ਦੇ ਇਸ ਮਾਹਰ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਪਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਟਾਹਣ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਟਾਹਣ ਉੱਪਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਆਂਟਣੀ ਖਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਾ ਦੇਂਦਾ।

ਇਕ ਟਾਹਣ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਝੁਣਿਆ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਮੀਂਹ ਵਰੂ ਪਿਆ। ਅਸੀਂ ਝੋਲਾ ਭਰ ਕੇ ਮੁੜੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦ ਅਚਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਕ ਕੇ ਚੱਖਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਵਗਾਹ ਮਾਰਿਆ।

"ਇਹ ਤਾਂ ਕੌੜਾ ਏ, ਖੱਟਾ ਵੀ! ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਇਹਦੀ ਕਚਿਰ (ਸਬਜ਼ੀ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।" ਦਸਰੂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਦੰਦੀ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਬੂਹ ਬੂਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

"ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਓਂ ਲੈਂਦੇ ਨੇ? ਇਹ ਕੋਈ ਖਾਣ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ?"

"ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਓਂ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਖਾਧੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਬਾਦ 'ਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਅਚਾਰ, ਮੁਰੱਬੇ, ਦਵਾਈਆਂ, ਚਟਣੀਆਂ, ਕਈ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਬੇ-ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਓ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਨੇ।"

ਕਬਾਇਲੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਾਟ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਚੌਲ, ਨਮਕ ਤੇ ਮਿਰਚਾਂ ਬਦਲੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਫਿਰ ਬੇ-ਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਅਥਾਹ ਕੁਦਰਤੀ ਦੋਲਤ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਜਾਂ ਖਾਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬੇ-ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ। ਔਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਭਰਨ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਢਿੱਡ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝੇ ਤਾਂ ਅਗਾਂਹ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਇਹੀ ਅੱਗ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੱਛੀ ਸੁਕਾਉਣ ਤੇ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਜਾਚ ਆਉਣੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੈ। ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਸਵਾਦ ਉਚੇਰੇ ਜੀਵਨ ਮਿਆਰ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਰੜ ਤੇ ਬਹੇੜੇ ਦੀ ਵੀ ਓਥੇ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਆਦਿਵਾਸੀ ਤੋਂ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਔਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਸ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਬੇ-ਥਵੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਂਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੂਣ ਮਿਰਚਾਂ ਬਦਲੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁਦਰਤੀ ਦੋਲਤ ਵਸੂਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਡਾਬਰ ਵਾਲੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੰਡ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਬਾਸਮਤੀ, ਹਲਦੀ, ਨਿੰਮ ਆਦਿ ਦੇ ਜੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੱਬਾ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਬਸਤਰ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਮਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੁੱਖ ਓਥੋਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ।

ਉਸ ਦਿਨ ਅਠਾਈ ਜਣਿਆਂ 'ਚੋਂ ਦੇ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਔਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ। ਬੰਗਾਲਣ ਡਿਪਟੀ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੰਨੰਨਾ ਨੇ ਸਿਰਫ਼