موٹرساایکل ڈاِاری
(سپھرناما)
ارنَےسٹو چی گُوےرا
انُواد تے سمپادن
جگوِںدر جودھا
ِاّک کراںتیکاری دی سِرجنا دا دستاوےج
‘موٹرساایکل ڈاِاری' دی گُوےرا دے لِکھے اُه دستاوےجی سپھری وےروے هن, جِهڑے اُسنے دِسںبر 1951 توں اگست 1952 دی دّکھنی امریکی موٹرساایکل ےاترا دَوران لِکھے ۔ اُهنی دِنیں اُه ےُونیورسِٹی آپھ بِاُونس آِارس دے مَےڈیکل سکُول دے وِدِآرتھی وجوں پڑھ رِها سی ۔ سّچی گّل تاں ِاه هَے کِ اُه سارے ماهَول توں اّکِآ پِآ سی ۔ اُه رُٹین توں پرھے بھّج کے گھُمّکڑی, بےترتیبی تے رُماںچ راهیں دُنیآں نُوں دےکھنا چاهُںدا سی۔ 1950 وِچ 21 سال دی اُمر وِچ اُسنے آپنی پهِلی موٹرساایکل ےاترا مّدھ-ارجنٹینی کھےتر وِچ کیتی۔ ِاه سپھر 4 هجار کِلومیٹر لںما سی۔ ِاس سپھر دَوران اُسنے سںےُکت راج امریکا دے لاتینی دےساں وِچ ودھدے آرتھِک پربھاو تے ِاسدے بھَےڑے نتیجِآں نُوں مهِسُوس کیتا ۔ سپھر دے اںت 'تے اُه کورڈوبا وِچ آپنے مِّتر توماس تے البرٹو گرےناڈو نُوں مِلِآ۔ البرٹو اُس نالوں چھے سال وّڈا سی تے کوهڑ روگ 'تے ڈاکٹری-کھوج نال جُڑِآ هويا سی۔ ِاهی البرٹو 'چی' دا موٹرساایکل ڈاِاری والی ےاترا دا ساتھی بنِآ۔
ڈاِاری وِچ ورنِت ےاترا دَوران چی تے البرٹو دّکھنی امریکا دے کای دےساں وِچ گاے۔ ارجنٹینا توں سُرُو هو کے چِّلی, پےرُو, کولںبیآ, وَےنجُواےلا تے پَےراگُوے آد دےساں وِچ اُه گاے۔ 'لا پےدروسا' ماڈل دا موٹرساایکل چِّلی وِچ هی اُنھاں دا ساتھ چھّڈ گِآ, پر اُنھاں آپنی گھُمّکڑی جاری رّکھی۔ 'چی' نے لاتینی امریکی دےساں دے مُول سبھِآچار نُوں سمجھِآ, مُول نِواسیآں دی بھاسا تے سںسکرِتی نُوں تباه کیتے جان دے بستیکاری پربھاواں نُوں سمجھِآ۔ اُدےوگیکرن دے ناں هےٹھ هو رهی کُدرتی تے آرتھِک وسیلِآں دی لُّٹ نُوں جانِآ تے امریکا ولوں ِانھاں دےساں وِّچوں هُوںجھی جا رهی پُوںجی تے وںڈیآں جا رهیآں بِماریآں نُوں نےڑيوں دےکھِآ۔ اُسنے البرٹو نال چِّلی تے پےرُو دیآں 'کوهڑ-بستیآں دا دَورا کیتا۔ تے ِاس ترسناک هالات پرتی گھرِنا نال بھر کے بدلاا دے پَےتڑِآں 'تے وِچار کیتی۔ دمےں کارن بدتر سریرک هالت دے باوجُود چی نے ِاه ےاترا پُوری کیتی تے وِسےس ترھاں دی اُورجا نال بھر کے واپس پرتِآ۔
ِاه ڈاِاری اُس سمُّچے ےاترا-بِرتاںت نُوں پےس کردی هَے۔‘چی گُوےرا’
ِاه کِتاب مَےں دو کُ سال پهِلاں پڑھی۔ اُدوں توں هی ِاسدے انُواد دی ِاّچھا من وِچ اںگڑاایآں رهی سی ۔ ِاس کِتاب دے انُواد توں پرکاسن تک مےرے بهُت سارے سهِکرمیآں, دوستاں تے مُهّبتی لوکاں دی پرےرنا مِلدی رهی۔ کُجھ ناواں تک سیمت کرکے مَےں بھاونا دا انادر نهیں کرنا چاهُںدا۔ ِاه کےول مهِسُوس کرن تے مانن والی بھاونا هَے۔ سِرجنا, سمیکھِآ تے انُواد مےرے لای ِاّکو کارج دے تِنّ پاسار هن۔ ِاس پُستک دے پرکاسِت هون 'تے مَےنُوں تسّلی دا اهِساس هَے۔
جگوِںدر جودھا
موٹرساایکل ڈاِاری
لاتینی امریکی ےاترا دے انُبھو
ِاس ترھاں اسیں جانِآ ِاک دُوسرے نُوں
ِاه کهانی کِسے لاجواب ناِاکتو دی جاں کِسے سنکی دے بِرتاںت نهیں۔ گھّٹو گھّٹ مےری لِکھت دا اجِها کوای اُدےس نهیں هَے۔ ِاه اُنھاں دو لوکاں دے جیون دی جھلکی هَے جو کِسے کھاس سمےں سماںتر جیوے جدوں اُنھاں دیآں آساواں تے بھوِّکھ دے سُپنے ِاّکو جِهے سن۔
منُّکھ آپنی جِںدگی دے نَوں مهینِآں وِچ بهُت ساریآں چیجاں بارے سوچ سکدا هَے۔ اُه آپنے آپ نُوں سِرے دے دارسنِک وِچاراں 'تے ِاکاگر کرن توں لَے کے آپنے پےٹ دی ستھِتی مُتابک سُوپ دے پِآلے دی هےٹھلے درجے دی ِاّچھا تّک سبھ کُجھ سوچ سکدا هَے۔ اتے هاں, جےکر نال هی اُه وِاکتی روماںچک پروِرتی والا وی هَے تاں اُه باکی جنِآں لای کُجھ جیوںت پرسںگاں نُوں سامھنے لِآ سکدا هَے۔ جو آم ورنِت وےروِآں ورگے هی هونگے۔
ِاه بِلکُل اُوےں هَے, جِس ترھاں کوای سِّکا هوا وِچ اُچھالِآ جاوے تاں اُه کای وار سِّدھا ڈِّگدا هَے تے کای وار اُلٹا۔ آدمی, جو ساریآں چیجاں دا سبھ توں وّڈا پَےمانا هَے, اُه آدمی جِسنُوں مَےں آپنیآں اّکھاں نال دےکھِآ هَے, مےری جُبان راهیں, مےری بھاسا وِچ آپنی گّل کهِںدا دِکھاای دے رِها هَے۔ ِاه بِلکُل اُسے ترھاں هَے, جِس ترھاں سِّکے دا سِّدھا پاسا آاُن دیآں دس سںبھاوناواں وِّچوں مَےں کےول ِاک نُوں دےکھِآ تے پےس کیتا هووے۔ جاں پھِر تُسیں ِاس توں ِاکدم اُلٹ ستھِتی هون دی کلپنا وی کر سکدے هو۔ ِاس دی اسل وِچ سںبھاونا وی هَے اتے مَےنُوں ِاس دا کوای اپھسوس وی نهیں هَے کِاُںک بُّلھ اُهی ورنن کر سکدے هن جو اّکھاں نے دےکھِآ هووے۔ کی ِاسے کرکے هی ساڈا درِسٹیکون کدے وی سمپُورن نهیں هو سکدا, کِاُںک ِاه ودھےرے کرکے استھاای اتے پُوری ترھاں سُوچناتمک نهیں هُںدا ۔ کی اسیں آپنے پھَےسلِآں نُوں لَے کے گَےر- سمجھَوتاپُورن روّایآ رّکھدے هاں ? ٹھیک هَے, پر ِاهی سبھ توں وّڈا کارن هَے کِ ٹاایپراایٹر اُهی کُجھ لِکھدا هَے جو مےریآں اُںگلیآں راهیں اُسدے اّکھراں وِچ پرِورتت هُںدا هَے تے اُه بھاوناواں هُن مرِتک هن۔ وّڈی گّل ِاه هَے کِ ِاس دی جِںمےواری کوای نهیں لَےںدا۔
جِس وِاکتی نے ِاه نوٹِس لِکھے اُه اُسے پل مر گِآ سی جد اُسدے پَےراں نے ارجنٹینا دی مِّٹی نُوں چھوهِآ۔ جِس بںدے نے ِانھاں نوٹِساں نُوں
پھوٹوگراپھی دے کِسے وی کِتابچے وِچ تُسیں چاںدنی رات وِچ کھِّچیآں گایآں ساپھ تسویراں بارے سپّسٹ تَور 'تے جان سکوگے۔ ِاس دے نال دِّتے گاے۔ سُوچناتمک پاٹھ وِّچوں تُسیں 'سام دے دھُںدلکے' دے رهّساں بارے وی جان سکدے هو۔ پر ِاس کِتاب دے پاٹھکاں نُوں مےری درِسٹی دی سںوےدنسیلتا نال جِآدا واکپھی نهیں هووےگی, مَےنُوں وی ِاسدا اهِساس مُسکل نال هی هُںدا هَے۔ ِاس لای پاٹھک ِاه نهیں جان سکنگے کِ ٹھیک اُس سمےں هی پھوٹوگراپھِک پلےٹ دے کھِلاپھ کی کِها گِآ جدوں اسل وِّچ مےری هر پھوٹو کھِّچی گای سی تاں تُسیں مےرے 'تے ےکین وی کر سکدے هو تے نهیں وی۔ مےرے لای ِاه جِآدا ماانے نهیں رّکھدا, جدوں تّک تُسیں اُس درِس نُوں نهیں جاننا چاهُںدے جِس دی 'پھوٹوکاری' مَےں آپنے نوٹِساں وِچ کیتی هَے۔ مَےں تُهانُوں جو سّچاای دّسن جا رِها هاں, اُسدا بدل تلاسنا تُهاڈے لای بهُت مُسکِل هووےگا۔ پر, هُن مَےں تُهانُوں اُس بںدے نال چھّڈدا هاں جو مَےں هونا چاهِآ سی۔
-0-
سمُںدر دی بھال
سمُںدر دے سامھنے پُنِّآں دا چنّ چاںدی رںگے پرتیبِںباں دیآں چمکیلیآں لهِراں پَےدا کردا چمک رِها سی ۔ اسیں آپنے-آپنے کھِآلاں دی گهِراای وِچ گواچے رےتلے کِنارے 'تے بَےٹھے ِاس دے جواربھاٹے نُوں نِهار رهے ساں۔ مےرے لای سمُںدر سدا توں هی هَوسلا دےن والے پِآرے مِّتر واںگ رِها هَے۔ گُّجھے بھےداں نُوں سینے اںدر سمو لَےن تے کدے پرگٹ نا کرن والا دوست, همےسا سّچی سلاه دےن والا, جِسدیآں بھاوپُورت اواجاں دی جِوےں چاهو اُوےں هی وِآکھِآ کیتی جا سکدی هَے۔ البرٹو لای ِاه نواں هَےرانیجنک درِس سی۔ اُسدیآں گهِریآں تے بَےچےن اّکھاں بڑے اهِسان نال هر لهِر نُوں پَےدا هُںدِآں, اُبھردِآں تے ساهِل 'تے آ کے مردِآں دےکھ رهیآں سن۔ تیهاں دے کریب البرٹو پهِلی وار اٹلاںٹِک مهاںساگر نُوں دےکھ رِها سی تے آپنی ِاس کھوج 'تے مانمّتا مهِسُوس کر رِها سی, جِهڑی ِاس گّل نُوں چِهنت کردی سی کِ هر پاسے توں آاُںدے کای رستِآں دی مںجِل دھرتی هی هَے۔ تاجا هواواں من نُوں سمُںدر دے مِجاج اتے تاکت دے اهِساس نال بھر رهیآں هن, ِانھاں دی چھوه نال هر چیج رُوپاںترِت هو جاںدی هَے ۔ ِاّتھوں تّک کِ کمبَےک* نُوں وی, جِس دی وِگی جِهی نِّکی تھُوتھن هِّلدی اتے ِاک پل وِچ کای وار اُسدے چمکیلے پھیتِآں نُوں هِلا دِںدی۔
کمبَےک ِاک رکھوالا وی هَے تے ِاک پرتیک وی۔ مےرے واپس آ کے پُنرمِلاپ دی ِاّچھا دا پرتیک, تے آپنی ماڑی کِسمت دا رکھوالا جو موٹرساایکل توں دو وار ڈِّگِآ ۔ (ِاک وار تاں آپنے بَےگ سمےت پِّچھيوں اُّڈ هی گِآ) دُوجی وار جد اُس نُوں دست لّگے هواے سن تے اُه ِاک گھوڑے وّلوں لگبھگ کُچل هی دِّتا گِآ سی۔
اسیں مار ڈےل پلاٹا دے اُّتر وِچ گاسےل وِلا وِچ هاں۔ مےرے چاچے دے گھر آپنے پهِلے 1200 کِلومیٹر دے سپھر دی تھکاوٹ لاهُںدِآں تے اُسدی پراهُنچاری دا انںد ماندِآں۔ بھاوےں ِاه سپھر سُکھالا هی رِها پر
––––––––––––––––––––––––
نِّکے جِهے کُّتے نُوں ارنَےسٹو چی گُوےرا ولوں دِّتا اںگرےجی ناں, جِسنُوں اُه مِرامار وِچ چھُّٹیآں بِتا رهی آپنی سهےلی چِچااینا لای لِآيا سی۔
ِاس دُوری کرکے ساڈے مےجباناں نے سانُوں بهُت ِاّجت دِّتی۔ سانُوں اُّتھے جان جاں ناں جان بارے کوای اںداجا نهیں سی, پر سانُوں ِاه پتا سی کِ اُّتھے جانا اَوکھا هووےگا۔ گھّٹو گھّٹ ِاس سمےں اسیں ِاه سوچدے هاں۔ البرٹو باریکی نال تِآر کیتی ےاترا ےوجنا تے هّسدا هَے جِس دے مُتابِک سانُوں ِاس وےلے آپنے سپھر دے آکھری مرهّلے 'تے هونا چاهیدَے, جدک اسیں تاں هالے سُرُوآت هی کیتی هَے۔
آپنے چاچے وّلوں ڈّبابںد میٹ تے سبجیآں 'دان' وِچ پراپت کرکے اسیں گاسےل توں وِدا هواے۔ تُردے سمےں اُس نے باریلوچے 'چوں ٹَےلیگرام بھےجن لای کِها, جدوں اسیں اُّتھے پهُںچ گاے۔ تاں کِ اُه ِاس ٹَےلیگرام دے نںبر نال 'ڈاک-لاٹری' دی ٹِکٹ کھرید سکے۔ ِاه ساڈے لای تھوڑھی جِهی هاں- واچی پرےرنا جاپی۔ کُجھ هوراں نے ساڈے موٹرساایکل دی هالت 'تے وِاںگ کردِآں کِها کِ ِاه موٹرساایکل پَےدل چّلن لای چںگا بهانا هووےگا۔ اسیں اجِهے لوکاں نُوں گلت سابِت کرن لای درِڑھ سںکلپت ساں ۔ ِاه کُدرتی تَور 'تے پَےدا هون والا سںدےه هی سی جِس نے ساڈے ِاک دُوسرے اُّپر ےکین نُوں بناای رّکھِآ۔
سمُںدر کںڈھے دی سڑک 'تے جاںدِآں هويا کمبَےک آپنی اُڈاری دی بھاونا نُوں برکرار رّکھ رِها سی, جو ِاک وار پھِر سِر ٹکرااُن دے باوجُود سلامت بچ گِآ سی ۔ موٹرساایکل نُوں کںٹرول کرنا اَوکھا هَے, کِاُںک گُرتا کھِّچ دے کےںدر توں پِّچھے وادھُو بھار لّدِآ هويا هَے جو اگلے چّکے نُوں چُّکی جا رِها هَے۔ ِاںج ساڈی رپھتار وِچ لگاتار رُکاوٹ پَے رهی هَے۔ اسیں ِاک جھٹکای دی دُکان 'تے رُکے اتے بھُنّن لای کُجھ میٹ 'تے کُّتے لای دُّدھ کھریدِآ, جو ِاس نُوں سُںگھےگا وی نهیں۔ دُّدھ لای کھرچے پَےسِآں توں وّدھ مَےں ِاس نِّکے جِهے جیو دی سِهت نُوں لَے کے چِںتت هاں ۔ میٹ گھوڑے واںگ سکھت هو گِآ هَے۔ ِاه ِانّا مِّٹھا هَے کِ اسیں ِاس نُوں کھا هی نهیں سکدے ۔ مَےں میٹ دی ِاک بوٹی هوا وِچ اُچھالی تے کُّتے نے ِاه هوا وِچ هی بوچ لای۔ مَےں ِاک هور بوٹی اُچھالی تے پھِر اُهی واپرِآ۔ دُّدھ 'تے اُسدا هّک ِاںج جاںدا رِها۔ کمبَےک نال ِاس سُگل مےلے دَوران هی مَےں مِراںمار وِچ پروےس کیتا جو ِاک.....
-0-
پِآر ترسویں روک
ِاس ڈاِاری دا هرگِج ِاه ِارادا نهیں کِ مِراںمار دے اُنھاں دِناں نُوں دُبارا چےتے کیتا جاوے, جِّتھے کمبَےک نُوں ِاک گھر مِل گِآ اتے جِّتھے دے ِاک نِواسی نُوں کمبَےک دے ناں نے وِسےس تَور 'تے موه لِآ۔ ساڈا سپھر انِسچِتتا دے ِاس سورگ وِچ ٹھهِرِآ هويا سی۔ مَےں اُنھاں سبداں دے وّس وِچ ساں جِنھاں نے سهِمتی دے کے ِاس روک نُوں پَےدا کیتا سی۔
البرٹو نے کھترے نُوں بھاںپِآ تے اُه آپنے آپ دے امریکا دیآں سڑکاں اُّتے ِاکّلا هون دی کلپنا کر رِها سی ۔ بھاوےں اُسنے ِاه کدے بول کے نهیں کِها۔ سںگھرس تاں مےرے اتے اُس کُڑی وِچکار سی۔ ِاک پل لای جِوےں هی مَےں جےتُو رُوپ وِچ اُّٹھِآ, جاں جدوں مَےں اجِها سوچِآ, اَوٹےرو سِلوا* دیآں ستراں مےرے کنّاں وِچ گُوںج اُّٹھیآں....
