ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਜਵੰਦੇ: ਇਹ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜੈਸਲ ਦੇ ਭਰਾ ਦੂਸਲ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ। ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ, ਮਾਨਸਾ ਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਜਵੰਦੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਵੰਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਇੰਸਟਸਨ ਨੇ ਦੀ ਜਵੰਦੇ ਨੂੰ ਭੱਟੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਵੰਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਮਾਦੇਦਾਸ ਪੈਰਾਗੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਮੂਲੇਵਾਲ ਠਹਿਰਕੇ ਸੌਖੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਵੰਦਿਆਂ ਜੇ 22 ਪਿੰਡ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰੀ ਤਲੈਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਾਸੇ ਢਾਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਦੁਰਗੂ ਨਾਮ ਦਾ ਹਰੀਕਾ ਜੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜੱਟ ਜਵੰਦਿਆਂ ਦਾ ਜੁਆਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਜਤ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਵੰਦਿਆ ਨਾਲ ਸੈਦਪੁਰ (ਏਮਨਾਬਾਦ) ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਿੱਖਾ ਤੂੰ ਦੇਖੋ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਦੁਆਸ ਵੱਲ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਅ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੱਚੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਜਵੇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਜਵੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੁਆਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਾਪ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਬਖਸਾਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ "ਭਾਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਉਸਤੋਰੀ ਪਰ ਜਿਥੇ ਜਾਉਰੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਰਹੂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ 'ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਵੰਦਾ ਪਿੰਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੇਖਾ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਹੋਏ ਜਵੰਦੇ ਜੱਟ ਕੁਝ ਫਰੀਦਕੋਟ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜਬੰਦੇ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਜਵੰਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸੁਨਾਮ, ਪਰਨਾਲਾ ਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਵੰਦਾ ਤੇ ਪਿੰਡੀ ਜਵੰਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਜਵੰਦਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਮਾਲੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹਨ। ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਮਾ ਸਮਾਉਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਬੰਦਾ ਜੱਟ ਸੀ।

ਝੱਜ: ਝੱਜ ਗਿੱਲ ਤੇ ਗੰਧੂ ਵਰਹਾ ਰਾਜਪੂਤ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਨੈਪਾਲ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਗੰਗੂ ਦੇ ਝੱਜ ਬਿਨੇਪਾਲ ਜੱਟਾ ਦੇ ਹੀ ਉਪਗੋਤ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਰ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਗੰਗੂ, ਪੰਧੇਰ, ਮਾਂਗਟ ਆਦਿ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਭੱਟਨੇਰ ਤੋਂ ਰਾਜੇ ਜੱਗਦੇਵ ਪਰਮਾਰ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਮੂਦ ਰੀਜ਼ਨਵੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹਿਮੂਦ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹਾਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਭੇਜ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਮਲੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਧਾਲੀਵਾਲ ਮਾਨਸਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੱਜ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਇਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਝੱਜ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਟਲੀ, ਜ਼ਿੰਦਤੀ ਬੁਆਈ ਲੰਢਾ ਰੇਲ ਉਮੈਦਪੁਰ, ਡੇਹਲੋ, ਪੱਧਰ ਖੇਤੀ ਤੇ ਟਿੱਬਾ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੀਜ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡ ਲੁਧਿਆਣੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਹਨ। ਮਾਏ ਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਝੱਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬੰਜ ਜੱਣ ਹੀ ਸੀ। ਸੁਭਾਅ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਅਖੜ ਹੀ ਹਨ।

ਇਸ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਦਲਿਤ ਦੇ ਪਿਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੋਤ ਹੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬਹੁਤ ਉੱਘਾ ਗੋਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਜੱਟਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਤ, ਨਸਲ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਿਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੰਟ ਮਿਹਨਤੀ, ਨਿਡਰ, ਹਿੰਮਤੀ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿਲੇ ਲੋਕ ਹਨ।

ਟਿਵਾਣੇ : ਇਹ ਪਰਮਾਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਧਾਰਾ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਉੱਠਕੇ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਫਿਰ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੰਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਰਮਾਰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਸ਼ਾਦ ਸਨ। ਇਹ ਰਾਜੇ ਜੱਗਦੇਵ ਦੇ ਭਰਾ ਰਣਧੌਲ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਸ ਬੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਰਾਏ ਸ਼ੰਕਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸੀ। ਟਿਵਾਣੇ ਗੋਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਏਊ (ਟਿਵਾਣਾ) ਸੀ। ਟਿਵਾਣੇ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਲਖੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਟਿਵਾਣੇ ਇੱਕ ਸਤੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਦਾਦੀ ਪੀਰ ਸਧੋਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸਕੌਰ, ਸਰਵਰਪੁਰ ਰੱਖੋ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਭਾਦਸੋ ਕੋਲ ਚਨਾਰਥਲ ਆਇ ਵਿੱਚ ਟਿਵਾਇਆਂ ਦੀ ਉਧਰ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇ ਤੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਵਾਣਾ ਤੇ ਟੌਹੜਾ ਪਿੰਡ ਟਿਵਾਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਵਾਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਟਿਵਾਣੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਟਿਵਾਣੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਟਿਵਾਣੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਪੁਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਝੰਗ, ਮਿੰਟਗੁੰਮਰੀ, ਮੁਜਫਰਗੜ੍ਹ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਟਿਵਾਣੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਟਿਵਾਣੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਟਿਵਾਇਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਸਾਰਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਟਿਵਾਣੇ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਵੀ ਇਵਾਲਾ ਜੱਟ ਹੈ। ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਰਿਯਾਤ ਖਾਂ ਟਿਵਾਣਾ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਟਿਵਾਣੇ ਲੜਾਕੂ ਹੁੰਦੇ