ਅਰਹਰ :-

ਅਰਹਰ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਕਿ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਿਸਾਨ ਅਰਹਰ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਹੀ ਬੀਜਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦਾਣੇ ਤਾਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਕਿਧਰੇ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦਾਲ ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਖਾ ਲਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਵਾਂਗੇ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਮ ਹੁਣ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬੀਜ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਅਰਹਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਡ ਅੱਡ ਕਿਸਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਪਏਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸਮ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਦੀ ਹੈ।

1. ਘੱਟ ਦਿਨਾਂ (120-150) ਵਿੱਚ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਬੀਜਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 4.5 ਫੁੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

2. ਮਧਿਅਮ ਦਿਨਾਂ (165-180) ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਫਰਕ 6.0 ਫੁੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

3. ਵੱਧ ਦਿਨਾਂ (180 ਤੋਂ 210) ਵਿੱਚ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫਰਕ 7.5 ਫੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

4. ਹਰ ਦੋ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 1.5 ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 4.5 ਫੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।