کِستی 'تے چھِّٹِآں دی آواج سُنی
اُسدے نںگے پَےر
اتے ساڈے چِهرِآں 'تے مهِسُوس هويا
بےارام دھُںدلکا
مےرا دِل, اُسدی هوںد
اتے بِهبل رستِآں وِچ جھُول رِها,
کِّتھوں لِآواں اُه تاکت
کِ اُسدیآں اّکھاں 'چوں آجاد هوواں
تے اُسدی باهاں 'چوں وی
بارِس سمےں سیسے اُهلے اُهدا رونا
هںجھُو تے هاُکِآں پِّچھے لُکی
اچانک رونا رُکِآ
رُک مَےں تےرے نال
تُرن لای آای
هالاںک اُس توں باد مَےنُوں سُبھا هويا کِ پانی وِچ وهِ کے آای کِسے لّکڑی نُوں ِاه کهِن دا هّک هَے 'مےری جِّت هوای', جدک لهِراں اُسنُوں
––––––––––––––––
مِگُان اَوٹےرو سِلوا 1908 وِچ جنمِآ وَےنجُاےلا دا کھّبےپّکھی کوی تے ناولکار
ِاّچھت کِنارے 'تے لِآاُںدیآں هن۔ پر ِاه تاں باد دی گّل هَے, جِسدا ورتمان نال کوای سںبںدھ نهیں۔ مےرے وِاُںتے دو دِن ربڑ واںگ پھَےل کے اّٹھ دِناں وِچ وٹ گاے۔ اںت آپنے کُسَےلے سوال والے الوِداای ساه لَےںدِآں مَےں مهِسُوس کیتا کِ مَےں رُماںچ دیآں هواواں 'تے سوار هو کے اندےکھی دُنیآں دے سُپنِآں نال بھر گِآ هاں ۔ اُّتھے مَےں اَونا هی اَوپرا هوواںگا جِنّی اُه دُنیآں مےرے لای اَوپری هووےگی۔ مَےنُوں لگِآ اُه ستھِتیآں مےرے لای ودھےرے سُبھاوِک تے کُدرتی هونگیآں۔
مَےنُوں اُه دِن ےاد هَے جد مےرا مِّتر سمُںدر دی کَےد وِّچوں مےری آجادی لای, مےرے بچاا وِچ آيا سی ۔ سمُںدر دا کںڈھا ِاکدم بےجان تے رےتیلا سی اتے ٹھںڈھیآں سمُںدری هواواں چّل رهیآں سن۔ مےرا سِر دھرتی دی نِّگھی گودی وِچ پِآ سی, آلے-دُآلے دی هر چیج ِاسنُوں سهارا دے رهی سی۔ پُوری کاِانات مےریآں اںتر-آواجاں دی سهِمتی مُتابک اتیت وِچ لَےابّدھ گوتے لَے رهی سی۔ اچانک هوا دا تاکتور بُّلھا سمُںدر دی وّکھری آواج لَے کے آيا تے مَےں هَےرانی نال آپنا سِر چُّک لِآ۔ بھاوےں ِاه کِسے جھُوٹھے جِهے سںکےت توں بِناں کُجھ وی نهیں سی ۔ مَےں آپنے سُپنِآں دی پِآر بھری گودی وِچ واپس پرتِآ۔ اُسے وےلے مَےں سمُںدر دی چےتاونی آکھری واری سُنی۔ ِاسدی وِسال تے بھِاںکر گرجنا مےرے اںدر دے کِلے دی ساںتی نُوں آتںکِت کر رهی سی۔
اسیں ٹھر کے کِنارے توں چلے گاے, پر مےری بَےچےنی مَےنُوں ِاکّلا چھّڈ هی نهیں رهی سی۔ ِاس چھوٹے جِهے کِنارے کول سمُںدر جِوےں وچِّتر تریکِآں نال نّچ رِها سی, آپنے سارے نِےماں نُوں اُلںگھدا, جِوےں کوای چےتاونی دے رِها هووے ۔ پر پِآر وِچ ڈُّبِآ ِاک ِانسان (بھاوےں البرٹو نے ِاس لای ودھےرے کھُّلھا اتے ساپھ سبد ورتِآ سی) کُدرت دی اجِهی چےتاونی سُنن دی هالت وِچ نهیں سی۔ کِسے 'بِاُوک' دے وّڈے ڈھِّڈ* وِچ مےری هوںد دے بُرجُآ هِّسے اجے نِرمانکاری وِچ هی سن۔
کِسے رّبی آدےس واںگ کھوجی لای پهِلا اُدےس هَے, اُسدی مُهِںم دو بِںدُوآں وِچکار پھَےلی هووے۔ پهِلا بِںدُو هَے ےاترا 'تے روانگی اتے دُوسرا واپسی ۔ جےکر تُهاڈا آسا دُوسرے سِدھاںتک بِںدُو نُوں واپسی دے اسل ارتھ نال جوڑ کے دےکھنا هَے تاں سادھناں بارے هرگِج نا سوچو۔ کِاُںک ےاترا اسل وِچ ِاک وِّتھ هَے جو اُدوں هی سماپت هُںدی هَے جدوں وِّتھ مُّک جاوے اتے ےاترا دے اَونے هی سادھن هُںدے هن, جِنّے ِاسدی سماپتی دے تریکے۔ ِاںج کِها جاوے تاں سادھن, بےاںت هن۔
–––––––––––––––––––
* ِاّتھے دی آپنی پرےمِکا دے امیر باپ وّل سںکےت کر رِها هَے جو 'امریکن موٹرج جنرل مارکیٹ' دا امیر بِاُوک سی۔
مَےنُوں ےاد هَے البرٹو دی سلاه سی, "اُه کںگن لَے۔
نهیں تاں تُوں اُه نهیں جو تُوں کھُد بارے سوچدا اےں۔"
چِچااینا دا هّتھ مےرے هّتھاں دے چھلاوے وِچ سی۔
“چِچاایناں اُه کںگن کی مَےں ِاهنُوں آپنے راه دِسےرے تے تےری ےاد وجوں رکھ لواں ?"
وِچاری کُڑی۔ مَےنُوں پتا سی, اُه کُجھ وی کهِن پر اُس سونے دی کوای وُّکت نهیں سی۔ کںگن پھڑی اُںگلیآں اُس پِآر نُوں ماپ رهیآں سن, جِس دے وّس مَےں ِاه مںگِآ سی۔ گھّٹو-گھّٹ مَےں ِامانداری نال ِاهی سوچدا هاں ۔ البرٹ نے کِها (مَےنُوں جاپِآ بهُت هی سرارتی تریکے نال) تےریآں ناجُک اُںگلیآں نُوں ِاه پُورے 29 کَےرےٹ دا بھار چُّکن دی لوڑ نهیں پِآریاے۔
-0-
آکھری سںبںدھ دا ٹُّٹنا
اسیں اگلے پڑاا نِکوچیآ وّل چّل پاے۔ جِّتھے البرٹو دا ےُونیورسِٹی وےلے دا ِاک دوست پرَےکٹِس کردا سی ۔ اسیں سُوّکھتے هی سارا رستا اسانی نال تَےا کر لِآ اتے بِلکُل دُپهِر دے کھانے تّک اُّتھے پُّج گاے۔ اُسدے مِّتر نے تاں ساڈا گرمجوسی نال سواگت کیتا پر مِّتر دی بیوی نے اُه اُتساه نهیں دِکھايا۔ ساِاد اُسنے ساڈے ملںگ کراںتیکاری تریکِآں کرکے سانُوں کھترناک سمجھ لِآ سی۔
“تےرے ڈاکٹر دی ےوگتا هاسل کرن وِچ کےول ِاک سال رهِںدا هَے تے تُوں گھُںمن تُر پِآ۔ تُهاڈے واپس پرتن دا وی کوای اںداجا نهیں۔ اَےسا کِاُں بای ?”
اسیں اُسدے نِراساجنک سوالاں دا کوای نِّگر اُّتر نهیں دے سکے تے اےس گّل نے اُسنُوں هور ڈرا دِّتا۔ اُه ساڈے نال نِمر سی, پر اُسدی تلکھی وی ساپھ جاهِر هو رهی سی۔ ِاس تّتھ نُوں جاندی هون دے باوجُود (گھّٹو- گھّٹ مَےنُوں لگدَے اُه جاندی هی سی) کِ جِّت اُسدی هی هووےگی۔ کِاُںک اُسدا پتی تاں ساڈے 'چھُٹکارے' دے وِچار توں پرھے سی۔
مارڈول پلاٹا پهُںچ کے اسیں البرٹو دے ِاک ڈاکٹر دوست نُوں مِلے, جِهڑا آپنیآں ساریآں رِآِاتاں سمےت پےرونِسٹ* پارٹی وِچ سامِل هو گِآ سی۔ نِکوچیآ دا ِاه ڈاکٹر آپنے آپ پرتی وپھادار رِها, جد کِ ساڈے ورگے هور جُجھاروادی ِاک توں دُوسرے هّتھاں وِچ کھےڈدے رهے۔ راجسی تَور 'تے جُجھارُوآں دی هماِات مےرے لای کدے وی نِآںسیل نهیں رهی سی, جد کِ البرٹو ِاک سمےں ِانھاں دے بهُت نےڑے رهِ چُّکا سی تے کُجھ کھاڑکُو آگُوآں دی ِاّجت کردا رِها سی۔
جدوں اسیں دُبارا موٹرساایکل 'تے سوار هواے, اتے تِنّے ودھیآ دِناں لای اُس جوڑے دے دھنّوادی هواے, اسیں باهیآ بلاکاں وّل ودھے۔ اسیں
–––––––––––––––––
پورونِسٹ : سابکا ارجنٹینی راسٹرپتی جُآن پورون دی مّدھمارگی راجسی پارٹی سی۔ (انُوادک)
تھوڑھے جِهے ِاکّلے پر چںگی گّل ودھےرے آجاد ساں ۔ ساڈے کُجھ مِّتر سانُوں اُڈیک رهے سن اتے اُنھاں نِّگھی مےجبانی لای پےسکس کیتی سی ۔ اسیں دّکھنی کںڈھے تے کُجھ دِن بِتااے اتے موٹرساایکل ٹھیک کرکے سهِر وِچ بےوجھا گھُںمدے رهے۔ ِاه اُه آکھری دِن سن, جدوں اسیں پَےسے-دھےلے بارے نهیں سوچِآ۔ باد وِچ تاں آپنے نِرںتر گھٹ رهی مايا کرکے سکھتی نال میٹ, دلیآ اتے روٹی دی بّجھویں کھُراک تک سیمت هونا پِآ۔ روٹی دا سواد ِاک چےتاونی بھرے لهِجے وِچ سںکےت دِںدا, "بُّڈھے آدمی, هُن مَےں تےرے کول چھےتی نهیں آاُنا۔" اتے ِاس نُوں هور جوس نال چبااُںدے۔ اسیں اُوٹھاں واںگ اگلی ےاترا لای آپنے راکھوےں بھںڈار بھر لَےنا چاهُںدے ساں۔
روانگی توں پهِلی رات مَےنُوں بُکھار اتے کھںگھ نے دّب لِآ, سِّٹے وجوں اسیں باهیآ بلاںکاں وِچ هی ِاک دِن پّچھڑ گاے۔ آکھِرکار باد دُپهِر تِنّ وجے کڑکدی دھُّپ وِچ اسیں تُرے ۔ جدوں اسیں مےڈانوس کول رےتلے کِنارِآں 'تے پُّجے گرمی هور ودھ چُّکی سی۔ بُری ترھاں لّدے هواے بھار کارن موٹرساایکل بےهُودا ڈھںگ نال نِےںترن توں باهر هو رهی سی, پهیاے لگاتار گھُںم رهے سن۔ البرٹو دی جِّد رےت نال سکھت سںگھرس کر رهی سی۔ اُس وےلے دے هالات مُتابک سانُوں ِاه گّل پتا سی کِ اسیں کھُسک جمین اُّپر پُّجن توں پهِلاں چھے وار رےتے اُّپر رُک کے آرام کیتا سی۔ آکھِرکار اسیں کر وِکھايا, اسیں باهر نِکل آاے۔ مےڈانوس اُّپر جِّت پراپت کرن لای مےرے ساتھی دا سبھ توں وّڈا دااوا ِاهی سی۔
ِاّتھوں مَےں نِےںترن آپنے هّتھ وِچ لَے لِآ تے گُآچ گاے کیمتی سمےں دی پُورتی لای رپھتار ودھا دِّتی۔ ِاک موڑ نُوں رےت نے بهُت چںگی ترھاں ڈھکِآ هويا سی, ٹھاه دےنی ساڈی ےاترا دا بدترین دھماکا هويا۔ البرٹو نُوں تاں جھریٹ تّک نهیں آای پر مےرا پَےر پھس گِآ تے موٹرساایکل دے سِلںڈر نال بُری ترھاں جھُلس گِآ۔ ِاس ترھاں ڈِّگن نال مےری لّت 'تے ِاک بھِآنک ےاد چِنّھ بهُت دےر تّک لای چھپ گِآ, کِاُںک بڑا چِر جکھم نهیں بھرِآ۔
ِاس وےلے بھاری میںه نے سانُوں پسُوآں دے ِاک واڑے وِچ پناه لَےن لای مجبُور کر دِّتا, پر اُّتھے تک جان لای وی لگبھگ 300 میٹر چِّکڑ والا راه پار کرنا پِآ۔ ِاس توں بااد اسیں دو وار هور ڈِّگے۔ ِاه ساندار سواگت سی, پر کّچیآں سڑکاں اُّپر کُّل مِلا کے ساڈا پهِلا انُبھو کھترناک چےتاونی دےن والا سی, اسیں ِاک دِن وِچ نَوں وار ڈِّگے ساں۔ کَےںپ
-0-
پھلُو لای بِسترا
بِناں کِسے دُرگھٹنا توں اےنا لںما رستا تَےا کرن توں باد موٹرساایکل جِوےں اکےوےں نال تے اسیں بکاوٹ نال چُور هو گاے ساں ۔ پتھریلی سڑک اُّپر ڈراِاوِںگ نے سُکھد اهِساس نُوں وی کٹھِن کارج وِچ بدل دِّتا۔ رات وےلے, سارا دِن, موڑاں اُّپر نِےںترن لای بدل تلاسدِآں اسیں تھّک کے سَون دی مهانتم ِاّچھا نال بھر گاے ساں, بجاِا ِاسدے کِ آپنا سپھر 'چولے-چول' ناں دے وڈےرے کسبے لای جاری رّکھدے, جِّتھے ساڈے ٹھهِرن دی مُپھت وِوستھا دے پُورے آسار سن ۔ اسیں بَےجامِن جورولا وِکھے رےلوے سٹےسن کول ِاک کمرے وِچ ٹھهِر گاے۔ اسیں ِاس ترھاں سُّتے جِوےں دُنیآں ساڈے لای کھتم هو گای هووے۔
اگلی سوےر اسیں چھےتی اُّٹھے, پر جدوں مَےں مےٹ بنااُن لای پانی لَےن باهر گِآ تاں مےرے جِسم وِچ انوکھا جِها اهِساس هويا, جِس پِّچھوں چھےتی هی مَےنُوں لںما کاںبا چھِڑ گِآ ۔ دس مِںٹ باد مَےں ِاس ترھاں بےارامی نال کںب رِها ساں۔ جِوےں کِسے دے اَوپری سَےا وّس وِچ هوواں۔ مےریآں کُنین دیآں گولیآں نال وی ِاس سمےں کوای پھرک نهیں پِآ۔ مےرا سِر ِاس ترھاں وّج رِها سی جِوےں کوای ڈھول نُوں وچِّتر تال وِچ کُّٹ رِها هووے ۔ ساهمنے دی دیوار 'تے انوکھے رںگین آکار دِکھاای دے رهے سن تے مَےنُوں هرے رںگ دیآں اُلٹیآں آ رهیآں سن۔ مَےں آپنا پُورا دِن ِاسے هالت وِچ گُجارِآ, کُجھ وی کھان- پین وِچ اسمرّتھ۔ سام تّک مَےں ِاس ےوگ هو گِآ ساں کِ موٹرساایکل 'تے سوار هو سکاں اتے البرٹو دے موڈھے 'تے سِر رّکھ کے سَوں گِآ۔ اسیں چولے-چول پُّجے ۔ اسیں اُّتھے ڈا. برےرا نُوں مِلے, جو ِاّک نِّکے جِهے هسپتال دا نِردےسک اتے سںسد مَےںبر سی۔ اُس نے ساڈا ساندار سواگت کیتا اتے پھورن ِاک کمرا سَون لای دے دِّتا۔ اُس نے مَےنُوں پَےنسلین نال ِالاج دی تجویج دِّتی, چار گھںٹِآں وِچ هی مےرا بُکھار' کھار گھّٹ گِآ۔ پر جِوےں هی اسیں جان دی گّل کیتی تاں ڈاکٹر نے سِر هِلايا تے کِها 'پھلُو لای بِسترا' ۔ (ِاه اُسدا ِالاج دا تریکا سی, جِس نال اُه کِسے نُوں وی ٹھیک کرِآ کردے سن) ِاّتھے اسیں کای دِن بتیت کیتے جِّتھے ساڈی ساهی ٹهِل هوای۔
البرٹو نے هسپتال وِچ مےریآں کُجھ تسویراں کھِّچیآں۔ مَےں اُس لای پربھاوسالی درِس بنااے۔ ودھی هوای داڑھی, بھاریآں لال اّکھاں, کمجور
ِاک سوےر ڈاکٹر نے آپنے جانے-پچھانے اںداج وِچ سِر نهیں هِلايا۔ ِاه کاپھی سی۔ ِاک گھںٹے دے اںدر-اںدر اسیں پّچھم دِسا وِچ جھیلاں دے آپنے اگلے ٹِکانے وّل چّل پاے۔ موٹرساایکل هُن سںگھرس کر رهی سی۔ جاپدا سی کِ ِاسدی سمرّتھا توں جِآدا ورتوں هو رهی هَے۔ وِسےس تَور 'تے ِاسدا باهری ڈھاںچا بُری هالت وِچ سی, جِسنُوں ِاکّٹھا رّکھن لای اسیں لگاتار البرٹو دے پسںدیدا پُرجے 'تار' نال کوسِس کر رهے ساں ۔ مَےنُوں نهیں پتا کِّتھوں پر اُسنے کِتيوں ِاه ٹُوک چُّکی هوای سی جو اُه 'آسکر گالوج'* دے ناں نال جوڑدا سی, "جےکر تار دا ِاک ٹُکڑا کِسے پےچ دی تھاں ورتِآ جا سکدا هَے, تاں مَےنُوں تار هی دِاُ۔ کِاُںک ِاه سُرّکھِات هَے۔” ساڈے لِّبڑے هّتھ اتے ساڈیآں گںدیآں پَےںٹاں پّکے تَور 'تے ِاسدا سبُوت سن کِ اسیں گھّٹو گھّٹ تار دے ماملے وِچ تاں گالوج نال سهِمت سی۔
رات پُوری ترھاں اُتر آای سی, پر اسیں اجے وی کِسے منُّکھی وسےبے تک پهُںچن دے ےتن وِچ ساں۔ موٹرساایکل دی هَےّڈلاایٹ کںم نهیں سی کر رهی اتے کھُّلھے وِچ رات بِتااُنا کوای ودھیآ وِچار نهیں جاپدا سی۔ اسیں هَولی-هَولی ِاک ٹارچ دی رَوسنی وِچ اّگے وّدھ رهے ساں کِ موٹرساایکل وِّچوں ِاک انجانی اُّچی آواج آای, جِس نُوں اسیں پهِچان نهیں سکے۔ ٹارچ دی روسنی ِاس آواج دا کارن جانن لای کاپھی نهیں سی تے ساڈے کول جِّتھے اُس وکت اسیں ساں اُّتھے هی تںبُو لا کے رات ٹھهِرن توں بِناں هور کوای چارا نهیں سی۔ اسیں اُّتھے هی جِنّی کُ وی چںگی ترھاں سںبھو سی, تںبُو لا کے اُس وِچ دُبک گاے۔ سانُوں آس سی کِ ساڈی بھُّکھ-پِآس سانُوں ستااےگی نهیں (اَوتھے نےڑے-تےڑے کِتے پانی نهیں سی نا هی ساڈے کول میٹ سی) اسیں تھّک کے چُور هواے سَوں گاے۔ تھوڑھا هی سماں بیتِآ سی کِ سام دی سُکھد هوا آتںکی هنھےری بن گای۔ ِاه هنےری ساڈا تںبُو اُکھاڑ کے سانُوں بھِآنک ٹھںڈھ وِچ بےآسرا کر رهی سی۔ اسیں موٹرساایکل ٹَےلیپھون دے ِاک کھںڈے نال بنّھ کے آپنے تںبُو نال ڈھک دِّتا۔ کول هی اسیں لںمے پَے گاے۔ ِاس جھّکھڑ نے سانُوں تںبُو دے بِسترے دی ورتوں کرن ےوگ وی نهیں سی چھّڈِآ۔ کُّل مِلا کے ِاه ِاک اَوکھی رات سی۔ اسیں آکھر ٹھںڈھ تے هوا نُوں پچھاڑ کے سَوں گاے اتے سوےرے نَوں وجے اُّٹھے جدوں سُورج ساڈے سِراں تّک چڑھ آيا سی۔
