ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਅਜੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਥੁੜ੍ਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਹੀ ਸਰੋਤ ਬਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਵਾਰੀ ਸਿਰ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਹ ਸਰੋਤ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਕ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਗਿਰਦ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਲੋਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਚਾਹ ਤੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਪਤੀਲੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਵਕਤ, ਇਹ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਾਹ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਇਕ ਖੁੰਦਰਨੁਮਾ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਆਸ ਪਾਸ ਬਾਂਦਰਾਂ, ਰਿੱਛਾਂ ਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁਰੀਲੇ ਏਥੇ ਡੇਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਜਦ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਤਾੜੀ, ਮਹੂਏ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਣਸੀ ਖੁਰਦ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਮ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਥੋਂ ਭਜਾ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਫੂਕਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਔਰਤਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ ਇਕੱਲੀਆਂ ਆ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਰ ਟੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰ ਲੈਣਾ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਲਾ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰੂਰ, ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਸੀ।

ਰਾਤ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਚਸ਼ਮੇ ਉੱਤੇ ਕੱਟੀ। ਪਹਾੜ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਓਥੇ ਠੰਡ ਘੱਟ ਸੀ। ਦਲਾਂ ਦੇ ਰੱਦੋ-ਬਦਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਜੀਦਾ ਕਬਾਇਲੀ ਸਿੰਘਨਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾ ਚੰਗਾ ਟਰਾਂਸਲੇਟਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੋਟਾ ਕਰਦਾ ਨਾ ਹੀ ਵਧਾਉਂਦਾ। ਆਮ ਗੋਂਡ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਉਹ ਸਹੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦਾ। ਸੱਤ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜਿਆ ਤਿੱਖਾ, ਫੁਰਤੀਲਾ, ਵੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅੱਨਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਸਿੰਘਨਾ ਕਹਿੰਦਾ, ਕੋਈ ਸਿੰਘਾ ਦਾਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਏਥੇ ਹੀ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਚਸ਼ਮੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਕ ਵਾਰ ਇਕ ਹਿੱਛ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੀ ਲੱਤ ਨੂੰ ਪਾੜ ਖਾਧਾ ਸੀ।

ਸਵੇਰੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰੇ ਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਦੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਕ ਜਣਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋ ਪਿਆ ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮੀ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ। ਕੋਈ ਇਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਬਾਦ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਹਮਣੇ ਦਸਰੂ ਤੇ ਕੰਨੇਨਾ ਬੁਨੈਣਾਂ ਪਾਈ ਤੇ ਤੋੜ ਪਰਨੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਏ।

"ਦਸਰੁ ਭਾਈ, ਵਰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੂੰ ਪੱਕਾ ਕਬਾਇਲੀ ਲੱਗਦੈ।"

ਦਸਰੂ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਉਹ ਸੀ ਹੀ ਕਬਾਇਲੀ। ਵਰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਗੁਰੀਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਕਬਾਇਲੀ, ਵਰਦੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