ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗਾ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ, ਉਸਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜਿਸਮ, ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਲੋਰ ਵਿਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਨਸ਼ਿਆਏ ਪਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਆਲਮ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕੋਈ ਖ਼ਤਾ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਰੰਗੰਨਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਗਾਰਡ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, "ਤੂੰ ਵੀ ਜਾਹ! ਬੰਦੂਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਈ ਰਹਿਣ ਦੇ।" ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ 'ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਜਾ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੂਕ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਰਾਈ ਚੀਜ਼ ਜਾਪਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਓਥੋਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠਦਾ। ਕਝ ਵਾਪਰ ਵੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਬੰਦਕ ਏਥੇ ਕੀ ਕਰੇਗੀ?

ਪਰ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧੁਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਬਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਿੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਕੋਈ ਦੂਸਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਣਗੇ।

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਚਿਰੋਕਣੀ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਵਕਤ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦ ਚੰਦਨ ਨੇ ਲੰਬੀ ਵਿਸਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

"ਕੈਸੀ ਰਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਭਾਈ। ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਥਕਾਵਟ? ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਏਂਦਨਾ। ਨੱਚਣਾ। ਡਾਕਾ। ਕਦਮ ਤਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ। ਇਹ ਹੈ ਰਿਦਮ, ਇਹ ਹੈ ਲੋਰ, ਇਹ ਹੈ ਵਜਦ! ਇਹ ਜੰਗਲ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਂਡਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਢਾਲ ਦੇਣਾ। ਗੁੰਡਾਧੂਰ ਦਾ ਤਾਂਡਵ, ਭੂਮਕਾਲ ਦੀ ਬਗਾਵਤ! ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਸਿਨੇਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਉਠਾਵਾਂਗਾ। ਨੂੰ ਮਿਕਸਿੰਗ। ਨੋ ਬਾਂਬੇ ਐਂਡ ਹਾਲੀਵੁੱਡ। ਨੇ ਪੋਪ ਇਨ ਜੰਗਲ ਧੁਨ। ਆਈ ਨੀਡ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮੇਸ਼ਨ! ਨਵੀਂ, ਅਲੱਗ ਤੇ ਉਚੇਰੀ ਚੀਜ਼! ਬੱਟ, ਨੇ ਮਿਕਸਿੰਗ, ਨੈਵਰ !"

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਲੀ ਦਾ ਇਹ ਕਮਾਂਡਰ ਦੱਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਵਾਰੰਗਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੇ ਕੀ ਕੀ ਹੋਰ ਕਰੇਗਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਅਣਥੱਕ ਕਾਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਰਣਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਡੇਢ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਹ ਬਸਤਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਨਵਾਂ ਮੰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।

"ਕਬਾਇਲੀ ਨਾਚਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ," ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। "ਢੋਲ ਹੈ ਪਰ ਧਮਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੋਰ ਹੈ ਪਰ ਕਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਹੇਕ ਹੈ ਪਰ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ?"

"ਹੈ! ਨਗਾਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਂਗਰ। ਡਮ ਡਮ ਡਮ ਡਮ! ਜਦ ਕਿਸੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਗਾਰਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੰਗੀ ਨਾਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਦੇ। ਮੈਂ ਲੱਭਾਂਗਾ ਉਸ ਨੂੰ, ਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਵਿੱਲ ਖਾੜ ਨਾਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਕਮਾਨ ਦਾ ਜੰਗੀ ਨਾਚ। ਮਿਲੀਸ਼ੀਏ ਦਾ ਨਾਚ। ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਗੀਤ, ਨਵੇਂ