––––––––––––––––––––
* آسکر گالوج ارجنٹینا دا جےتُو رَےلی کار چالک
دِن دی رَوسنی وِچ اسیں جانِآ کِ اُه انسُکھاویں آواج موٹرساایکل دے اگلے هِّسے وِّچوں پھرےم دے ٹُّٹن کارن آ رهی سی۔ سانُوں هُن ِاسنُوں اَونا کُ ٹھیک کرنا هی پَےنا سی, جِنّا کُ اسیں اُس سمےں کر سکدے ساں تے نےڑے دے کِسے سهِر توں ٹُّٹے سریاے دی وَےلڈِںگ کرااُن دا پربںدھ کرنا پَےنا سی۔ ساڈی دوست 'تار' نے آرجی تَور 'تے مسلا هّل کر دِّتا۔ اسیں سارے سمان نُوں سمےٹ کے بِناں ِاه جانے هی اُّتھوں تُر پاے کِ اگلا وسےبا اےتھوں کِنّی کُ دُور هَے۔ ساڈی هَےرانی دی هّد نا رهی جدوں دُوسرے هی موڑ تے اسیں ِاک گھر دےکھِآ۔ اُنھاں چںگی ترھاں ساڈا سواگت کیتا تے بھُنّے هواے لےلے دے ماس نال ساڈی بھُّکھ ساںت کیتی۔ اُّتھوں لَے کے اسیں 20 کِلومیٹر پےدرا ڈےل اگاُرا ناں دی جگھا تک پَےدل تُرے اتے وَےلڈِںگ دا پربںدھ کر سکے۔ تد تک بهُت دےر هو جان کرکے رات مِستری دے گھر هی گُجارن دا پھَےسلا کیتا۔
دو وار هلکا جِها ڈِّگن توں بِناں, جِنھاں کرکے موٹرساایکل دا ودھےرے نُکسان نهیں هويا سی, اسیں آرام نال سےںٹ مارٹِن ڈی لاس اےںڈیج وّل ودھنا جاری رّکھِآ۔ اسیں لگبھگ اُّتھے پُّج هی چُّکے ساں۔ مَےں موٹرساایکل چلا رِها سی, جدوں اسیں دّکھن وِچ پهِلی وار ِاک پتھریلے موڑ 'تے بُلبُلِآں والی بھاپھ کرکے بُری ترھاں تِلکے۔ ِاس وار لا پودروسا ماڈل دے موٹرساایکل دا ڈھاںچا اےنی بُری ترھاں ٹُّٹا کِ سانُوں رُکنا پِآ۔ سبھ توں بُری گّل جِس توں اسیں ڈردے ساں پِچھلا پهیآ پںچر سی۔ ِاسنُوں ٹھیک کرن لای سانُوں سارا سمان لاهُنا پَےنا سی, سِکںجے نال بّجھیآں تاراں نُوں کھولھنا پَےنا سی, تے اُس توں بااد پهیآں دے ڈھّکن نال جُوجھنا پَےنا سی ۔ چپٹے هواے ٹاِاراں دی ٹِاُوب بدلدِآں (مَےں منّداں آلس نال) اسیں دو گھںٹے لگا دِّتے۔ دےر سام اسیں ِاک تبےلے وِچ پهُںچے جِسدے مالک بهُت نِّگھے جرمن مےجبان سن۔ ِاّتھے ِاک دُرلّبھ ِاتپھاک سی کِ مےرے ِاک چاچا جی اُنھاں کول آ چُّکے سن ۔ مےرے اُه چاچا بهُت پّکے اتے درِڑ ےاتری سن تے مَےں اُنھاں دی مِسال دا انُکرن هُن کر رِها ساں۔ اُنھاں نے سانُوں واڑے دے کول هی وهِںدے درِآ وِّچوں مّچھیآں پھڑن دِّتیآں۔ البرٹو نے آپنی ڈوری وِچھا دِّتی تے ِاس توں پهِلاں کِ اُه جان سکے کی هو رِها هَے اُسنے آپنی کُںڈی وِچ سُورج دی رَوسنی وِچ کُجھ چمکدا دےکھِآ تے چھال لگا دِّتی۔ ِاه ِاک سترںگی ٹرَےٹ سی۔ ِاک کھُوبسُورت اتے سُآدلی مچھلی (جدوں اسیں آپنی بھُّکھ مِٹااُن لای اُسنُوں پکايا تاں اُه هور وی سوادلی سی) جدوں مَےں اُس مّچھلی نُوں پکا رِها سری, البرٹو آپنی پهِلی جِّت توں اُتساهِت آپنی ڈوری وار وار وِچھااُںدا رِها۔ گھںٹِآں بّدھی کوسِس کرن توں باد وی اُه ِاک چھوٹا سِکار هاسل نا کر سکِآ۔ اُدوں تک هنھےرا پَے گِآ سی تے سانُوں آپنی رات مجدُوراں دی رسوای وِچ بِتااُنی پای۔
سانُوں رّج کے چَےریآں کھان دا مَوکا دِّتا گِآ, ِاس توں وی جِآدا اسیں بےراں دوالے هو گاے ۔ مَےں بهُت ودھا-چڑھا کے اتے جھُوٹھ کهِ رِها هوواںگا جےکر مَےں کهاں کِ اُه سارے اسیں پچا لاے۔ البرٹو نے ِاوےں کھادھا کِ اُه اَوپرا نا لّگے۔ رُّکھاں اُّتے چڑھ کے اسیں کاهلی نال کھادھا, جِوےں ساڈے دوواں وِچ کوای هوڑ لّگی هووے۔ ِاک پھارم مالک دا بےٹا دو ڈاکٹراں نُوں ِاوےں بےسبرِآں واںگ کھاںدِآں دےکھ رِها سی, جِنھاں نے بھّدے کّپڑے پااے سن تے جو بھُّکھمری دے سِکار جاپدے سن۔ پر اُه چُّپ رِها تے سانُوں لےهڑ کے کھان دِّتا۔ اسیں اےنا جِآدا کھا لِآ سی کِ هُن پےٹ 'تے بھار پَےن دے ڈروں دووےں هَولی هَولی تُر رهے ساں۔
اسیں سواری نُوں اّڈی لاای, اُسدیآں نِّکیآں-موٹیآں سمّسِآواں نُوں دُور کیتا اتے سےن مارٹِن ڈی لاس اےںڈیج وّل چّل پاے جِّتھے اسیں هنھےرا هون توں ٹھیک پهِلاں پهُںچ گاے۔
-0-
سےن مارٹِن ڈی لاس اےںڈیج
مدھریآں پهاڑیآں وِچ سّپ واںگ ول کھاںدی سڑک اےںڈیج دی مهان پربت لڑی دے آرںبھ دا سںکےت هَے۔ ِاه پهاڑیآں جاری رهِںدیآں هن جد تک تُسیں گَےر آکرسِت اتے بھّدے جِهے کسبے وِچ نهیں پهُںچ جاںدے, جو آپنے آلے دُآلے کھڑھے کھُوبسُورت سںگھنے درّکھتاں والے پهاڑاں توں اُّکا هی اُلٹ هَے۔ سےن مارٹِن هرے پیلے رںگ دی ڈھلاویں جمین 'تے ستھِت هَے جو سِرپھ 35 میٹر چَوڑی اتے 500 کِلومیٹر لںمی لاگُنا لکار دی نیلی گهِراای وِچ جا کے سما جاںدی هَے۔ جِس دِن توں ِاس سهِر نُوں ےاتریآں دے ٹِکانے وجوں کھوجِآ گِآ اتے ِاسدے مَوسم اتے آواجاای نال سںبںدھِت سمّسِآواں دا هّل کیتا گِآ ِاس سهِر دے نِرباه دیآں دِّکتاں هّل هو گایآں۔
ستھانک کلینِک اُّپر ساڈا پهِلا جتن پُوری ترھاں پھےلھ هو گِآ تے سانُوں ِاهی جُگتاں راسٹری پارک دے دپھتر وِچ ورتن لای کِها گِآ۔ ِاس پارک دے سُپرڈَےںٹ نے سانُوں سںد رّکھن والے سَےّڈ وِچ رهِن دی ِاجاجت دے دِّتی۔ چَوکیدار آيا, ِاک وّڈا بھارا 140 کِلوگرام دا آدمی, چِهرا کِّل ورگا سکھت, پر اُسنے ساڈے نال بهُت چںگا وِهار کیتا تے سانُوں آپنی جھَوںپڑی وِچ کھانا بنااُن دی ِاجاجت دے دِّتی۔ ِاه پهِلی رات آرام نال گُجر گای۔ اسیں اُسے چھّپر هےٹھاں, آرامداِاک تے نِّگھی پرالی اُّپر سُّتے ۔ ِاه اُس تھاں بهُت جرُوری سی کِاُںک اُّتھے راتاں وِسےس تَور تے ٹھںڈیآں تھاں هُںدیآں سن۔
اسیں کُجھ بیپھ (گاں دا ماس) کھریدِآ اتے جھیل دے کںڈھے ٹهِلن لای گاے۔ ِاک وّڈے رُّکھ دے پرچھاوےں وِچ, جِّتھے جاںگلیپُنے نے سبھِاک-وِکاس نُوں آپنے کلاوے وِچ لِآ هويا سی, اسیں آپنی ےاترا سماپت هون توں بااد اُس جگھا آپنی پرےوگسالا ستھاپِت کرن دی ےوجنا بناای۔ اسیں وّڈیآں-وّڈیآں کھِڑکیآں دی کلپنا کیتی جِنھاں وِّچوں ساری جھیل دِکھاای دےوے, سردیآں وِچ برپھ دی سپھےد چادر وِچ ڈھکی جمین ساڈی کلپنا وِچ سی, ِاک چھوٹی کِستی جِهڑی اسیں ِاک کںڈھے توں دُوسرے تّک جان لای ِاستےمال کراںگے۔ اسیں ِاک نِّکی جِهی کِستی وِچ بَےٹھ کے اچھوه جںگل تک جان اتے مّچھیآں پھڑن بارے وی چِتوِآ۔
تّتھاں نال ِاک دَےوی ِاتپھاک جوڑ کے هُن مَےں جاندا هاں کِ ےاترا مےرا مُکّدر سی, بلک ِاه کهِنا ودھےرے ٹھیک رهےگا کِ ےاترا ساڈی هونی سی, کِاُںک مَےں تے البرٹو ِاک هی ساں ۔ هُن وی اجِهے کای پل هن جدوں مَےں دّکھنی کھےتر دے اُنھاں کھُوبسُورت ِالاکِآں بارے گهِراای نال کھُد نُوں جُڑِآ مهِسُوس کردا هاں۔ ساِاد ِاک دِن, مَےں دُنیآں گھُںمدا تھّک جاواں, مَےں ارجنٹینا واپس پرتاںگا اتے اَےڈیان جھیلاں کول وس جاواںگا۔ جےکر پّکی ترھاں نهیں تاں ِاک وکپھے لای جِس وِچ مَےں دُنیآں بارے ِاک سمجھ توں دُوسری وِچ تبدیل هو رِها هوواں۔
اسیں گھُسمُسے وےلے پِّچھے مُڑے اتے جدوں اسیں پُّجے هنےرا هو رِها سی۔ سانُوں هَےرانی بھری کھُسی هوای جدوں اسیں چَوکیدار ڈان پےڈرو اَولےٹ نُوں باربےکِاُو تِآر کردِآں دےکھِآ۔ اسیں آپنے پُرانے رُوپ وِچ واپسی لای سراب لِآںدی تے کِسمت نال مِلے بھوجن نُوں سےراں واںگ کھادھا۔ اسیں چرچا کر رهے ساں کِ میٹ کِنّا سُآدلا بنِآ سی اتے اسیں کِنّی چھےتی بھوجن اُّپر پھجُول کھرچی کرن دے ےوگ نهیں رهاںگے, جِس ترھاں ارجنٹینا وِچ کیتی سی۔ اُدوں ڈان پےڈرو نے سانُوں دّسِآ کِ آاُن والے اَےتوار نُوں ِاک موٹر رےس دے ڈراِاوراں لای اُسنُوں اجِها هی باربےکِاُو تِآر کرن لای کِها گِآ هَے۔ اُسنُوں دو سهاِاکاں دی لوڑ سی تے اُسنے ِاس کںم لای سانُوں پےسکس دِّتی۔ "ےاد رّکھو مَےں تُهانُوں بھُگتان نهیں کر سکدا, پر تُسیں آپنے اگلے سپھر لای کاپھی ماس جمھاں کر سکدے هو۔"
ِاه چںگا لگدا وِچار سی ۔ اسیں کںم دی اُه پےسکس سویکار کر لای تے 'ارجنٹینی باربےکِاُو دے دادے' دے پهِلا اتے دُوجا سهاِاک بن گاے ۔
دووےں سهاِاکاں نے ِاک دھارمِک جِهے اُتساه نال آاُن والے اَےتوار دی اُڈیک کیتی۔ اُس دِن سوےرے چھے وجے, اسیں آپنا کںم آرںبھ کیتا۔ ِاک ٹرّک وِچ لّکڑاں لّدیآں تے ِانھاں نُوں باربےکِاُو والے ستھان 'تے لَے گاے۔ سوےرے 11 وجے تک اسیں لگاتار کںم کردے رهے جدوں تک کِ چھُّٹی دا سِگنل نهیں هو گِآ اتے هر کوای هابڑِآں واںگ سُآدلیآں هّڈیآں وّل ودھن لای دھّکا-مُّکی نهیں کرن لّگ پِآ۔
ِاک بهُت اجیب وِاکتی سانُوں آدےس دے رِها سی جِسنُوں مَےں بهُت جِآدا ِاّجت دِںدے هواے هر وار 'سریمان' سبد نال سںبودھِت هو رِها ساں۔
"ڈان پَےںڈن کَون هَے?" مَےں اُوےں پُّچھِآ جِوےں کوای اسّبھِاک بّچا پُّچھدا هَے۔ اُّتر آيا ڈان پَےںڈن ِاک سنمانِت وِاکتی هَے۔ ِاس گّل نے مَےنُوں ٹھار دِّتا, پر جِآدا دےر تّک نهیں۔
جِوےں همےسا باربےکِاُو 'تے هُںدا هَے, اُّتھے هر کِسے لای وادھُو ماس سی, سو سانُوں اُوٹھ واںگ رّج کے آپنی چھُّٹی دا آنںد مانن دِّتا گِآ۔ اسیں ساودھانی پُوروک بناای اگلےری ےوجنا نُوں امل وِچ لِآںدا۔ مَےں بهُت جِآدا پیتی هون اتے اُلٹی دا دِکھاوا کیتا اتے اُدوں هی مَےں رَےّڈ وااین دی ِاک بوتل آپنی چمڑے دی جَےکٹ وِچ لُکو لای۔ دِل پّٹ هون دے اجِهے پںج هملِآں توں باد اسیں اےنے هی لِٹر سراب ِاک رُّکھ دیآں جڑھاں وِچ لُکا کے جمھاں کر لای۔ جِّتھے اُه پانی وِچ ٹھںڈھی وی رهی۔ سارا کںم سماپت هون توں باد جدوں ٹرّک واپس سهِر لِجان لای لّدِآ گِآ, انمنّے من نال کںم کردِآں تے ڈان پےڈرو نال جھگڑدِآں مَےں آپنی بھُومِکا نِبھاای۔ آپنا کںم کھتم کرکے مَےں گھاه 'تے سِّدھا لےٹ گِآ ۔ جِوےں ِاک وی پَےر پُّٹن ےوگ نا هوواں۔ البرٹو سّچے دوست واںگ وِهار کر رِها سی, مےریآں گُستاکھیآں لای ماپھی مںگ رِها سی اتے تھّک جان پِّچھوں مےری دےکھبھال لای اُّتھے رهِ گِآ۔ جدوں ٹرّک دے ِاںجن دی آواج دُور هو کے مّدھم هوای, اسیں پھٹاپھٹ اُّٹھے تے مُورکھاں واںگ سراب وّل بھّجے جو نِسچِت تَور 'تے ساڈی اّےاسی دا پّکا پربںدھ سی۔
البرٹو پهِلاں پهُںچِآ تے اُسنے درکھت تھّلے چھال هی مار دِّتی۔ اُسدا چِهرا کِسے هاس-پھِلم دے کِردار ورگا جاپ رِها سی ۔ اُّتھے ِاک وی بوتل نهیں سی پای۔ جاں تاں مےرا پِاّکڑی دِکھاوا کِسے نُوں مُورکھ نهیں سی بنا سکِآ, جاں کِسے نے مَےنُوں اُّتھے سراب لُکوںدِآں دےکھ لِآ سی ۔ سّچ ِاه سی کِ اسیں همےسا واںگ تھّک چُّکے ساں, پر هلکیآں مُسکاناں نال آپنے کھالی دِماگاں نُوں تسّلیآں دےن دی کوسِس وِچ ساں۔ ِاس دُکھاںت دی کوای پرت لّبھ رهے ساں تاں کِ چور نُوں پچھانِآ جا سکے ۔ پر اُّتھے کوای نهیں سی۔ مّکھن تے پنیر دے کُجھ ٹُکڑے جو سانُوں مِلے سن, توں بِناں کُجھ کِلوگرام ماس ساڈے کول رات لای سی۔ سانُوں تُر کے سهِر واپس جانا پَےنا سی۔ اسیں چںگی ترھاں کھادھا-پیتا هويا سی, پر اسیں آپنیآں پُوچھاں چَوڈِآں وِچ دباایآں هوایآں سن, سراب کرکے نهیں بلک اُنھاں وّلوں سانُوں بےوکُوپھ بنااُن کرکے۔ ِاه سبداں وِچ بِآن نهیں کیتا جا سکدا۔
اگلا دِن برسات والا تے ٹھںڈھا سی تے سانُوں لّگدا سی کِ اُه دَوڑ نهیں هو سکےگی۔ اسیں بارِس هٹن دی اُڈیک کر رهے ساں تاں کِ جھیل 'تے جا کے
جدوں اسیں اّگے ودھن لای ودھیآ سڑک بارے سوچ دے اسیں بَےںڈ دے درواجے 'تے کھڑھے مےٹ پی رهے ساں کِ ِاک جیپ آ کے رُکی۔ ِاس وِچ کانسَےپکِان ڈےل ٹیاَو ورگے کریب-کریب مِتھِهاسک ستھان توں البرٹو دے کُجھ دوست آاے سن, اسیں کُجھ نِّگھیآں جّپھیآں ساںجھیآں کیتیآں اتے پھَورن آپنیآں اںتڑیآں نُوں وِسےس پرمپرا دے انُسار 'جھّگدار درو نال بھرن چلے گاے۔
اُنھاں نے سانُوں جُونِن ڈی لاس اےںڈیج سهِر آاُن دا سّدا دِّتا, جِّتھے اُه کںم کردے سن تے اسیں آپنی موٹرساایکل دا بھار گھّٹ کرن لای آپنا سمان سَےّڈ وِچ لاه کے تُر پاے۔
-0-
چّکردار کھوج
جُونِن ڈی لاس اےںڈیج آپنے جھیل کںڈھلے بھرا نالوں گھّٹ بھاگسالی سهِر هَے, سبھِاتا دے ِاک بھُلا دِّتے گاے کونے 'چ ستھِت, آپنی سِتھل جِںدگی دا اکےواں دُور کرن توں اسمرّتھ ۔ ِاس دے باوجُود سهِر وِچ جیوںتتا کاِام کرن دی کوسِس وِچ کُجھ رِهاِاسی کوٹھڑیآں بناایآں گایآں هن, جِّتھے ساڈے مِّتر کںم کر رهے سن۔ مَےں ساڈے مِّتر تاں کِها کِاُںک تھوڑھے سمےں وِچ هی اُه مےرے وی نےڑُو هو گاے۔
پهِلی رات اسیں وِلا کانسےپکِان دے پُرانے وکت بارے سوچدِآں بتیت کرن دا پھَےسلا کیتا۔ رَےّڈ وااین دیآں انگِنت بوتلاں دی مَوجُودگی نے ساڈے ِاس مُوڈ نُوں اُتساهِت کیتا۔ ابھِآس دی کمی کرکے مَےنُوں پین دا ِاه مَےچ وِچالے چھّڈنا پِآ تے بِسترے نُوں پهِل دِںدِآں مَےں لّکڑ دی گولی واںگ سُّتا۔
