਕ ਸੀ। ਲਾਗਲੇ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਪੰਜ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਜਾ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ. ਇਕ ਟੀਮ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕੈਮਰਾਮੈਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋ ਤਿੰਨ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਜਣੇ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਅਮਲੇ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਲੂਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਿਤਿਓਂ ਇਕ ਗੁਰੀਲਾ ਸਕੁਐਡ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿਚਲੇ ਇਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਹਲਚਲ ਛੇੜੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਖਿਆਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਓਨੇ ਮਜ਼ਾਹਰੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹੋਣੇ ਜਿੰਨੇ ਬਸਤਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਾਹਲ, ਅਨਪੜ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਸ ਸਬੰਧੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੱਭਿਅਕ,