ਜਿਹੜੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨੇ। ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦਾ ਕੰਮ ਬਸੰਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੰਘਨਾ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।

"ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਤਨੀ ਦਸਤੇ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਪਤੀ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ?"

ਰਾਜੇਸ਼ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ, ਅਜੇ ਹਾਲਤ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਪਹੁੰਚੇਗੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਚਾਰ ਦਿਵਾਰੀ 'ਚੋਂ ਔਰਤ ਨੇ ਨਿਕਲਣਾ ਹੈ, ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਿਓਂ ਜਾਵੇਗਾ?"

ਟੇਢਾ ਸਵਾਲ। ਆਦਮੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ ਤਾਂ ਔਰਤ ਚਾਰ ਦਿਵਾਰੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਟੋਢਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਗਤੀ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਆਦਮੀ ਔਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਸੋ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕਦੀ।

"ਬਾਪ ਬੇਟੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦਲਾਂ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨੇ?"

"ਕੋਈ ਕੋਈ।"

ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਟੋਰਾ ਬੋਰਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਅਮਰੀਕੀ ਬੰਬਾਰੀ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਬਰਫ਼ ਲੱਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਚੱਟਾਨੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੰਬਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਛੇ ਮੀਟਰ ਤਕ ਡੂੰਘਾ ਧਸ ਕੇ ਫਟਦੇ ਸਨ, ਨਾਲ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਬਸਤਰ ਤੇ ਟੋਰਾ ਬੋਰਾ! ਮੈਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਏਥੇ ਦਿਓ ਕੱਦ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਰਗੇ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਏਥੇ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਅਰਬਾਂ ਖ਼ਰਬਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਦੌਲਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਬੈਂਕ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਘੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਢ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਵੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਅਰਬਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਜਿਉਂਦਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਾਕਤ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ ਦੁਸਰੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਦੂਸਰਾ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਤੀਸਰੀ ਕੋਈ ਸੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਟੱਕਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣੀ ਹੀ ਹੈ।

"ਅਸੀਂ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਕਾਰਨ ਏਥੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਕਾਰਨ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਟੋਰਾ ਬੇਰਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਥ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਟੋਰਾ ਬੋਰਾ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਬਸਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੜਾ ਮੈਦਾਨ, ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।"

ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੀ ਜੰਗ ਇਕੱਲੇ ਬਸਤਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾਣੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲਣਾ ਹੈ। ਬਸਤਰ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਕਬਾਇਲੀ ਵਸੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