اگلا دِن اسیں کمپنی دے ورکساپ وِچ کںم کردے آپنے دوستاں نال آپنے موٹرساایکل وِچ آایآں کھرابیآں دُور کرن وِچ بتیت کیتا۔ اُس رات اُنھاں نے سانُوں بھُنّے هواے گاں اتے لےلے دے ماس, برَےّڈ, تری اتے ساندار سلاد نال ارجنٹینا توں ےادگار وِداای دِّتی۔ کای دِن دیآں پارٹیآں توں باد اسیں اگلے سپھر لای تُر پاے اتے بهُت ساریآں جّپھیآں توں چھُّٹ کے ِاک هور جھیل دے کھےتر کَےرُوای دے راه پَے گاے۔ رستا بهُت دُسوار سی تے وِچاری ساڈی موٹرساایکل رےت وِچ پھراٹے مارن لّگدی۔ اُدوں هی مَےنُوں سهاِاتا کرنی پَےںدی کِ ِاه رےتلے ٹِّبِآں وِّچوں باهر نِکل سکے۔ پهِلے پںج کِلومیٹراں نُوں پار کرن وِچ هی ڈےڈھ گھںٹا لّگ گِآ ۔ باد وِچ سڑک دی هالت ٹھیک-ٹھاک آ گای تے اسیں بِناں کِسے هور جھٹکے دے ‘کَےرُوای چیکو' پهُںچ گاے۔ ِاه ِاک چھوٹا جِها نیلی هری جھیل تے وّڈے درکھتاں تے پهاڑاں نال گھِرِآ سهِر سی۔ جِس سهِر توں باد ‘کَےٹُوای گرَےںڈ' ناں دی ِاک پھَےلی هوای جھیل سی پر اپھسوسناک گّل ِاه کِ ِاس جھیل دے نےڑے-تےڑے موٹرساایکل 'تے سوار هو کے جانا اسںبھو سی کِاُںک اُتھے جان لای ِاکماتر رستا تسکراں دے ادھِکار وِچ سی, جِسنُوں ِاه چِّلی جان لای ورتدے سن۔
اسیں آپنی موٹرساایکل پارک دے رکھوالے دے کمرے وِچ چھّڈ دِّتی, جو اُس سمےں آپنے گھر نهیں سی, تے جھیل دے ساهمنے والا پهاڑ چڑھن لّگے ۔ دُپهِر دے کھانے دا سماں کریب-کریب هو گِآ تے ساڈے کول پنیر دے کُجھ ٹُکڑے رّکھے هواے سن۔کولوں ِاک بّتکھ گُجری اتے جھیل 'تے اُّڈن لّگی۔ البرٹ نے بّتکھ دی دُوری دی مِنتی کیتی, کِسے رکھوالے دی گَےرهاجری وِچ تے جُرمانے وگَےرا دے کھترے دی انهوںد وِچ, گولی چلا دِّتی ۔ چںگی کِسمت (بّتکھ دی نهیں) نال ساندار نِسانا لّگِآ تے بّتکھ جھیل وِچ ڈِّگ پای۔ پھورن وِچار هوای کِ ِاسنُوں لَےن کَون جااےگا ۔ مَےں هار گِآ تے چُّبھی مار دِّتی ۔ ِاوےں لّگِآ جِوےں برپھیلیآں اُںگلیآں نے مےرے جِسم نُوں چُپھےريوں جکڑ لِآ هووے تے مےرے هِّلن-جُّلن دی تاکت کریبن کھتم هو گای۔ ٹھںڈھا هون نال مےری ٹھںڈھ توں پُرانی اَےلرجی دے لّچھن جاگرِت هو گاے۔ البرٹو دے سِکار نُوں لَےن 20 میٹر برپھیلے پانی وِچ جان تے پھِر واپس آاُن لای اُسنے مےرے نال بےگھراں واںگ وِهار کیتا۔ جِوےں هی بّتکھ پُوری ترھاں بھُنّی گای اُسدی مهِک نے همےسا واںگ ساڈی بھُّکھ ودھا دِّتی, کِنّا ساندار بھوجن سی ِاه۔
دُپهِر دے کھانے توں وِهلے هو کے اسیں دُّگنے جوس نال چڑھاای چڑھن لّگے ۔ بهرهال, آرںبھ توں لَے کے هی کُجھ مّکھیآں ساڈے آلے دُآلے اُّڈ رهیآں سن۔ جدوں اُنھاں نُوں مَوکا مِلدا ساڈے ڈںگ ماردیآں۔ ِاه چڑھاای تھکا دےن والی سی, کِاُں ساڈے کول جرُوری سمان اتے لوڑیںدے انُبھو دی گھاٹ سی۔ پر کُجھ اکا دےن والے گھںٹِآں باد اسیں سِکھر 'تے پهُںچ هی گاے۔ اسیں نِراس هواے کِاُںک ِاّتھے کوای دِلکھِّچواں درِس نهیں سی جو هَوسلا ودھااُںدا۔ آس- پام دے پهاڑاں نے سبھ کُجھ لُکويا هويا سی ۔ اسیں جِّدھر وی دےکھدے اُّچیآں چوٹیآں هی دِکھاای دِںدیآں۔ کُجھ پل اسیں برپھ لّدیآں چوٹیآں نُوں برپھیلے مُکٹ کهِ کے مجاک کردے رهے۔ پر چھےتی هی ِاه مهِسُوس کردِآں کِ رات هون والی هَے اسیں پهاڑ توں اُّترن لّگے ۔ پهِلا هِّسا سُکھالا سی, پر پھِر ساڈی اُتراای وِچ سهاِاتا کردا وهاا تےج دھارا وِچ بدل گِآ جِس نال تِلکن, سِّلھ اتے تِّکھیآں/نُکیلیآں چّٹاناں 'تے تُرنا اَوکھا هو گِآ۔ سانُوں کِنارِآں تے کھڑھے درّکھتاں نال دی راه بنااُنا پَے گِآ۔ اکھیر اسیں اُس تھاں تے پُّج گاے جِّتھے سںگھنے تے کھترناک سرکڑے سن۔ جِوےں-جِوےں رات هو رهی سی لگدا سی جِوےں اسیں هجاراں انجان آواجاں وِچ گھِر گاے هوایاے۔ نال هی اُس کھالی جگھا 'تے هر کدم نال سریر نُوں کںبنیآں آ رهیآں سن۔ البرٹو نے آپنیآں اَےنکاں کِتے سُّٹ لایآں تے مےری پَےںٹ دے چیتھڑے هو گاے سن۔ آکھِرکار اسیں رُّکھاں والے کھےتر وِچ پُّج گاے اتے هر پَےر ساودھانی
ڈُوںگھے چِّکڑ وِچ پهاڑی ٹرےنِںگ دے ِاس نمُونے نال اسیں جان لِآ سی کِ وهاا کَےرُوای جھیل وّل جاںدا هَے ۔ ٹھیک اُسے سمےں رُّکھ-بُوٹے گاِاب هو گاے تے اسیں پّدھری جمین 'تے پُّج گاے ساں ۔ وهاا دے نال-نال ِاک هِرن دے وّڈے آکار تے تھِڑکیآں تےج ساهاں دے نال اُسدا جِسم چنّ دی دُدھیآ چاننی وِچ دِکھاای دِّتا تے هَولی جِهی جھاڑیآں وِچ الوپ هو گِآ ۔ کُدرت دے ِاه سںکےت ساڈے دِلاں نُوں کںبا رهے سن ۔ اسیں جںگلی کھےتر دی ساںتی بھںگ هون دے ڈروں هَولی-هَولی تُر رهے ساں تے ِاس کھےتر نال ساڈا ساتھ هُن جُڑ رِها سی۔
اسیں گوڈے-گوڈے پانی دی ٹھںڈھی دھارا وِچ اُتر گاے۔ ِاسدے چھُوهن نال هی مَےنُوں اُنھاں برپھیلیآں اُںگلاں دا تیبر اهِساس پھِر هويا, جِنھاں نُوں مَےں بهُت جِآدا نپھرت کردا سی۔ اسیں رکھوالے دے کمرے دی پناه وِچ پهُںچ گاے۔ اُه اےنا دِآلُو سی کِ اُسنے سانُوں گرم مےٹ پےس کیتی, تے بھےڈ دیآں کھّلاں دِّتیآں جِنھاں وِچ اسیں اگلی سوےر تک سَوں سکدے ساں ۔ اُس سمےں رات دے 12:35 هو چُّکے سن۔
اسیں هَولی-هَولی دُبارا چّل پاے۔ جھیلاں کولوں دی لںگھدِآں کَےرُوای دے مُکابلے دُّگنی کھُوبسُورتی دا اهِساس هويا۔ آکھِرکار اسیں سےن مارٹِن پُّج گاے۔ جِّتھے ڈان پَےںڈن نے سانُوں باربےکِاُو وِچ کںم کرن بدلے 10-10 پےسو دِّتے۔ اُس توں باد اسیں دّکھن وّل اگاںه وّدھ گاے۔
-0-
پِآری ماں
جنوری 1952
باریلوچے دے رستے وِچ
پِآری ماں
جِس ترھاں تَےنُوں مےرے وّلوں کوای سُوچنا نهیں مِلی, ٹھیک اُوےں هی مَےنُوں وی لںبے سمےں توں تےری کوای کھبر نهیں۔ مَےں چِںتت هاں ۔ ساڈے نال جو کُجھ وی واپرِآ اُه تَےنُوں دّسنا ِانھاں کُجھ ستراں دا اُدےس نهیں۔ مَےں کےول ِاهی کهِنا هَے کِ باهیآں بلاںکا توں تُرن دے دو دِناں باد مَےں 40 ڈِگری بُکھار دا سِکار هو گِآ ساں تے ِاک دِن مںجے تے پِآ رِها۔ اگلی سوےر مَےں چولے-چول دے کھےتری هسپتال تک جان لای هی اُّٹھ سکِآ۔ اُّتھے مَےنُوں جانی پچھانی دواای پَےںسلین دی کھُراک دِّتی گای تے مَےں چار دِناں باد ٹھیک هويا۔
اسیں سےن مارٹِن ڈی لاس اےںڈیج پُّجے, ساری واٹ چِںبڑیآں رهیآں هجاراں مُسکِلاں نُوں آپنے پراپت سادھناں نال سُلجھااُںدے هواے۔ ِاّتھے بهُت هی کھُوبسُورت جھیل تے کھُوبسُورت اچھوه جںگل هَے۔ تُوں ِاسنُوں جرُور دےکھیں۔ مَےنُوں پّک هَے تَےنُوں ودھیآ لّگےگا۔ ساڈے چِهرے کولِآں والی بھّٹھی نال مِلن لّگ پاے هن۔ اسیں جِس گھر وِچ وی گاے, اُّتھے بگیچا تاں جرُور هُںدا سی ۔ اسیں بھوجن, سمان تے هور سهُولتاں پےس کرن والے دی تلاس کردے۔ ساڈی کھوج دا اںت وون پُّٹنےمرس دے تبےلے وِچ هويا۔ اُه وِسےس تَور 'تے همےسا سرابی رهِن والا تے سبھ توں چںگا پےرونوادی جورگ دا مِّتر سی۔ مَےں اُّتھے کھوپڑی دے پِچھلے هِّسے وِچ ِاک گِلٹی دی جاںچ کیتی جو سںبھاوی تَور 'تے کَےںسر مُول دی لگدی سی ۔ سانُوں ِاه دےکھن لای ِاتجار کرنا پوےگا کِ کی واپردا هَے۔ اسیں اگلے دو تِنّ دِناں باد باریلوچے لای نِکلاںگے تے ِاک ارامداِاک گتی نال ےاترا کرن دی کوسِس کراںگے۔ جے ِاه کھت 10 جاں 12 پھروری تّک تُهانُوں مِل جاوے تاں ِاس وِچ لِکھے پتے 'تے مَےنُوں پّتر بھےج دےنا۔ ماں, مَےں ِاس کھت دا اگلا سپھا چِچاایناں لای لِکھ رِها هاں ۔ سبھ نُوں ڈھےر سارا پِآر دےایں اتے پّکے تَور 'تے مَےنُوں دّسیں کِ پِتا جی دّکھن وِچ گاے هن کِ نهیں ! تےرے پُّتر وّلوں پِآر گھُّٹنی۔
-0-
سّت جھیلاں دا راه
اسیں باریلوچے نُوں سّت جھیلاں والے رستے تھانی جان دا پھَےسلا کیتا, ِاس رستے دا ِاه ناں سهِر وِچ پُّجن توں پهِلاں راه وِچ آاُن والیآں جھیلاں دی گِنتی کارن پِآ هَے۔ اسیں آپنے موٹرساایکل 'تے پهِلے کُجھ کِلومیٹر دی ےاترا سبھ توں ساںتمای گتی نال کیتی۔ هُن تک کوای وّڈی مکانکی کھرابی وی نهیں آای سی۔ رات وےلے ٹُّٹی هَےّڈلاایٹ والی ساڈی پُرانی ترکیب وی کںم نا آای۔ سو, اسیں سڑک مجدُور دی جھَوںپڑی وِچ هی سَوں سکے۔ ِاه ِاک چھلاوا هی سابِت هويا, کِاُںک اُس رات سردی آم نالوں جِآدا کٹھور سی ۔ ٹھںڈھ اےنی جِآدا سی کِ ِاک ےاتری چھےتی هی کُجھ کںبل اُدھار مںگن آ گِآ۔ اُه تے اُسدی پتنی نے جھیل کِنارے تںبُو لايا سی, پر اُه ٹھر گاے سن۔ اسیں اُس دلےر جوڑے نال مےٹ ساںجھی کرن لای گاے جو جھیل دے کںڈھے ِاک تںبُو اتے آپنے پِّٹھُو بِسترے سمےت تسّلی نال کُجھ سمےں تّک ٹھهِرِآ هويا سی ۔ اُسدی سهاِاتا نا کرن کرکے اسیں سرمِںدا هواے۔
اسیں واپس چّل پاے ۔ پُرانے جںگلاں نال ولیآں جھیلاں دی وِلّکھنتا دےکھدِآں۔ جںگل دی مهِک ساڈیآں ناساں وِچ وڑدی جا رهی سی۔ پر بڑی اجیب ترھاں جھیل دا ِاه درِس, ِاه جںگل اتے ِاه چںگے بگیچے والا ِاکّلا جِها گھر ستااُن لّگ پاے۔ ِاس ترھاں دے بھُو-درِس نُوں اَوپری پّدھر توں دےکھنا ِاکرُوپی نیرستا پَےدا کردا هَے, ِاه تُهانُوں اُس جگھا نال ِاکسُر نهیں هون دِںدا جِس توں باد تُسیں اُّتھے جِآدا دِن رُک سکو۔
آکھِرکار اسی لاگو ناهُوال هِّپی دے اُّتری کِنارے 'تے پُّج گاے۔ بهُت سارا بھُنِّآ بھوجن کھان توں باد بھرے-بھرے اتے ترِپت هواے ِاسدے کںڈھِآں 'تے سُّتے۔ پر جِوےں هی اسیں سڑک 'تے دُبارا چڑھے موٹرساایکل دے پِچھلے پهیاے وِچ ِاک پںچر ساڈے پےس آيا۔ اُدوں توں لَے کے پِچھلی ٹِاُوب نال ِاک تھکا دےن والا سںگھرس آرںبھ هو گِآ۔ هر وار اسیں ِاک پاسے پںچر لااُںدے, دُوجے پاسے هور پںچر هو جاںدا۔ جد تک اسیں سارے پںچر لا پااُںدے سانُوں اُسے جگھا رهِن لای مجبُور هونا پِآ۔ ِاک آسٹریان جو جوانی وےلے
آپنی ٹُّٹی-پھُّٹی سپےنِس وِچ اُسنے سانُوں دّسِآ کِ ِاس کھےتر وِچ ِاک پهاڑی چیتا گھُںمدا هَے۔ “پهاڑی چیتے بهُت بدکار هُںدے هن, جو لوکاں اُّپر هملا کرن توں جھِجکدے نهیں۔ اُنھاں دی دھَون تے وّڈے بھُورے وال هُںدے هن۔”
درواجا بںد کردِآں اسیں مهِسُوس کیتا کِ ِاه تاں بهُت ستھِر هَے۔ ِاس دا هےٹھلا هِّسا هی بںد هُںدا هَے۔ مَےں آپنا رِوالور سِرهانے کول رّکھ لِآ۔ اجِها پهاڑی چیتے کرکے کیتا جِس دا پرچھاواں ساڈیآں سوچاں وِچ بهِ گِآ سی۔ پھَےسلا کیتا کِ اّدھی رات نُوں اُسدے اچانک هملے لای وی تِآر رِها جاوے ۔ دِن چڑھن هی والا سی جدوں درواجے 'تے کُجھ کھُرچے جان دی آواج سُن کے مَےں جاگ پِآ۔ البرٹو ڈردا مارِآ چُّپ کرکے کول هی پِآ رِها۔ مےرے هّتھ وِچ تِآر رِوالور سی ۔ درکھتاں دی چھاں وِچ دو چمکدار اّکھاں مےرے 'تے گّڈیآں هوایآں سن ۔ بِّلیآں ورگیآں اّکھاں اّگے ودھیآں اتے کالا بھاری جِسم درواجے 'تے پرگٹ هويا۔
ِاه سُّدھ پروِرتی سی, جدوں اکل نے کںم کرنا بںد کر دِّتا۔ مَےں آتم رّکھِآ دی کوسِس وِچ گھوڑا دّب دِّتا ۔ لںبے سمےں تک بِجلی گرجی, اتے کںدھاں کںبیآں۔ ِاه اُدوں هی رُکِآ جدوں درواجے وِّچوں ِاک ٹارچ دی رَوسنی پرگٹ هوای تے کوای ساڈے اُّپر بُری ترھاں چِلااُن لّگ پِآ۔ پر ِاس سمےں دَوران هی آپنی سںکوچی چُّپ نال اسیں اںداجا لا لِآ کِ کی واپرِآ هَے۔ ِاسدا کارن سی رکھوالے دیآں بھِآنک چیکاں تے اُسدی پتنی دیآں سِسکیآں, جو آپنے تےج ترار پالتُو کُّتے دے مرِتک سریر اُّپر ڈِّگی پای سی ۔
البرٹو اُس آسٹریآای نُوں منااُن اُس کول گِآ تے مَےں سوچ لِآ کِ مَےنُوں رات هُن باهر هی بِتااُنی پوےگی۔ کِاُںک مَےں اُس گھروں بِسترا مںگن جوگا نهیں رِها ساں, جِس گھر لای اسیں هتِآرے ساں۔ چںگے بھاگیں ساڈا موٹرساایکل نےڑے هی کِسے هور سڑک مجدُور دے گھر کھڑھا سی۔ اُسنے مَےنُوں آپنی رسوای وِچ ِاک دوست کول سَون دِّتا۔
اّدھی راتی مَےں بارِس دے کھڑکے نُوں سُن کے اُّٹھِآ تے ِاک ترپال نال موٹرساایکل نُوں ڈھکن دا پھَےسلا کیتا۔ پر اجِها کرن توں پهِلاں مَےں آپنے دمے دے ِانهےلر (ساه والے ےںتر) راهیں کُجھ ساه لَےن دی سوچی۔ مَےں بھےڈ دی اُس کھولھ توں اَوکھا ساں جِسدی ورتوں آپنے سِرهانے وجوں کر رِها ساں۔ جِوےں هی مےرے
کھاموس هو گِآ۔ مَےنُوں اُسدا جِسم کںبل هےٹھ کٹھور هُںدا جاپِآ۔ اُسنے هُن وی چاکُو نُوں سکھتی نال
آپنے هّتھ وِچ پھڑِآ هويا سی تے ساه روکے هواے سن۔ پِچھلی رات دا انُبھو اجے وی تاجا سی۔ کول
پاے بںدے دے هّتھ وِچ چاکُو هون دے اهِساس نال مَےں چُّپ رهِن دا پھَےسلا لِآ۔ ِاه نا هووے رات والی
گھٹنا رےت چھل واںگ اےدھر وی واپر جاوے۔
سام تّک اسیں سےن کارلوس ڈے باریلوچے پُّج گاے۔ اگلی رات اسیں چِّلی دی سیما تک کِستی دی ےاترا
لای 'مَوڈےسٹا وِکٹوریآ' دی اُڈیک کردِآں پُلِس تھانے وِچ بتیت کیتی۔
-0-
تے هُن مَےں مهِسُوس کرداں آپنیآں
جڑھاں اُّکھڑیآں, آجاد اتے....
