ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ

ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਘੋੜੀ ਗੜ੍ਹ ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਉੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਲਟਕਦਾ ਪੁਲ (Suspension bridge) ਜੋ ੬੦੦ ਮੀਟਰ ਦੇ ਏੜ ਗੇੜ ਸੀ ਰੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਜੀ. ਐੱਮ. ਡੀ. ਸੂਫ਼ੀ (੧੯੪੮-੪੯) ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ।

ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉੱਪਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁੱਲ ਖ੍ਰੀਦ ਲਈ ਸੀ। ਉਪਰੰਤ ਇੱਥੇ ਅੱਧ ਮੀਲ ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਕੁਆਟਰ ਬਣਵਾਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਨ ਮਹਿਮਾਨ ਆ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਬਾਗ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਪੈਰ ਪਾਏ। ਮਟਨ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕੀਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਨਲਵਾ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਲਾਗੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਮਟਨ ਸਾਹਿਬ' ਰੱਖਿਆ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ੧੬੨੦ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਪਾਏ। ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਹੁਗਲ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੌਰੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਇਸ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬੈਠੇ ਸਨ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਰਮ ਮਿਲਾਨ' ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੱਥੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਛਟੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ੧੬੬੦ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਨਲਵਾ ੭ ਅਕਤੂਬਰ ੧੮੩੧ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇਵ ਆਗਨ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ੩੬੦ ਰੁਪਏ ਦੀ ਦੇਗ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਪੱਕੀ ਜਾਗੀਰ ਲਗਵਾਈ।