ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਾ ਰਸਤਾ ਪੈਦਲ। ਕਿਹੜਾ ਡਾਕਟਰ ਐਨਾ ਤਰੱਦਦ ਕਰੇਗਾ।

ਉਸ ਰਾਤ ਲੱਚੱਕਾ ਸੁੱਤੀ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਬਸੰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਵਿਹਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੰਨੰਨਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਜਦ ਉੱਠ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਲੱਚੱਕਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਮੂੰਹ-ਹਨੇਰੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਬੱਚੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਮੁੜ ਆਈ।

"ਹੁਣ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਮਹਿਲਾ ਸੋਘ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇਗਾ," ਕੰਨਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

ਨਵਾਂ ਇਲਾਕਾ, ਨਵੇਂ ਲੋਕ।

ਨਵੇਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ ਉਹ ਸੀ ਦਸਰੁ। ਉਮਰ ਕੋਈ ਚੌਵੀ ਸਾਲ, ਕੱਦ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਫੁੱਟ ਦੇ ਕਰੀਬ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਫੈਲੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਾਸੂਮੀਅਤ। ਢਾਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਛੀ ਮਾਰਨਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਤੀਰ, ਕਮਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬੰਦੂਕ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਬਨੈਣ ਤੇ ਪਰਨੇ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਵਰਦੀ ਪਾ ਲਈ। ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਓਦੋਂ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਹਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣੇ ਹੋਣ। ਤਾਲਾਬਾਂ ਵਿਚ ਪੱਥਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਕੇਕੜੇ ਫੜ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਫਲ ਤੋੜਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਲਾਲ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਭੌਣ ਦੇਖੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵਕਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗੰਢ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪੈਂਟ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਸਾਂਭ ਲਵੇਗਾ। ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਨਹਾਉਣ ਗਿਆ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ਨਹੀਂ ਪਰਤਦਾ। ਕੇਕੜੇ ਹੱਥ ਨਾ ਆਉਣ ਤਾਂ ਘੋਗ ਚੁੱਕੀ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਯਾਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸੂਰਾਂ, ਹਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਨੂੰ ਫੁੰਡਿਆ ਹੈ। ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਣੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਹਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦਸਤਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰਾਬਿਤਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੰਨੇਨਾ ਮੈਨੂੰ ਦਸਰੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਲੱਚੱਕਾ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਬਸੰਤੀ ਤੇ ਦਸਰੂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਦਸਤੇ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ ਇਕ ਰਾਤ ਦੇ ਡੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਦਾ ਹਾਂ।

ਨਵੇਂ ਦਸਤੇ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਲੰਬਾ ਪਤਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੰਬੀਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਤੇਜ਼ ਕਦਮੀਂ ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮਸਰੂਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ। ਜਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਦੇਂਦਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਹਿ ਦੇਂਦਾ, "ਹਿੰਦੀ। ਇੱਲਾ।" ਉਹ ਗੌਂਡ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ। ਜਦ 'ਹੁਕਮ'