اسیں باهر بھِآنک تباهی مچااُںدے تُوپھان توں بچن لای پُلِس تھانے دی رسوای وِچ پناه لای هوای سی۔ مَےں اُس لاجواب کھت نُوں وار-وار پڑھِآ۔ ِاس ترھاں لّگ رِها سی جِوےں گھر بارے مےرے سارے سُپنے اُنھاں اّکھاں نال جُڑ گاے سن, جِنھاں نے مَےنُوں مِراںمار وِچ وِدا کِها سی, هُن بِناں کِسے کارن دے تباه هو گاے سن۔ ِاک بھِآنک کھالیپن نے مَےنُوں گھےر لِآ سی تے مَےں سُّتاُنیںدی هالت وِچ ساں۔ مَےں ِاک گھُمّکڑ کَےدی دی جیوںت گّلبات سُن رِها ساں, جِسنے بدےسی سراب بارے هجاراں کهانیآں گھڑیآں هوایآ سن, جو اُسدے سروتِآں دی چُّپ وِچ ساںبھیآں جا رهیآں سن۔ مَےں اُسدے بھرمااُو وارتالاپ دے نِّگھ نُوں توڑ سکدا ساں, جدک اُسدے آلے-دُآلے دے لوک اُسدیآں اندّسیآں کهانیآں دی کھِّچ کارن نےڑے نُوں سرک آاے سن۔
بھاوےں چارے پاسے سںگھنی دھُںد دی چادر سی, پھِر وی مَےں اُس امریکن ڈاکٹر نُوں بولدِآں دےکھ سکدا سی, جِسنُوں اسیں باریلوچے وِچ مِلے ساں "مَےنُوں لگدَے تُسیں اُه سبھ هاسِل کر سکوگے, جو تُسیں چاهُںدے هو, تُهاڈے وِچ هَوسلا هَے۔ پر مَےں سوچداں تُهانُوں مَےکسیکو وِچ کُجھ سماں رُکنا چاهیدَے۔ ِاه ساندار دےس هَے۔"
اچانک مَےں آپنے آپ نُوں جمین توں دُور جهاج وِچ اُّڈ رِها مهِسُوس کیتا, آپنی جِںدگی وِچ واپرے هالیآ ناٹک توں دُور۔ مَےنُوں سکھت کِسم دی بےچَےنی مهِسُوس هون لّگی۔ مَےں مهِسُوس کیتا کِ مَےں کُجھ وی سوچن دے اسمرّتھ هاں۔ مَےں آپنے آپ توں ڈر مهِسُوس کرنا سُرُو کیتا اتے هںجھُوآں بھرِآ ِاک کھت لِکھن لّگا ۔ پر مَےں لِکھ هی نهیں سکِآ۔ کوسِس کرنا وی بےکار سی۔ ساڈے آلے دُآلے پّسری ادھُوری روسنی وِچ پرچھاوےں اُّڈ رهے سن پر 'اُه' دِکھاای نهیں دِّتی۔ مَےنُوں اجے وی ےکین سی کِ مَےں اُسنُوں اُس پل تک وی پِآر کردا ساں, جدوں مَےں ِاه سّچ جانِآ کِ مَےں کُجھ وی مهِسُوس نهیں کیتا۔
مَےں اُسنُوں آپنے من وِچ هی واپس بُلااُںدا رِها, مَےں اُسدے لای سںگھرس کردا رِها, اُه مےری هَے مےری هَے۔ مَےں سَوں گِآ۔
کسٹم توں پهِلاں اُه چھوٹی جِهی جل ےاترا سی۔ چِّلی دی ِامیگرےسن چَوکی کورڈیلَےرا دے دُوسرے پاسے سی اتے جمین دے اُس هِّسے توں کاپھی نیویں جگھا 'تے ستھِت سی۔ اُّتھے اسیں ِاک هور جھیل پار کیتی جِهڑی ریاَو ٹرونےڈرو ناں دے کُدرتی جوالامُکھی توں آاُںدے پانی نال بنی هَے۔ اےسمےرالڈا ناں دی ِاه جھیل ارجنٹینی جھیلاں توں وّکھری سی, کوسا پانی نهااُن دی کِرِآ نُوں انںدمای تے نِّگھی بنا دِںدا هَے۔ کورڈیلَےرا کول کاسا پےرا ناں دی ِاک اُّچی جِهی جگھا توں چِّلی دا کھُوبسُورت درِس دِکھاای دِںدا هَے۔ ِاه ِاک چَوراهے واںگ دِسدا هَے جو اُس سمےں مےرے اںدر وی سی ۔ مَےں چِّلی دیآں نِّکیآں رُکاوٹاں وِّچوں بھوِّکھ بارے سوچ رِها ساں ۔ اّگے کی هَے, ِاه سوچدِآں اَوٹےرا سِلوا دی کوِتا مےرے من وِچ گھُںم رهی سی۔
-0-
انوکھیآں وستُوآں
ساڈے موٹرساایکل نُوں لِجا رهے پُرانے ٹّبنُما بےڑے دے هر چھےک وِّچوں پانی سِںم رِها سی۔ مَےں پمپ 'تے بَےٹھا آپنی لَےا ٹھیک کر رِها سی جدوں دِن دے سُپنے مَےنُوں کِتے دُور لَے گاے ۔ پِاُولا توں ےاتری کِستی وِچ واپس پرت رِها ِاک ڈاکٹر اُس تھاں کولوں اّگے لںگھِآ جِّتھے ساڈی سواری بنّھی هوای سی۔ اسیں آپنے مّتھے توں مُڑھکا پُوںجھدے آپنے اتے موٹرساایکل لای اّگے ودھن دا رستا بنا رهے ساں ۔ سانُوں آپنا سمان ساںبھدِآں اتے پمپ دے تےل اتے پانی وِچ بھِّجِآں دےکھ کے اُسدے چِهرے تے اُتسُکتا دے بھاو پَےدا هواے۔
اسیں آپنی ِاس ےاترا دَوران بهُت سارے ڈاکٹراں نُوں مِلے ساں, جِنھاں وِّچوں کُجھ ِاک نُوں تاں اسیں کوهڑ-وِگِآن بارے بھاسن هی دے دِّتے سن۔ اےںڈیج دے دُوسرے پاسے دے آپنے ساتھیآں نُوں اُتساهِت کرن لای اسیں ِاس وِسے نُوں ودھا چڑھا کے پےس کیتا۔ اُه پربھاوِت هواے, کِاُںک اُدوں تک کوهڑ چِّلی وِچ کوای سمّسِآ نهیں سی۔ اُه ِاس روگ بارے کُجھ وی نهیں سن جاندے, اُه منّ گاے کِ اُنھاں نے آپنی جِںدگی وِچ کوای کوهڑی دےکھِآ هی نهیں سی۔ اُنھاں نے سانُوں ِاک چھوٹی کوهڑی بستی بارے دّسِآ جو ایسٹر ٹاپُو وِچ ستھِت سی۔ اُّتھے کُجھ کوهڑی رهِںدے سن۔ ِاه بهُت سُںدر ٹاپُو سی, اُنھاں دے دّسن توں باد ساڈیآں وِگِآنک دِلچسپیآں جاگ پایآں۔
ڈاکٹر نے سانُوں لوڑ پَےن 'تے کِسے وی سهاِاتا دی پےسکس پرسنّتاپُوروک کیتی۔ ِاه وی کِها کِ اسیں بهُت دِلچسپ ےاترا کر رهے هاں۔ پر چِّلی دے دّکھنی هِّسے دی ےاترا دے اُنھاں کھُس دِناں وِچ جدوں ساڈے ڈھِّڈ رّجے هواے سن اتے اسیں اجے پُوری ترھاں بےسرم وی نهیں هواے ساں, مُسکِل نال اُسنُوں ایسٹر ٹاپُو دی مِّتر-مںڈلی دے پردھان نال واکپھی کرااُن لای کِها جو اُسدے کول هی وےلپرےسیاَو وِچ رهِںدا سی۔ بِناں سّک اُه بهُت کھُس هويا۔
جھیل دا ِاه رستا پےٹرُهاے وِچ سماپت هويا, جِّتھے اسیں سبھ نُوں الوِدا کهی۔ ِاس توں پهِلاں کُجھ کالیآں براجیلی کُڑیآں نے ساڈیآں تسویراں کھِّچیآں جو ِانھاں تسویراں نُوں دّکھنی چِّلی دیآں آپنیآں ےاداں دے
ِاس نِّکے کسبے وِچ ِاک اجِها کِردار وی سی جو سٹےسن وَےگن اَوسورنو لِجانا چاهُںدا سی, جِّتھے اسیں جا رهے ساں ۔ اُسنے مَےنُوں پُّچھِآ کِ کی مَےں اجِها کراںگا۔ البرٹو نے مَےنُوں گےار بدلن سںبںدھی پھُرتی نال کُجھ سبک دِّتے۔ مَےں آپنی ساری گںبھیرتا نال ِاس نویں جِںمےواری 'تے نِکل پِآ۔ پر اسل وِچ کِسے کارٹُون واںگ البرٹو دے جِںمے بهُت ساریآں آساواں تے جھٹکے چھّڈ کے تُر پِآ۔ جِسنے موٹرساایکل چلا کے آاُنا سی۔ هر موڑ ِاک تسیهے واںگ سی۔ برےک, کلّچ, پهِلا, دُوجا, مدد, ماں....۔ ِاه سڑک کھُوبسُورت پےںڈُو کھےتراں وِّچوں لںگھی۔ اَوسورنو لاگُنا دُآلے گھُںمی, جِسدے پِّچھے ِاسے ناں دا وّڈا جُآلامُکھی پهِرےدار واںگ کھڑھا سی ۔ ماڑے بھاگیں دُرگھٹنا دی سںبھاونا والی ِاس سڑک 'تے گّڈی چلااُںدِآں مَےں ِاس ستھِتی وِچ نهیں ساں کِ کھُوبسُورت نجارِآں نُوں مان سکاں ۔ ِاک ماتر ٹّکر اُدوں هوای جدوں اسیں پهاڑی توں تھّلے اُّتر رهے ساں تاں ِاک جںگلی سُور اچانک گّڈی اّگے آ گِآ۔ برےک لااُن اتے کلّچ دی ورتوں دی کلا وِچ مےرے ماهِر هون توں ِاه پهِلاں دی گھٹنا سی۔
اسیں اَوسورنو پهُںچ گاے ۔ اُّتھے اسیں مستیآں کردے رهے, پھِر اَوسورنو نُوں چھّڈ کے چِّلی دے پےںڈُو ِالاکِآں وّل اُّتری دِسا وِّچ ودھ گاے۔ ِاه ِالاکا چھوٹے-چھوٹے ٹُکڑِآں وِچ وںڈِآ هويا سی۔ هر هِّسے 'تے کھےتی کیتی هوای سی ۔ ٹھوس رُوپ وِچ کهاں تاں ساڈے دّکھن نالوں بِلکُل بھِنّ ۔ چِّلی دے لوک بهُت دوستانا روّایاے والے هن۔ اسیں جِّتھے وی گاے اُنھاں ساڈا نِّگھا سواگت کیتا۔ آکھِرکار اسیں ِاک اَےتوار تک وَےلڈِویآ دی بںدرگاه 'تے پُّج گاے ۔ اسیں سهِر دُآلے آواگَون هی گھُںمدے رهے۔ پھِر اُّتھوں دے ِاک ستھانک اکھبار کورےاَو دی وَےلڈِویآ وّل چلے گاے۔ بڑی دِآلُوتا نال اُنھاں ساڈے بارے ِاک لےکھ لِکھِآ۔ وَےلڈِویآ آپنی ستھاپنا دی چَوتھی ستابدی دا جسن منا رِها سی۔ اسیں وی ِاس سهِر دی آپنی ےاترا اُس مهان جےتُو سُورمے نُوں سمرپِت کیتی جِسدے ناں اُّپر ِاس سهِر دا نامکرن هويا سی۔ اُنھاں نے سانُوں سهِر دے مےار مَولیناس لُکو دے نام ِاک کھت لِکھن لای راجی کر لِآ, جِس نال اُسنُوں ایسٹر ٹاپُو دے آپنے جھمےلے لای تِآر کیتا جا سکے ۔
چیجاں نال تُسی پای بںدرگاه ساڈے لای ِاکدم انجان سی, جِس مںڈی وِچ اُه آپنیآں چیجاں وےچدے سن۔ چِّلی دے رواِاتی لّکڑی دے گھر,
ِاسدا کارن باِاد ِاه هَے کِ پر رسماں اتے مُهاورے وِچ اےںڈیج دے ِانھاں پتلے بھراواں دے ساڈے توں اُبھروےں وکھرےوِآں دے باوجُود ِاک اںترراسٹری پُکار ساںجھی سی۔ مےریآں کھُّچاں تّک مےرے پجامے نُوں دےکھدِآں هی اُنھاں دے سواگتی سبد ِاهی سن "ِانھاں نُوں پانی ديو۔" ِاه مےری نِّجی رُچی دا مسلا نهیں بلک پايا جان والا ِاک پھَےسن هی هَے, کِ 'جے چھوٹا/ادھُورا تاں دوست ۔
-0-
ماهِر
چِّلی دے لوکاں دی مےجبانی لاجواب هَے۔ مَےں ِاه کهِںدِآں کدے تھّکدا نهیں, ِاسدا ِاک کارن ِاه هَے کِ ساڈے ِاس گُآںڈھی دےس دی ےاترا کِنّی آنںداِاک هَے اتے اسیں ِاسدا بھرپُور آنںد مانِآ۔ چادر تھّليوں هَولی جِهی-جاگدے سمےں مَےں چںگے بِسترے دی وُّکت نُوں جانِآ اتے پِچھلی رات دے کھانے وِچلیآں کَےلریآں دا هِساب-کِتاب لگايا۔ مَےں تاجا گھٹناواں بارے دُبارا سوچِآ, موٹرساایکل دے پهیاے دا بھِآنک پںچر, جِس دے کارن اسیں ورھدے میںه وِچ اُجاڑ تھاں پھس گاے ساں, رااُول دی دِآلُوتاپُورن سهاِاتا, جِهڑا اُس بِسترے دا مالِک هَے اسیں هُن جِس وِچ سُّتے پاے هاں اتے ٹَےمُوکو دے ِاک اکھبار 'ال اَوسٹرل' نُوں دِّتی ِاںٹروِاُو۔ رااُول پسُو-ِالاج دا ِاک وِدِآرتھی سی, بھاوےں اُه ِاس سںبںدھی وِسےس سںجیدا نهیں لّگدا, جِسنے ساڈے وِچارے موٹرساایکل نُوں آپنے ٹرّک وِچ لّد کے چِّلی دے وِچکار ِاس کھاموس سهِر تّک پُچايا۔ ِامانداری نال کهاں تاں ِاک جاں دو پل اَےسے وی هونگے جدوں ساڈے ِاس دوست نے سوچِآ هووےگا کِ اُه سانُوں کِاُں مِل پِآ, جدوں اسیں اُسدی نیںد هی کھراب کر چھّڈی سی۔ پر ِاس لای اُه کھُد هی جِںمےوار سی۔ اَورتاں اُّپر کھرچے پَےسِآں دی سےکھی ماردِآں اُسنے سانُوں ِاک رات 'کَےبرے' دےکھن دا سّدا دِّتا۔ جِهڑا بِناں سّک اُسدے کھرچے 'تے هی هونا سی۔ ِاس سّدے دا ِاک کارن ِاه وی سی کِ اسیں پِچھلے کُجھ سمےں توں پابلو نےرُودا دی دھرتی 'تے ساں اتے اَےسیآں سےکھیآں وِچ سامِل رهِ چُّکے ساں۔ بِناں سّک آکھِرکار اُه ساڈی سبھ توں وّڈی سمّسِآ دھن دی کمی سامھنے هار گِآ اتے سانُوں دِلچسپ ستھان 'تے جا کے منورںجن کرن دے آپنے وِچار نُوں مُلتوی کرنا پِآ۔ مُآوجے وجوں اُسنے سانُوں رهِن اتے سَون دی جگھا مُهّایآ کرواای۔ سو, سوےر وےلے اسیں جِّتھے وی ساں, سوَے-سںتُسٹی مهِسُوس کر رهے ساں اتے مےج 'تے مَوجُود هر چیج چھّک گاے ساں ۔ ِاه وی کاپھی سی پر اسیں باد وِچ آيا سمان وی کھا لِآ۔ ِاس توں باد اسیں آپنے مےجبان دا بِسترا هی مّل لِآ, کِاُںک اُسدے پِتا دی بدلی ساںتِآگو دی هو گای سی اتے گھر وِچ جِآدا پھرنیچر نهیں بچِآ سی۔
اهِّل پِآ البرٹو سُورج دی دھُّپ ولوں اُسدی نیںد وِچ وِگھن پااُن دیآں کوسِساں دے وِرودھ وِچ سی۔ جدوں کِ مَےں هَولی هَولی تِآر هويا۔
دو ارجنٹینی کوهڑ روگ ماهِراں دا موٹرساایکل 'تے لاتینی
امریکا دا دَورا
ِاس توں باد چھوٹے اّکھراں وِچ چھپِآ سی
اُه ٹَےمُوکو وِچ هن تے راپا نُوای جانا چاهُںدے هن
ِاهی ساڈی دلےری دا کھُلاسا سی ۔ اسیں ماهِر امریکا وِچ کوهڑ وِگِآن دے کھےتر دیآں مهان هستیآں, وِسال انُبھواں سمےت تِنّ هجار توں جِآدا مریجاں دا ِالاج کر چُّکے, کوهڑ دے کھےتر وِچ سبھ کےںدراں وِچ جانے پچھانے ِاس کھےتر دے مهان کھوجارتھی وگَےرا, نے ِاس چھوٹے/پچھڑے کسبے دی ےاترا دا من بنايا۔ سانُوں آس سی کِ کسبے دے لوک کسبے پرت ساڈی بھاونا دا پُورن سنمان کرنگے ۔ پر ِاه سبھ اجِهے تّتھ سن, جِنھاں بارے سانُوں پتا هی نهیں سی۔ چھےتی هی سارا کُنبا کھبر دے دُآلے ِاکّٹھا هو گِآ تے کھبر وِچ دّسیآں گّلاں دَےوی انادر واںگ لّگن لّگیآں۔ سو, اسیں ِاس ساری پرسںسا دا نِّگھ ماندے هواے اُنھاں لوکاں نُوں وِدا کهی جِنھاں بارے اسیں کُجھ وی نهیں جاندے, اُنھاں دے ناں تک وی نهیں۔
اسیں کسبے توں باهروار رهِںدے ِاک وِاکتی دی گَےراج وِچ آپنی موٹرساایکل رّکھن دی آگِآ مںگی اتے اُّتھے ٹِک گاے۔ هُن کِسے اوارا گھُمّکڑ جوڑے واںگ موٹرساایکل نُوں گھڑیسن دی لوڑ نهیں سی ۔ هُن اسیں 'ماهِر' وی نهیں ساں۔ ِاسے انُسار هی سانُوں وِهار کرنا پَےنا سی ۔ آپنا سارا دِن اسیں باایک نُوں ٹھیک کردے رهے تے پھِر پّکے رںگ دی نَوکرانی ناستا لَے کے آای۔ ٹھیک پںج وجے ساڈے مےجبان ولوں پروسی دُپهِر باد دی سوادی چاه توں باد اسیں ٹَےمُوکو نُوں وِدا آکھی تے اُّتر وّل ودھ تُرے۔
-0-
ودھدیآں مُسکِلاں
ٹَےمُوکو توں ساڈی روانگی سهِر توں باهری سڑک 'تے پهُںچن تک ٹھیک- ٹھاک هی رهی۔ باهر نِکلدے هی اسیں دےکھِآ کِ پِچھلا پهیآ پںچر هَے, سو سانُوں رُک کے ٹھیک کرنا پوےگا۔ اسیں بهُت جوس نال کںم کر رهے ساں, پر جِوےں هی اسیں راکھواں پهیآ دےکھِآ هوا ِاس وِّچوں نِکل رهی سی, ِاه وی پںچر سی۔ سانُوں لّگِآ کِ ِاه رات هُن باهر کھُّلھے وِچ هی گُجارنی پوےگی, کِاُںک رات سمےں مُرںمت دا سوال هی نهیں سی پَےدا هُںدا۔ پر هُن اسیں اَےرے گَےرے لوک نهیں بلک 'ماهِر' ساں ۔ چھےتی هی سانُوں رےل مارگ دا ِاک مجدُور مِل گِآ, جو سانُوں آپنے گھر لَے گِآ اتے سانُوں راجِآں واںگ رّکھِآ۔
اگلے دِن سُوّکھتے اسیں ٹاِار تے ٹِاُوب لَے کے ِاک گَےراج وِچ گاے۔ ٹِاُوب وِچ کھُّبھے دھاتُو دے کُجھ ٹُکڑِآں نُوں باهر کّڈھِآ تے پںچر لااے۔ جدوں اسیں تُرے تاں رات هون هی والی سی ۔ پر چّلن توں پهِلاں چِّلی دے رواِاتی کھانے دا سّدا سویکار کر لِآ۔ ِاه ٹراایپ ورگا هی کوای بھوجن سی, بهُت مسالےدار جِسنُوں اسیں چلںت جِهی سراب نال اںدر لںگھايا۔ همےسا واںگ چِّلیان پراهُنچاری نے سانُوں موه لِآ سی۔
بھاوےں اسیں 80 کِلومیٹر توں وی گھّٹ دُوری تَےا کیتی هووےگی کِ ِاک رکھوالے دے گھر سَون لای رُکے جِسنُوں بکھسیس دی ِاّچھا سی ۔ جدوں اسیں بکھسیس نا دے سکے تاں اگلی سوےر اُسنے سانُوں ناستے توں کورا جواب دے دِّتا۔ ِاںج اسیں بُری منودسا نال تُرے کِ کِتے اّگ بال کے تھوڑھی جِهی مےٹ بنا لواںگے۔ اجے کُجھ کِلومیٹر هی اّگے گاے هوواںگے, مَےں رُکن لای کِسے ماکُول تھاں نُوں دےکھ رِها ساں جدوں موٹرساایکل نُوں ِاک وّڈا جھٹکا بِناں کِسے چِتاونی دے لّگِآ تے اسیں هوا وِچ اُّڈدے هواے جمین 'تے آ ڈِّگے۔ مَےں تے البرٹو سُرّکھِات رهے۔ اسیں اُّٹھ کے باایک دا مُآِانا کیتا۔ اسیں دےکھِآ کِ هَےںڈل دا ِاک هِّسا ٹُّٹ گِآ هَے تے سبھ توں کھترناک گّل گےار باکس تباه هو گِآ هَے۔ هُن ِاس نُوں چلا کے جانا اسںبھو سی۔ ِاکو کںم جو کیتا جا سکدا سی, اُه سی ٹھرںمے نال کِسے ٹرّک دی اُڈیک کرنی جِس وِچ لّد کے اسیں کِسے اگلے سهِر تّک موٹرساایکل سمےت پهُںچ سکدے۔
اُلٹ دِسا وّل جاںدی ِاک کار رُکی اتے ِاسدیآں سواریآں نے باهر آ کے دےکھِآ کی واپرِآ هَے, اُنھاں آپنیآں سےواواں دی پےسکس
اُنھاں وِچوں ِاک نے کِها, "کی تُهانُوں پتا هَے, مَےں تاں تُهانُوں دےکھدِآں هی پچھان لِآ سی, مَےں تُهاڈی پھوٹو اکھبار وِچ دےکھی سی نا تاں کرکے۔"
پر اسیں اُنھاں توں کُجھ نهیں پُّچھِآ۔ سِوااے ِاسدے کِ اسیں دُوسرے پاسے وّل جان والے ٹرّک دی اُڈیک وِچ هاں۔ اسیں اُنھاں دا دھنّواد کیتا اتے مےٹ بنااُن لای تِآری کردے رهے۔ اُدوں هی نےڑے دی ِاک جھَوںپڑی دا مالک آيا تے سانُوں آپنے گھر آاُن لای سّدا دِّتا۔ اسیں اُسدی رسوای وِّچوں کُجھ لیٹر مےٹ تاں ڈّپھ هی گاے۔ اُّتھے اسیں ِاک سںگیتک ساج چراںگو وےکھِآ۔ ِاه کریبن دو میٹر لںبیآں تِنّ جاں چار تاراں نُوں ِاک بورڈ اُّپر دو کھالی ٹیناں نُوں کّس کے بنايا گِآ سی ۔ ساجِںدا ِاک کھاس کِسم دی دھاتُو توں بنی کُںجی دی ورتوں نال کِسے کھِڈَونا گِٹار واںگ آواجاں کّڈھدا سی ۔ 12 وجے دے کریب ِاک وَےن آای جِسدا ڈراِاور بهُت ترلِآں توں باد سانُوں اگلے سهِر لااَوتارو تّک چھّڈن لای راجی هو گِآ۔
اسیں ِالاکے دی سبھ توں ودھیآ گَےراج وِچ ِاک جگھا لّبھی اتے ِاک اَےسا وِاکتی وی جو گںڈھ-تُّپ کر سکے۔ ِاک نِّکا اتے دوستانا مُںڈا لُونا ِاک دو وار سانُوں دُپهِر دے کھانے لای گھر وی لَے گِآ۔ اسیں آپنا سماں موٹرساایکل ٹھیک کرن اتے گھراں وِچوں کُجھ کھان لای لّبھن دے کںماں وِچ وںڈ لِآ۔ کھانا اُنھاں لوکاں کولوں پراپت کردے جِهڑے لوک سانُوں جِگِآسا وّس گَےراج وِچ دےکھن آاُںدے۔ گَےراج توں اگلے درواجے 'تے ِاک جرمن پرِوار جاں جرمن مُول دے کُجھ لوک رهِںدے سن, جِنھاں ساڈے نال سُگھڑ وِهار کیتا۔ اسیں ستھانک بَےرکاں وِچ سَوںدے رهے۔
موٹرساایکل ماڑا-موٹا ٹھیک هو گِآ سی تے اسیں اگلے دِن اُّتھوں تُرن دا پھَےسلا کیتا۔ ِاهی کارن سی کِ جدوں کُجھ نوےں واکپھاں نے سانُوں پین دا سّدا دِّتا تاں اسیں سبھ ساودھانیآں هوا وِچ اُڈا دِّتیآں۔ چِّلی دی سراب ساندار هَے تے مَےں بےےکین کاهلی نال پی رِها ساں۔ ِاس دے باوجُود اسیں پِںڈ دے ناچ دےکھن لای گاے اتے مَےں دُنیآں جِّتن لای تِآر مهِسُوس کرن لّگا ۔ سام سُهاونے تریکے نال اّگے ودھ رهی سی تے اسیں آپنے ڈھِّڈ تے سِر سراب نال بھری جا رهے ساں ۔ ِاک وِسےس تَور 'تے دوستانا مِستری نے مَےنُوں اُسدی بیوی نال نّچن لای کِها کِاُںک اُه کای سراباں مِلا کے پی گِآ سی تے چںگا مهِسُوس نهیں سی کر رِها۔ اُسدی پتنی بهُت اُتےجِت سی کے سپسٹ تَور 'تے لهِر وِچ جاپدی سی۔ اُه چِّلی دی سراب نال ٹّلی سی۔ مَےں اُس دا هّتھ پھڑِآ تے اُسنُوں باهر لِجان لّگ پِآ۔ اُه وی بِناں کِسے ِاتراج دے مےرے
ناچ کرن والِآں دے هجُوم دے پِّچھے دَوڑن توں باد اسیں پِںڈ وّل بھّج پاے۔ راه وِچ دَوڑدے سمےں البرٹو اُس سراب دے نُکسان دے رونے روںدا رِها جو اُس اَورت دا پتی سانُوں نال لِجان لای دے سکدا سی۔
-0-
لا پےدروسا-II* دی اںتِم ےاترا
موٹرساایکل دی مُرںمت نُوں اںتِم چھوهاں دےن لای اسیں چھےتی اُّٹھے تے اُس تھاں توں نِکل پاے جِهڑی هُن ساڈے لای ودھیآ مےجبانی والی نهیں سی رهی۔ پر گَےراج دے کول هی رهِن والے پرِوار دا دُپهِر دے کھانے دا سّدا سویکارن توں باد۔
کِسے اگےتی سُوه دے کارن البرٹو باایک چلااُنا نهیں سی چاهُںدا۔ سو مَےنُوں اگلی سیٹ 'تے بَےٹھنا پِآ ۔ اسیں اجے کُجھ کِلومیٹر هی گاے ساں کِ سانُوں کھراب گےار باکس ٹھیک کرنا پَے گِآ ۔ تھوڑھی هی دُور جدوں اسیں ِاک تِّکھے موڑ 'تے تےج رپھتار نال مُڑ رهے ساں تاں پِچھلی برےک دا پےچ نِکل کے ڈِّگ پِآ۔ موڑ دے دُوسرے پاسے ِاک گاں دا سِر نجری پِآ, پھِر هور تے پھِر بهُت ساریآں گاواں۔ پھِر مَےنُوں هّتھ برےک لااُنی پای, ِاه برےک وی پھَورن ٹُّٹ کے اَوه گای۔ کُجھ سمےں لای مَےں جانوراں دے دھُںدلے آکار چارے پاسيوں پِّچھے وّل جاںدے وےکھ رِها ساں ۔ جدک وِچارا پےدروسا اُتراای وّل ودھدا هور تےج هوای جاںدا سی۔ کِسے چمتکار واںگ اسیں ِاس وِچ کامےاب رهے کِ کےول آکھری گاں دے پَےر 'تے هی ِاک جھریٹ آای۔ کُجھ هی دُوری تے ِاک درِآ پُوری رپھتار نال ساڈے سامھنے وهِ رِها سی۔ مَےں سڑک والے پاسے نُوں گھُںمِآ تے اّکھ دے جھمکارے وِچ هی موٹرساایکل دو میٹر اُّچے پهاڑی ٹِّلے 'تے چڑھ گِآ۔ اسیں دو پّتھراں وِچالے پھس گاے, پر نال هی وال-وال بچ گاے۔
'پرَےس' ولوں ساڈے لای دِّتی سِپھارسی چِّٹھی کارن کُجھ جرمناں نے سانُوں چُّکِآ تے ساڈے نال ودھیآ ورتاا کیتا۔ رات دے دَوران مَےنُوں پِساب لای اُّٹھنا پِآ جدوں مَےں بِسترے هےٹھلے بھاںڈے وِچ اجِهی کوای نِسانی چھّڈن دی سرمِںدگی توں بچنا چاهُںدا ساں ۔ آکھِرکار مَےں کھِڑکی 'تے چڑھ گِآ تے آپنی ساری تکلیپھ هنےرے نُوں سَوںپ دِّتی۔ اگلی سوےر مَےں آپنے رات والے کںم دے پربھاو دےکھن لای باهر جھاکِآ۔ اُّتھے دو میٹر هےٹھاں ٹین دی ِاک چادر اُّپر دھُّپ کُجھ گِّلے دھّبِآں نُوں سُکا رهی سی ۔ ِاه پربھاوسالی تماسے واںگ سی۔ اسیں تےجی نال اُّتھوں نِکل گاے۔
–––––––––––––––––––
1941 ماڈل دا موٹر ساایکل جِس اُپر ِاه ےاترا سُرُو هوای سی۔
پهِلی نجرے بھاوےں ِاه دُرگھٹنا چھوٹی جِهی دِکھاای دے رهی سی, پر چھےتی هی سپسٹ هو گِآ کِ اسیں نُکسان نُوں گھّٹ کرکے دےکھ رهے ساں۔ پهاڑ 'تے چڑھدِآں موٹرساایکل اجیب ترھاں پےس آ رهی سی۔ ملَےکو دے سِکھر 'تے آ کے, جِّتھے چِّلی والِآں نے امریکا دا سبھ توں اُّچا رےل مارگ وِچھايا هَے, موٹرساایکل نے بِلکُل جواب دے دِّتا سی ۔ پُورا دِن اسیں کِسے دانی آتما نُوں اُڈیکدے رهے, جو ساڈا بوجھ ٹرّک وِچ لّد کے لِجا سکے۔ اُس رات اسیں کُلیپُلی سهِر وِچ سُّتے اتے لِپھٹ مِلن دی ِاّچھا نال جلدی چّل پاے۔ ِاک انجانِآ ڈر ساڈے وجُود 'تے چھايا هويا سی ۔ پهاڑی سڑک دیآں کای ڈھلاناں وِّچوں پهِلی 'تے هی لا پےدروسا نُوں آکھِرکار پناه مِل گای۔ ِاک ٹرّک سانُوں لاس اےںجلس تّک لَے گِآ, جِّتھے اسیں سواری نُوں ِاک پھاِار سٹےسن 'تے چھّڈ دِّتا۔ اسیں چِّلی دی پھَوج دے ِاک لَےپھٹینَےںٹ دے گھر سُّتے, جو ساڈے دےس ارجنٹینا وِچ مِلے چںگے وِهار کارن بهُت دھنّوادی دِکھاای دِّتا۔ سانُوں کھُس کرن لای اُه تاں وی بهُت کُجھ نهیں کر سکِآ۔ موٹر 'تے سوار ساڈے چِّتڑاں لای ِاه آکھری دِن سی ۔ اگلا پڑاا موٹر توں بگَےر چِّتڑاں لای بےهّد مُسکِل هون والا سی۔
-0-
اگنی-کامے, مجدُور اتے کُجھ هور مسلے
جِّتھوں تّک مَےں جاندا هاں چِّلی وِچ کوای وی گَےر-سوَےسےوی اّگ بُجھااُو دل نهیں هَے۔ ِاس دے باوجُود اّگ بُجھااُو دلاں دیآں سےواواں بهُت هی ساندار هن, کِاُںک جِّتھے-جِّتھے جِلِآں اتے کسبِآ وِچ ِاه دل کارجسیل هن, ِانھاں دی واگڈور بهُت هی سمرّتھ لوکاں دے هّتھاں وِچ هَے۔ ِاّتھے ِاه ےکین کرنا مُسکِل هَے کِ سِدھاںتک تَور تے ِاه کوای نَوکری هَے, گھّٹو-گھّٹ دےس دے ِاس دّکھنی هِّسے وِچ, جِّتھے اّگ هَےرانیجنک تریکے نال لگاتار لّگدی رهِںدی هَے۔ مَےنُوں نهیں پتا کِ مُول سهاِاک تّتھ کی هَے ? کی ِاه ِاس لای کِ ِاّتھے جِآداتر ِامارتاں لّکڑی دیآں هن جاں لوکاں دے بےهّد نیوےں سبھِآچارک پّدھر کرکے هَے, جِس کرکے لوک ودھےرے پڑھے-لِکھے نهیں, جاں کوای هور کارن هَے? جاں ِاه سارے کارن ِاکّٹھے هی جِںمےوار هن ۔ ِاه پّکا هَے کِ جِهڑے تِنّ دِن اسیں ِاّتھے اگنی کےںدر وِچ رهے اُنھاں دِناں وِچ دو وّڈیآں اّگ دیآں گھٹناواں واپریآں اتے ِاک چھوٹی گھٹنا واپری (هالاںک مَےنُوں نهیں پتا کِ اَوستن اجِها هُںدا هَے کِ نهیں, مَےں تاں ِاس نُوں تّتھاں وجوں لَے رِها هاں)
مَےں سپسٹ کرنا بھُّل گِآ کِ لَےپھٹینَےںٹ دے گھر رات گُجارن توں باد, اسیں اگنی کےںدر جان دا پھَےسلا کر لِآ ۔ ِاس دا کارن اُّتھے دے راکھے دیآں تِنّ کُڑیآں پرت کھِّچ وی سی۔ اُه کھُوبسُورت جاں بدسُورت جو وی هون چِّلی دی ناری سُںدرتا دیآں پرتیک سن۔ اُنھاں وِچ سُبھاوِکتا تے تاجگی دی آکرسک چمک سی۔ پر مَےں آپنی مُول هَے گّل توں بھٹک رِها هاں... 1 اُنھاں نے سانُوں ِاک کمرا دِّتا جِس وِچ اسیں آپنے کَےںپ-بِسترے لگا کے اُس اُّپر ڈِّگ کے آپنی آدت مُتابِک مَوت ورگی نیںد وِچ گُآچ گاے۔ متلب اسیں گھُّگُوآں دی آواج نهیں سُنی۔ کںم کر رهے اگنی کامِآں نُوں کوای اںداجا نهیں سی کِ اسیں اںدر هی هاں۔ اُه آپنے اّگ بُجھااُو ےںتراں نال دَوڑ بھّج کر رهے سن۔ جدوں اسیں سوےرے دےر تک سُّتے اُّٹھے پھِر سانُوں پتا چّلِآ کِ کی واپرِآ هَے۔ سانُوں اُنھاں وّلوں واادا کیتا گِآ کِ اگلی اّگ دی گھٹنا وِچ اسیں وی بُجھااُن والے دل دا هِّسا بناںگے۔ ِانھاں دو دِناں وِچ اسیں ِاک ٹرّک لّبھ لِآ جو سانُوں موٹرساایکل سمےت گھّٹ کِرااے وِچ ساںتِآری
اسیں ِاّتھے ِاک مکبُول جوڑا بن گاے ساں ۔ ِاس دا کارن لَےپھٹینَےںٹ دیآں بےٹیآں اتے سوَے-سےوی کرمچاریآں نال ساڈیآں نِروِگھن گّلاں سن۔ لاس اےںجلس دے دِن جھّٹ لںگھ گاے۔ اتیت دیآں گھٹناواں نُوں ِاکسُر کردیآں تے اُنھاں دے چِّتر بنااُںدیآں مےریآں اّکھاں وِچ ِاس سهِر دی پرتیکاتمک پرتینِدھتا اّگ دیآں بھِآنک لاٹاں هی کرنیآں۔ ساڈی وِداِاگی والے دِن رّج کے ڈبل روٹی دے سےکے ٹُکڑے کھان اتے آپنیآں سُںدر بھاوناواں پرگٹااُن توں باد اسیں سَون لای آپنے کںبلاں وِچ کّٹھے هو کے پَے گاے ۔ رات سمےں دےر توں اُڈیکے جا رهے گھُّگُو دی آواج گُوںج اُّٹھی, کںم کردے تے آواجاں ماردے سوَے-سےوی کرمچاری سُناای دِّتے۔ جِوےں هی ِاه آواجاں البرٹو کول پُّجیآں, اُه پھُرتی نال مںجے توں اُٹھِآ۔ چھےتی هی اسیں 'چِّلی سپےن' ناں دے اّگ بُجھااُو ِاںجن تے لوڑیںدی پکڑ نال آپنے مورچے سںبھال لاے۔ ِاه ِاںجن نھےری دی رپھتار نال سٹےسن توں نِکلِآ۔ ِاسدے گھُّگُو دی اُّچی آواج هُن کِسے نُوں هَےران نهیں سی کردی, کِاُںک ِاه اکسر سُناای دِںدی سی۔
پانی دیآں تےج پھُهاراں جِوےں هی گھراں دے پِںجراں اُّپر پَےںدیآں لّکڑی دے ڈھاںچے هِّل جاںدے ۔ اّگ دا کُسَےلا دھُوںآں کِسے کھترناک رُکاوٹ واںگ اّگ بُجھااُو کامِآں دے کںم وِچ وِگھن پا رِها سی ۔ هاسِآں دے پھُهارِآں وِچکار ِاه کامے آس-پاس دے گھراں دی اّگ بُجھااُن لای پانی تے هور تریکِآں دی ورتوں کر رهے سن۔ ِاک گھر وِچ اّگ دیآں لاٹاں ِاک چھوٹے هِّسے تک نهیں پهُںچ سکیآں سن۔ اُسے هِّسے وِچوں اّگ توں ڈری بِّلی دیآں آواجاں آ رهیآں سن۔ اُه لگاتار مِآاُں-مِآاُں کری جاںدی سی تے تھوڑھے جِهے بچے هِّسے راهیں لںگھن توں ڈر رهی سی۔ البرٹو نے کھترے نُوں ِاک تّکنی نال هی بھاںپ لِآ کِ لاٹاں توں 20 سَےںٹیمیٹر اُّپر پھسی ِاس جان نُوں ِاک هی چھلاںگ نال اُسدے مالکاں لای بچايا جا سکدا هَے۔ آپنے ادبھُت ناِاکتو لای ودھاایآں سویکار کردِآں اُسدیآں اّکھاں اُدھار مںگ کے پااے وّڈے هَےلمٹ تھّلے کھُسی نال چمک رهیآں سن۔
سبھ کںم نِپٹن توں باد لاس اےںجلس نے سانُوں آکھری وِدا کهی۔ چھوٹا چی تے وّڈا چی (مَےں تے البرٹو) نے آکھری دوستانا هّتھ-گھُّٹنیآں کیتیآ جِوےں هی ٹرّک نے آپنی جاندار پِّٹھ 'تے لا پےدروسا دے پِںجر نُوں لّد کے ساںتِآگو لای آپنی ےاترا ارںبھ کیتی۔
اَےتوار دے دِن اسیں ساںتِآگو پُّجے, تے آپنے پهِلے کارج واںگ سِّدھے آسٹِن گَےراج گاے۔ ساڈے کول گَےراج دے مالک دے ناں تُآرپھی چِّٹھی وی سی, پر سانُوں ِاه دےکھ کے نِراساپُورن هَےرانی هوای کِ گَےراج بںد سی۔ اُّتھوں دے رکھوالے نے موٹرساایکل نُوں اُّتھے رّکھنا سویکار کر لِآ اتے اسیں آپنے
مَےتھِآں توں پسینے پُوںجھدے ےاترا دے ِاس هِّسے دا کِرايا ادا کرن لای نِکل تُرے۔
تھاں-بدلُوآں دے تَور 'تے ساڈے کںم دے کای پڑاا سن, پهِلا تاں وِسےس تَور 'تے دِلچسپی والا سی۔ ِاس وِچ گھر دے مالک دی گَےرهاجری وِچ رِکارڈ سمےں وِچ هرےک وّلوں دو-دے کِّلو اںگُوراں نُوں کھانا سی ۔ دُوسرے هِّسے وِچ مالک دی آمد توں باد کُجھ بھارے کںم کرنے سن۔ تیسرے پڑاا 'تے البرٹو دی ِاه کھوج کِ ٹرّک-چالک دے سهِکرمی وِچ لوڑ توں وّدھ هاُمَےں هَے وِسےس کر کے اُسدے سریر دے سںبںدھ وِچ۔ اُه وِچارا اُه ساریآں سرتاں جِّت گِآ جِهڑیآں اسیں اُس نال ساڈے دوواں اتے مالک نالوں جِآدا پھرنیچر چُّک کے لِجان دے ماملے وِچ لاایآں سن, باد وِچ اسیں واهےات تریکے نال اُسنُوں مُورکھ بنااُںدے رهے۔
آکھِرکار اسیں آپنے راج پرتینِدھی (کَوںسلر) نُوں لّبھ هی لِآ جو دپھتر وِچ کںم کردا کردا پّتھر جِهے سکھت چِهرے والا هو گِآ سی (اَےتوار دے نجریاے توں اُه کاپھی جچدا سی) ۔ اُسنے سانُوں وِهڑے وِچ سَون دِّتا۔ ناگرِکاں دے تَور تے ساڈے پھرجاں پرتی لںبے اکااُو بھاسن توں باد اُسنے 200 پیسو دےن دا پرستاو رّکھدِآں آپنی سُهِردتا پرگٹاای۔ ِاه سهاِاتا ساڈے لای کِسے دھرم وِرودھی گُناه واںگ سی, سو اسیں منھا کر دِّتا ۔ جے اُه ِاهی پےسکس تِنّ مهینے باد کردا تاں ِاک وّکھری کهانی هُںدی۔ بچ گِآ اُه۔
ساںتِآگو ماڑے-موٹے پھرک نال کارڈوبا ورگا هی هَے۔ هالاںک ِاس دے روجانا جیون دی گتی وّدھ تےج تے ٹرَےپھِک بهُت جِآدا هَے۔ ِاّتھوں دیآں ِامارتاں, گلیآں دی کھسلت, ِاّتھوں دا مَوسم, ِاّتھوں تک کِ لوکاں دے چِهرے سانُوں ساڈے بھُو-مّدھ ساگری سهِراں دی ےاد دِوااُںدے سن ۔ اسیں جِآدا چںگی ترھاں ِاس سهِر نُوں نهیں جان سکے, اسیں ِاّتھے کُجھ هی دِناں لای ساں اتے ِاس دباا وِچ وی ساں کِ آپنی روانگی توں پهِلاں بهُت سارے کںم نِبےڑنے هن۔
پےرُو دے راج پرتینِدھی نے سانُوں ارجنٹینا دے راج ادھِکاری دی چِّٹھی توں بگَےر ویجا دےن توں منھا کر دِّتا۔ ارجنٹینی ادھِکاری نے چِّٹھی دےن توں ِاه کهِ کے ناںه کر دِّتی کِ سںبھاوی تَور 'تے موٹرساایکل اُّتھے نهیں جا سکےگی۔ سهاِاتا لای دُوتاواس تّک ساڈی نّس-بھّج وی سماپت هو گای۔ (اُس نِّکے پھرِستے نُوں ِالم نهیں سی کِ ساڈی موٹرساایکل دا تاں بھوگ پَے چُّکا هَے پر آکھِرکار اُه نرم هويا اتے چِّلی دے 400 پیسو پھیس دےن توں باد ویجا جاری کرن لای راجی هو گِآ۔ ساڈے لای ِاه وّڈی رکم سی۔ اُنھاں دِناں وِچ 'سکُوایآ' (کارڈوبا دی ندی دا ناں) واٹر پولے ٹیم کارڈوبا توں ساںتِآگو پهُںچی هوای سی۔ ِاس ٹیم دے بهُتے کھِڈاری ساڈے مِّتر سن۔ جدوں اُه مَےچ کھےڈ رهے سن تاں اسیں اُنھاں نُوں دوستانا آواج دِّتی۔ اُنھاں وِّچوں ِاک نے
آکھِرکار مهّتوپُورن دِن آ هی گِآ۔ پرتیکاتمک تَور 'تے دو هںجھُو البرٹو دیآں گّلھاں 'تے وهِ تُرے۔ لا پےدروسا نُوں آکھری وِدا کهِںدِآں گَےراج وِچ هی چھّڈ دِّتا گِآ۔ اسیں وےلپرےسو لای آپنی ےاترا دی سُرُوآت کیتی۔ اسیں کھُوبسُورت پهاڑی رستِآں تھانی جا رهے ساں ۔ سبھ توں سُںدر سبھِاتا دی تُلنا اسلی کُدرتی اجُوبِآں نال کیتی جا سکدی هَے (جو منُّکھی تباهی توں بچے هواے هون)۔ اسیں اُس ٹرّک 'تے سوار ساں, جِس 'تے ساڈے ورگیآں مُپھت سواریآں دا بھارا بوجھ لّدِآ هويا سی۔
لا جیکونڈا دی مُسکان
اسیں آپنی ساهسی مُهِںم دے نوےں دَور وِچ پروےس کر چُّکے ساں۔ آپنے اجیبو گریب کّپڑِآں اتے لا پےدروسا دی بنتر اتے دمے دے روگی ورگی گھُر-گھُر کارن آپنے مےجباناں دے دھِآن نُوں آکرسِت کرن دے اسیں آدی هو گاے ساں۔ کُجھ نِسچِت ارتھاں وجوں اسی سڑک دے سُوربیر ساں ۔ ساڈا سںبںدھ پراچین پرچلِت ‘راٹھساهی گھُمّکڑپُنے' نال سی جو تاس دے پّتِآں نُوں اجیب ناواں نال سںبودھِت کردے سن۔ ِاه سبھ هُن باکی نهیں سی رِها۔ هُن اسیں کےول پِّٹھُوآں والے دو مُپھت ےاترُو ساں۔ ساڈے وجُود نال چِںبڑِآ سڑکاں دا نِردایپُنا ساڈے راٹھساهی اتیت دا پرچھاواں ماتر لگدا سی۔
ٹرّک چالک نے سانُوں سهِر دے اُپرلے هِّسے دے مُّکھ دُآر 'تے چھّڈ دِّتا۔ اسیں تھّکے کدماں نال آپنا سمان گلیآں وِچ گھڑیس رهے ساں تے لوکاں دیآں اجیب نجراں سامھنے منورںجن بنے اّگے ودھے رهے ساں ۔ تھوڑھی هی دُور بےڑیآں دی دِلکس جھلک بںدرگاه دی دّس پااُںدی سی ۔ کالا سمُںدر سانُوں بُلااُںدا ساڈے لای رو رِها سی ۔ ِاسدی بھُوسلی دُرگںدھ ساڈیآں ناساں وِچ وڑ گای سی۔ اسیں روٹی کھریدی, ِاه کاپھی مهِںگی سی, پر جدوں اسیں اُّتر وّل ودھے تاں ِاه وی سستی جاپی, تے هےٹھاں وّل تُردے گاے۔ البرٹو سُبھاوِک تَور 'تے بهُت تھکاوٹ دا سِکار سی ۔ مَےں بھاوےں ِاسدا دِکھاوا نهیں سی کر رِها پر مَےں وی اَونا هی تھّکِآ هويا ساں ۔ سو جدوں هی ِاک ٹرّک ساڈے لای رُکِآ اسیں سامھنے والے نُوں آپنے دُکھی چِهرِآں نال هَےران کر دِّتا۔ اُسنے جان هی لِآ هووےگا کِ ساںتِآگو دے لںمے کٹھور مارگ 'تے ساڈے اُّپر کی-کی دُّکھ ٹُّٹے هونگے۔ سو اُسنے سانُوں لّکڑی دے پھّٹِآں اُّپر کُجھ پرجیویآں نال سَون دِّتا, جِنھاں دے نام دی سماپتی 'هومِنِس' نال هُںدی سی۔ پر ساڈے سِراں اُّپر گھّٹو-گھّٹ ِاّک چھّت تاں سی۔
اسیں ودھےرے درِڑھتا نال سَون لای پهُںچے ۔ ساڈے اُّتھے پهُںچن دی کھبر ساڈے ِاک دےسواسی دے کنّاں وِچ وی پای جو ِاک سستے جِهے رَےسٹورَےںٹ وِچ لّگِآ هويا سی۔ ِاه رَےسٹورَےںٹ ٹرےلر پارک دے نےڑے هی سی۔ اُه سانُوں مِلنا چاهُںدا سی۔ چِّلی وِچ اُسدے مِلن دا ارتھ سی نِسچِت تَور 'تے کُجھ پراهُنچاری دا مَوکا تے ساڈے دوواں وِّچوں کوای وی ِاس دےوی تَور تے مِلے مَوکے نُوں
لا جیکونڈا دے درواجِآں نُوں چھےتی هی کھولھ دِّتا گِآ تے اسیں ِاّتھے آپنی مےٹ پیتی۔ ساڈی ےاترا وِچ دِلچسپی رّکھن والے مالک نال اسیں بهُت گّلاں کیتیآں۔ اُس توں باد اسیں سهِر دےکھن گاے۔ وَےلپرےسو بهُت هی دِلکس درِساں والا سهِر هَے۔ سمُںدر کِنارے وسِآ تے اُّپروں دےکھِآ کِسے کھاڑی واںگ لگدا هَے۔ ِاه پھَےلِآ, پهاڑیآں وّل ودھدا گِآ جِهڑیآں تھّلے وّل آپنے اںت تّک سمُںدر نال لگدیآں سن ۔ بےترتیب مِاُوجیام دی کھُوبسُورتی ِاسدے نالیدار لوهے دی اجیب کاریگری وِچ هَے جِس نُوں رّسیآں تے پَوڑیآں نال ِاک لڑی وِچ جوڑِآ گِآ هَے جو سیسے ورگے نیلے رںگ دی کھاڑی اُّپر جھُکے رںگ-بِرںگے گھراں توں وِرودھابھاس دا اهِساس کرااُںدا هَے۔ ِاسنُوں تسّلی نال دےکھن لای اسیں ِاسدے گںدے جھروکھِآں وِچ جھاک کے دےکھِآ, بھِکھاریآں دیآں هےڑھاں نال گّلبات کیتی۔ تاں کِتے جا کے اسیں سهِر دیآں گهِراایآں تے اُس وِچ لُکی سڑھاںد نُوں مهِسُوس کر سکے ۔ ساڈیآں ناساں اُداس کر دےن والی گریبی دی همک نال پھُّل گایآں۔
اسیں تھّلے بںدرگاه 'تے ِاه دےکھن گاے کِ جےکر کوای ایسٹر ٹاپُو جا رِها هووے ۔ پر کھبراں دِلڈھااُ سن۔ کِسے کِستی نُوں اَودھر گِآں چھے مهینے هو گاے سن۔ اسیں ِاک اُڈان بارے اَےوےں جِهی جانکاری کّٹھی کیتی جو مهینے وِچ ِاک وار جاںدی سی۔
ایسٹر ٹاپُو ! جِّتھے کلپنا دی اُّچی اُڈان ِاس وِچار 'تے پُّٹھی چھال مار جاںدی هَے, اُّتھے کِسے دا گورا پرےمی هونا بڑے مان دی گّل هَے; "کںم ? آه ! اُّتھے اَورتاں سبھ کُجھ کردیآں هن, تُسیں تاں سِرپھ کھانا, سَونا تے اُنھاں نُوں راجی رّکھنا هُںدا هَے۔” کِنّی کھُوبسُورت جگھا هَے ِاه۔ ِاّتھے دا مَوسم بھرپُور هَے, اَورتاں بھرپُور هن, کھانا وی لاجواب هَے تے کںم وی (ِاسدی آنںدمای انهوںد وِچ) کی هووےگا جےکر اسیں ِاّتھے ِاک سال تّک رُکے ? پڑھاای, کںم, پرِوار دی کاهدی چِںتا۔ ِاک دُکان دے وّڈی ساری کےکڑا مّچھلی دےکھی, ساڈے وّل دےکھ رهی سی, سلاد دے بِسترے تے پاے اُسدے جِسم نے سانُوں دّسِآ, "مَےں ایسٹر ٹاپُو توں هاں۔ جِّتھے بھرپُور مَوسم هَے تے جِّتھے دیآں اَورتاں وی بھرپُور هن ....
اسیں آپنے هموتن دی ٹھرںمے نال لا جیکونڈا دے درواجے دے رستے 'تے اُڈیک کر رهے ساں ۔ پر اُسدی آمد دا کوای لّچھن نهیں سی دِسدا۔ اُدوں هی اُسدے مالک نے سانُوں دھُّپ توں پرھے بُلا لِآ اتے آپنے ساندار
اسیں پَےٹرهوای دے ڈاکٹراں نال گّلبات دی کوسِس کیتی, پر کںم توں واپس آ کے وادھُو سمےں دی انهوںد وِچ اُه رسمی تَور 'تے کدے وی راجی نا هواے۔ گھّٹو گھّٹ سانُوں ماڑا موٹا تاں پتا هی سی کِ اُه کِّتھے هن۔ دُپهِر توں بااد اسیں وّکھرے وّکھرے رستِآں 'تے گاے۔ البرٹو نے ڈاکٹراں دا پِّچھا کیتا۔ مَےں دمے دی سِکار ِاک بُّڈھی اَورت مگر گِآ جو لا جیکونڈا دی ِاّک گاهک سی۔ ِاه وِچاری بُری هالت وِچ سی۔ آپنے کمرے وِچ بھَےڑی همک اتے دھُوڑ بھرے کدماں دے نِساناں وِچ ساه لَےن لای مجبُور ۔ اُسدے گھر وِچ ِاک ماتر اّےاسی دی چیج آرام کُرسیآں دا جوڑا سی جو بُری ترھاں دھُوڑ نال بھرِآ هويا سی۔ دمےں دی سِکھرلی اوستھا وِچ وی اُسنے دِل نهیں سی چھّڈِآ۔ اُسدی ستھِتی اجِهی سی جدوں کوای ڈاکٹر آپنی بےوسی مهِسُوس کردا هَے۔ اُه تبدیلی دی ِاّچھا کردا هَے۔ اجِهی تبدیلی جو سِسٹم دے انِآں نُوں روکِآ جا سکے۔ آکھِرکار سِرپھ ِاک مهینا پهِلاں ِاه گریب اَورت سےوکا دے تَور 'تے کُجھ کما رهی سی۔ کںبدی اتے گھرگھرااُںدی پر مان نال جی رهی سی۔ ِاس ترھاں دے هالات وِچ گریب پرِواراں دے وِاکتی جو آپنا کھرچا نهیں اُٹھا سکدے, کِاُںک ِاک اَےسے واتاورن وِچ گھِرے هواے هن جو لُکی هوای تلکھی اتے کُڑّتن نال بھرِآ هويا هَے۔ اُه پِتا, ماں, بھَےن, بھرا هون دی تھاں جِںدگی دے سںگھرس لای بِلکُل ناںهواچی تّتھ بن جاںدے هن۔ هَولی-هَولی اُه سماج دے سِهتمںد لوکاں لای وی اُه کُڑّتن دا سوما هو نِبڑدے هن جو ِانھاں دیآں بِماریآں 'تے کھِجھدے هن۔ ِاه لوک اُنھاں سِهتمںد لوکاں لای نِّجی بےِاّجتی دا سبب بن جاںدے هن, جِنھاں نے ِانھاں دی سهاِاتا کرنی سی۔ بِلکُل اَےسا هی آکھری سمےں 'تے اُنھاں لوکاں نال واپردا هَے, جِنھاں لای سبھ توں دُور دا دُمےل وی بھلک هی هُںدا هَے۔ ِاه گھاتک تراسدی ساری دُنیآں دے پرولےتاریآں وِچ پاای جاںدی هَے۔ مےرے سامھنے اُنھاں مر رهیآں اّکھاں وِچ ماپھی لای ےاچنا سی تے نال هی اُسے تسّلی لای ِاک سهارا وی جو سُنّ وِچ کِتے گواچ چُّکی سی بِلکُل اُسے ترھاں جِوےں اُهناں دے سریر چھےتی هی
مَےں اُس بیمار اَورت لای جِآدا کُجھ نهیں سی کر سکدا۔ مَےں اُسنُوں سادھارن سلاه دِّتی کِ اُه ودھیآ کھُراک لوے, کُجھ مُوتر وردھک دواایآں دی سِپھارس کیتی تے دمے لای کُجھ گولیآں لِکھ کے دِّتیآں۔ مےرے کول جھُمامااین دیآں کُجھ گولیآں سن, جو مَےں اُس نُوں دے دِّتیآں۔ جدوں مَےں اُتھوں تُرِآ تاں اُس اَورت نے مَےنُوں کُجھ پِآر بھرے سبد کهے, دُوجے پاسے پرِوار دی بےپرواه کِسم دی نجر وی مےرا پِّچھا کر رهی سی۔
البرٹو نے ِاک ڈاکٹر نُوں لّبھ لِآ سی۔ اسیں اگلی سوےر نَوں وجے هسپتال پهُںچنا سی۔ ِاسے دَوران لا جیکونڈا دے ِاک گںدے کمرے, جو رسوای, رَےستراں, دھُآای گھر, کھانے دے کمرے توں بِناں کُّتِآں-بِّلِآں دے هّگن- مُوتن دی جگھا وی سی, وِچ بھِنّ-بھِنّ ترھاں دے لوک مالک نال مِل کے بَےٹھے سن۔ مالک آپنے مُول درسن سمےت هاجر سی۔ ڈونا کےرولِنا ناں دی ِاک پِآری بولی تے مددگار جِسنے ساڈی مےٹ والی کےتلی کھالی کر دِتی سی, ِاک کمجور دِماگ سرابی ماپُوچے* آدمی جو ِاک مُجرِم واںگ دِسدا سی ۔ دو ماڑے موٹے سهِج گاهک تے ِاس ِاکّٹھ دی رانی ڈونا روسِٹا جو بِلکُل سنکی سی۔ سارے ِاکّٹھ دی گّلبات اُس ڈرااُنی گھٹنا اُّپر کےںدرِت سی, جو ڈونا نے دےکھی سی۔ اُسنے دےکھِآ سی کِ ِاک آدمی نے لںمے چاکُو نال روجا دی گُآںڈھن نُوں مار گھّتِآ سی۔
"ڈونا روسِٹا, کی تےری گُآںڈھن چیکی سی ?”
"هاں, هاں, اُه چیکی-چِّلاای سی, کَون نهیں چیکےگا۔ اُس آدمی نے جِاُںدِآں اُسدی کھّل اُدھےڑ دِّتی۔ ِاهی بس نهیں پھِر اُسنُوں اُه سمُںدر وّل لَے گِآ تے گھڑیس کے پانی وِچ سُّٹ دِّتا تاں کِ پانی اُسنُوں کِتے دُور لَے جاوے۔ هااے رّبا۔ اُس اَورت دیآں چیکاں, چِّلاهٹاں مَےں جو چِّٹے دِن وِچ سُنیآں, تُسیں نهیں سُن سکدے ۔"
"تُسیں پُلِس نُوں کِاُں نهیں دّسِآ روسِٹا ?"
"اُه کِاُں بای ! تُهانُوں ےاد نهیں جدوں مےرے چچےرے بھرا نُوں کُّٹِآ گِآ سی ? مَےں جدوں رِپورٹ لِکھوااُن گای سی تاں تُسیں مَےنُوں پاگل کِها سی۔ اُنھاں مَےنُوں دھمکايا سی کِ جےکر مَےں کھوج کرنی بںد نا کیتی تاں اُه مَےنُوں اںدر بںد کر دےنگے, ےاد هَے? هُن مَےں ِاس بارے اُنھاں نُوں جِآدا نهیں دّساںگی۔”
–––––––––––––––––
* چِّلی تے ارجنٹینا دے دّکھنی هِّسے وِچ رهِن والے مُول-نِواسی
ِاه گّلبات 'پرماتما دے پَےگںبر' وّل مُڑ گای۔ ِاک ستھانک آدمی جو پرماتما وّلوں دِّتیآں سکتیآں دی ورتوں کرکے گُوںگے, بولے, بِمار تے هور دُکھی لوکاں نُوں ٹھیک کرن دا دااوا کردا سی ۔ ِاه دھںدا هوراں دے مُکابلے اےنا وی بُرا نهیں لگدا۔ بھاوےں ِاّتھوں دیآں چُورکیآں سادھارن هُںدیآں هن۔ کِاُںک لوک بھولے-بھالے هن۔ ِاس ترھاں دا سی ِاه سارا کُجھ۔ اُنھاں سبھ نے اُس گّل دا مجاک اُڈااُنا جاری رّکھِآ جو ڈونا نے پُورے ےکین نال دےکھی سی۔
ڈاکٹراں دا وِهار بهُتا جِآدا دوستانا تاں نهیں سی پر اسیں آپنا اُدےس هاسِل کر لِآ۔ اُنھاں نے وَےلپرےسو دے مےار نال ساڈی جان پچھان دا سبّب بنا دِّتا۔ اسیں ِاّتھوں رسمی چھُّٹی لای اتے ٹااُون هال پُّجے۔ ڈَےسک 'تے بَےٹھے اُس وِاکتی اُّپر ساڈی تھّکی اتے نِڈھال هوای دِّکھ دے پردرسن دا لوڑیںدا پربھاو نهیں پِآ, پر اُسنے سانُوں اںدر آاُن لای کِها۔
سَےکٹری نے ساڈیآں چِّٹھیآں دے جواب وِچ لِکھی چِّٹھی دی نکل دِکھاای۔ اُسنے دّسِآ کِ ساڈی ےوجنا اسںبھو هَے, کِاُںک ایسٹر ٹاپُوآں نُوں جان والا ِاک ماتر جهاج جا چُّکا هَے اتے اگلا جهاج ِاک سال تک جان دی کوای سںبھاونا هی نهیں هَے۔ اسیں ڈا. مولِناس دے ساندار دپھتر وِچ گاے, جِسنے سُهِردتا نال ساڈا سواگت کیتا۔ اُسنے کِسے ناٹک دے کِردار واںگ ِاک-ِاک سبد دے اُچارن 'تے دھِآن دِںدِآں سانُوں وِچار مگن هون دا پربھاو دِّتا۔ ایسٹر ٹاپُو بارے گّل کردِآں اُه جوس وِچ آ گِآ جِهڑا اُسنے چِّلی نال ِاس ٹاپُو دے سںبںدھاں نُوں سابِت کرکے اںگرےجاں کولوں کھوهِآ سی۔ اُسنے سانُوں ِاه ےوجنا جاری رّکھن دی سلاه دِّتی تے کِها کِ اُه اگلے سال سانُوں اُّتھے لَے جااےگا۔ اُسنے کِها, "مَےں بھاوےں ِاس دپھتر وِچ نا رهاں, پر مَےں ایسٹر ٹاپُوآں دے دوستاں دی سبھا دا پردھان هاں ۔ ِاه گوجالِج وِڈےلا دی آگامی چوناں وِچ هون والی سںبھاوی هار دا ِاک ترھاں ِاکبال سی۔ جِوےں هی اسیں تُرے ڈَےسک 'تے بَےٹھے وِاکتی نے سانُوں آپنا کُّتا لِجان لای کِها۔ ساڈے دےکھن 'تے اُسنے ِاک کتُورا دِکھايا جِسنے ڈِاُوڈھی دے گلیچے اُّپر 'آپنا کںم' کر دِّتا سی تے هُن اُه کُرسی دے پاوے نُوں چّب رِها سی۔ کُّتے نے ساِاد ساڈے گھُمّکڑی پهِراوے کرکے ساڈا پِّچھا کیتا سی تے دربان نے ِاسنُوں ساڈے پھّکرپُنے دا ِاک هِّسا جان کے اںدر آ لَےن دِّتا سی۔ کھَےر! اُس وِچارے جانور نال ساڈا ِاک رِستا بن گِآ۔ اُس وِاکتی نے کُّتے تے پِچھواڑے ِاک لّت ماری تے چاُوں چاُوں کردے نُوں باهر سُّٹ دِّتا۔ ِاه جاننا همےسا تسّلی دِںدا هَے کِ کُجھ جیوت چیجاں دا ودھیآ جیون ساڈی سُرّکھِآ تے نِربھر کردا هَے۔
ِاس سمےں ساڈے من وِچ پّکی ترھاں وسِآ سی کِ سمُںدری ےاترا اُّتری چِّلی دے مارُوتھلی کھےتر توں ساڈا بچاا کر سکدی سی۔ اسیں جهاجی
-0-
بےٹِکٹ سمُںدری سپھر
اسیں بِنا کِسے سمّسِآ دا سامھنا کیتِآں کسٹم توں لںگھ کے بهادری نال آپنی مںجِل وّل ودھے۔ جِهڑی کِستی دی اسیں چون کیتی سی, اُسدا ناں 'سےن اںٹونیاَو' سی تے اُه بںدرگار وِچ رُجھےوِآں دا کےںدر سی۔ ِاسدے چھوٹے آکار کرکے کرےناں دا ِاس کِستی اُّپر جانا سهی نهیں سی اتے ِاس کِستی توں جهاجاں دے گھاٹ وِچکار کای میٹراں دی وِّتھ سی ۔ سو ساڈے کول ِاس توں بِناں هور کوای راه نهیں سی کِ اسیں تد تک اُڈیکیاے جدوں تک ساڈے والی بےڑی روانا هون توں پهِلاں گھاٹ دے نےڑے آوے ۔ سو اسیں دارسنِکاں واںگ آپنے سمان کول بَےٹھ کے سهی مَوکے دی تلاس کرن لّگے ۔ اّدھی رات وےلے سِپھٹ بدلن نال هی کِستی ِاس پاسے آای ۔ بںدرگاه دا اپھسر بهُت هی گھٹیآ کِردار والا سی ۔ اُسدے چِهرے توں هی اُسدا سکھت مِجاج دِس رِها سی۔ اُه آاُن جان والے تکھتے اُّپر کھڑھا هو کے کھُد مجدُوراں دی جاںچ کر رِها سی۔ کرےن چالک, جِسنُوں اسیں اُدوں تک دوست بنا لِآ سی, نے سانُوں سلاه دِّتی کِ اسیں ڈھُکوےں مَوکے دا ِاںتجار کریاے۔ اُسنے دّسِآ کِ بںدرگاه دا ِاه اپھسر بهُت هرامی کِسم دا هَے۔ سو, اسیں لںمی اُڈیک دی سُرُوآت کیتی جو رات بھر چّلی ۔ کرےن وِچ هی اسیں آپنے آپ نُوں بھاپھ نال چّلن والے ِاک پُرانے ےںتر دی مدد نال نِّگھے رّکھِآ ۔ سُورج چڑھن تّک اسیں آپنے بستِآں سمےت گھاٹ 'تے هی بَےٹھے ساں ۔ کِستی راهیں چوری جان دیآں ساڈیآں آساں لگبھگ سماپت هو چُّکیآں سن جدوں بںدرگاه دے کپتان نے ِاک نواں تکھتا لگا کے سےن اںٹونیاَو دا گھاٹ نال سںبںدھ بنايا۔ کرےن چالک دیآں چںگیآں هداِاتاں انُسار اسیں سرکدے هواے کِستی وِچ پهُںچ چُّکے ساں۔ اسیں آپنا سُمان اتے آپنے آپ نُوں ادھِکاریآں دے گُسلکھانے وِچ بںد کر لِآ۔اُس توں باد اسیں کُجھ پھُسپھسا کے ناسِکی آواجاں راهیں کےول ِاهی کِها سی "ماپھ کرنا, اںدر نهیں آ سکدے تُسیں" جاں پھِر "ِاس وِچ پهِلاں هی کوای هَے" جدوں اّدھی درجن توں جِآدا وار کِسے نے درواجا کھولھن دی کوسِس کیتی۔
چھےتی هی دِن دے باراں وّج گاے تے کِستی چّل پای۔ پر ساڈی کھُسی بهُت جلدی کاپھُر هو گای کِاُںک گُسلکھانے وِچ کُجھ سماں بںد رهِن نال اسهِنےوگ بدبُو تںگ کر رهی سی تے گرمی وی بهُت ودھ گای سی۔ دُپهِر
سّچ ِاهی سی کِ اسیں ِاس بارے کُجھ وی نهیں سی سوچِآ۔ اُسنے جهاج دے ٹھےکےدار نُوں بُلا کے سانُوں کوای کںم تے کُجھ کھان لای دےن دا هُکم دِّتا۔ اسیں جھّٹ آپنا راسن چّٹم کر گاے پر جدوں پتا چّلِآ کِ مَےنُوں ساںجھے ٹّٹیکھانے دی سپھاای کرنی پوےگی تاں کھانا مےرے سںگھ وِچ هی اٹک گِآ۔ جِوےں هی سهُں چُّکن والِآں واںگ مَےں بُّلھ میٹی تھّلھے گِآ البرٹو دی منورںجک چھوی دِکھاای دِّتی جِسنُوں آلُو چھِّلن دا کںم سَوںپِآ گِآ سی ۔ مَےں سویکار کرداں کِ مَےں مِّترتا بارے لِکھے سارے کاِادِآں نُوں بھُّل کے کںماں دی ادلا- بدلی دی بےنتی کیتی۔ پر ِاّتھے وی کوای ِانساپھ نهیں هويا, اُسنے گںدگی دے اںبار وِچ کاپھی وادھا کیتا تے مَےں اُسنُوں ساپھ کیتا۔
پُوری رُوه نال ساڈے کںم کھتم هون توں باد کپتان نے سانُوں دُبارا تلب کیتا۔ اُسنے تجویج دِّتی کِ اسیں آپنی پِچھلی مُلاکات بارے کِسے نُوں کُجھ نهیں کهاںگے تے ِاںج اُه پّکا کرےگا کِ بےڑے دے اَےتھوپھگاسٹا پهُںچن 'تے ساڈے نال کُجھ نا واپرے۔ اُسنے سانُوں چھُّٹی ’تے گاے کِسے ادھِکاری دے کمرے وِچ سَون دِّتا تے اُسے رات کاناسٹا کھےڈن تے ِاک دو جام پین لای سّدا دِّتا۔ ِاک دُبارا جوان کرن والی نیںد توں باد اسیں ِاس واک نُوں امل وِچ سویکار کردے هواے کِ, "نوےں جھاڑُو سپھاای نال سںبھردے هن" اُّٹھ پاے۔ اسیں آپنی ےاترا دا مُّل تارن لای ودھےرے ایمانداری اتے سمرپن نال کںم وِچ جُّٹ پاے۔ هالاںک دِن دے اّدھ وِچ جا کے اسیں مهِسُوس کیتا کِ لوڑ توں وادھُو کںم کر رهے هاں اتے سام تّک اسیں چںگی ترھاں مهِسُوس کر لِآ کِ ِاّتھے سبھ توں کھرے لوکاں دی جوڑی هاں ۔ سانُوں لّگِآ سانُوں رّج کے سَونا چاهیدا هَے تاں کِ اسیں آاُن والے دِن وِچ بھرپُور کںم لای تِآر هو جاایاے۔ اسیں آپنے گںدے کّپڑِآں دی دھُآای بارے دھِآن نهیں دے سکے ۔ کپتان نے دُبارا سانُوں پّتے کھےڈن لای بُلا کے ساڈیآں چںگیآں ِاّچھاواں نُوں مار دِّتا۔
جهاج دا ٹھےکےدار کاپھی کھُسک بںدا سی۔ اُسنے سانُوں آپنا کںم سُرُو کرن لای اُّپر لِجان وِچ کریب ِاک گھںٹا لا دِّتا۔ مےرا کںم مِّٹی دے تےل نال جهاج دے ڈَےّک دی سپھاای کرنا سی۔ ِاه اَےسا کںم سی جِس وِچ مَےں
کاناسٹا دی تھکا دےن والی کھےڈ توں باد رات نُوں اسیں سپھَےد دھّبِآں اتے هرے پرتیبِںباں والے سمُںدر نُوں دےکھ سکے۔ اسیں دووےں جںگلے 'تے کول کول کھڑے ساں, پر ِاک دُوسرے توں بهُت دُور ساں ۔ آپنے-آپنے کھِآلاں 'تے سوار هو کے ِاّکو واےُومںڈل وِچ اُّڈدے۔ تد سانُوں ےاد آيا کِ ساڈا کِّتا, ساڈا اسل کِّتا دُنیآں دے سمُںدراں اتے دھرتیآں دی اٹّلتا نال جُڑِآ هويا هَے۔ همےسا جگِآسُو, جو وی ساهمنے آاُںدا اُسنُوں دےکھدے اتے هر کونے نُوں سُںگھدے ۔ پر هلکے جِهے تریکے نال۔ کِسے وی تھاں تے جڑھاں نهیں جمااُںدے, نا هی جِآدا دےر رُکدے هاں, چیجاں نُوں گهِراای وِچ سمجھن لای۔ ساڈی گّلبات دیآں ساریآں بھاوناواں نُوں سمُںدر پرےرِت کر رِها سی۔ اُّتر-پُورب وّل کُجھ هی دُوری 'تے اَےتھوںپھگاسٹا دیآں بّتیآں دِسنیآں سُرُو هو گایآں سن۔ ِاه ساڈی بےٹِکٹی ےاترا دے رُماںچ دی سماپتی سی ۔ جاں ِاس تَوکھلے دا اںت سی کِ ساڈی کِستی کِتے وَےلپرےسو نُوں واپس تاں نهیں مُڑ رهی۔
-0-
ِاس واری مُسیبت
مَےں اُسنُوں ساپھ تَور 'تے دےکھ سکدا سی کِ آپنے باکی ادھِکاریآں واںگ هی کپتان نسے وِچ رّجِآ هويا هَے۔ کول هی کھڑھے وّڈیآں مُّچھاں والے کِستی دے مالک نُوں وی دےکھِآ جا سکدا هَے, جِس دی گُّسےکھور دِّکھ بُری سراب دا نتیجا سی۔ ساڈی لںمی ےاترا نُوں ےاد کردے هواے اُه جںگلی هاسا هّسِآ, "دےکھو اَوِا ! ِاه سےر هن, هُن ِاه جرُور بےڑے 'تے هن۔ تُسیں جدوں سمُںدر توں باهر گاے تاں ِانھاں نُوں لّبھ ليو۔” کپتان نے وی آپنے مِّتر دی گّل دی پروڑتا کردی کوای گّل هی آپنے سهِکرمیآں نُوں کهی۔
اسیں اُنھاں وِّچوں کِسے نُوں وی نهیں جاندے ساں ۔ ےاترا سُرُو هون توں گھںٹا پهِلاں هی اسیں آپنے آپ نُوں کای ٹن مهِکدار هدوانِآں هےٹھ مُورکھاں واںگ لُکو لِآ سی ۔ اسیں ملاهاں بارے گّلاں کر رهے ساں ۔ اُه بهُت چںگے سن۔ اُنھاں وِّچوں کِسے ِاک دی مدد نال اسیں کِستی وِچ چڑھے ساں تے ِاس سُرّکھِات تھاں 'تے لُکن وِچ کامےاب وی رهے ساں۔ ٹھیک اُدوں هی اسیں ِاک گُسَےل آواج سُنی اتے پتا نهیں کِّتھوں کھترناک مُّچھاں سامھنے آ گایآں۔ ِاس نال اسیں پھِر پھرِآدیآں دی بھُومِکا وِچ آ گاے۔ بهُت هی چںگی ترھاں چھِّلے هدوانِآں دے کھّپڑاں دی کتار ساںت سمُںدر وِچ دُور تک پھَےلی هوای سی ۔ ِاه سبھ کُجھ بهُت بُرے تریکے والا وِهار سی ۔ باد وِچ سانُوں جهاجی نے کِها, "مُںڈيو ! مَےں تاں اُسنُوں اےتھوں پرھے لَے گِآ سی, پر اُسنے هدوانے دےکھ لاے تے اُه همےسا واںگ هدوانِآں دے ڈھےر 'تے ڈںڈے ورھااُںدا کهِن لّگا کوای بچکے نا جاوے, تے پھِر اُه تھوڑھا سرمِںدا هو کے بولِآ, “تُهانُوں اےنے هدوانے نهیں کھانے چاهیدے سن۔”
سےن اںٹونیاَو وِچ هی آ رهے ساڈے ِاک ےاتری ساتھی نے آپنے جیون درسن نُوں ِاک مُهاورے راهیں پےس کیتا, “آپنیآں بےوکُوپھیآں اُّپر مان کرنا بںد کرو ۔ آپنا آپ لَے کے آپنے مُورکھ دےس واپس چلے جااَو۔" ِاه لگبھگ اُهی کُجھ سی جو اسیں کیتا سی۔ اسیں آپنے بستے چُّکے اتے چِاُوکماٹا دی پرسِّدھ تاںبے دی کھان وّل تُر پاے۔
پر ِاه کوای سِّدھا رستا نهیں سی۔ ِاس لای ِاک دِن دی رُکاوٹ پای۔ ِاس رُکاوٹ دا کارن ِاه سی کِ اسیں کھان دے ادھِکاریآں ولوں اُّتھے جان لای آگِآ دی اُڈیک کر رهے ساں ۔ ِاسے دَوران سانُوں بکلان دے ملاهاں ولوں اُتساهی وِداای دِّتی گای۔
کھاناں وّل جان والی سُنّی سڑک اُّتے دو چانن-کھںبھِآں دے لِّسے جِهے پرچھاوِآں تھّلے لےٹِآں اسیں دِن دا ودھیآ هِّسا گُجارِآ۔ ِاس
اُّتھے ِاک وِآهُتا جوڑا ساڈا دوست بن گِآ ۔ ِاه چِّلی دے کامے سن جو کمِاُونِسٹ سن ۔ ِاکّلی مومبّتی دے چانن وِچ مےٹ پیںدِآں اتے روٹی دے ٹُکڑے پنیر نال کھاںدِآں اُس بںدے دا بھُوتیآ آکار بهُت سارے رهّس اتے ترس دا واتاورن سِرج رِها سی ۔ سادی تے پربھاوسالی بھاسا وِچ اُه تِنّ مهینے دے آپنے جےلھ-واس دی گّل کر رِها سی۔ نال هی اُسنے ِاس دَوران کریبن بھُّکھمری دی سِکار رهی پتنی بارے دّسِآ جو مِسالی پرتیبّدھتا نال جِںدگی وِچ ڈٹی رهی ۔ آپنے بّچِآں بارے وی اُسنے دّسِآ جِنھاں نُوں ِاک دِآلُو گُآںڈھی کول چھّڈِآ سی ۔ اُسنے آپنیآں اسپھل تیرتھ ےاتراواں دی گّل کیتی, جِهڑیآں اُسنے کںم دی تلاس وِّچ کیتیآں سن تے نالے آپنے اُس ساتھی دا جِکر کیتا جو رهّسپُورن تریکے نال گواچ گِآ سی تے جِس بارے کِها جاںدا سی کِ اُه سمُںدر دیآں ڈُوںگھاایآں وِچ کِتے سما گِآ هَے۔
ٹھںڈھ نال ِاه جوڑا سُنّ هويا مارُوتھلی رات وِچ ِاک دُوسرے نُوں چِںبڑِآ هويا سی۔ ِاه جوڑی دُنیآں دے کِسے وی هِّسے دے پرولےتاری دی جیوںت پرتینِدھتا کردی سی۔ اُنھاں کول کھُد نُوں ڈھکن لای کوای هلکا جِها کںبل وی نهیں سی۔ ِاس لای اسیں آپنے کںبلاں وِّچوں ِاک اُنھاں نُوں دے دِّتا ۔ دُوسرے نال مَےں تے البرٹو نے کھُد نُوں چںگی ترھاں ڈھک لِآ ۔ ِاه مےری جِںدگی دا سبھ توں ٹھرِآ هويا سماں سی پر نال هی ِاه مےرے لای اَےسا سماں وی سی جِس وِچ مَےں ِاک انجان جوڑے لای بھاایچارک ساںجھ مهِسُوس کیتی جو مےرے لای منُّکھی جیو سن۔
اگلی سوےر اّٹھ وجے ِاک ٹرّک لّبھ گِآ, جِسنے سانُوں چِاُوکماٹا کسبے تّک لِجانا سی ۔ ِاّتھوں هی اسیں اُس جوڑے توں وِدا هواے جو پهاڑاں وِچ سلپھر دیآں کھاناں وِچ کںم کرن جا رِها سی ۔ اُّتھے مَوسم بےهّد کھراب سی تے جیاُن دیآں ستھِتیآں بهُت کٹھور سن ۔ اےنیآں کٹھور کِ اُّتھے کںم کرن لای تُهانُوں کِسے پرمِٹ دی لوڑ نهیں سی تے نا هی کوای تُهاڈی راجسی وِچاردھارا پُّچھدا سی۔ ِاّتھے ِاّکو هی چیج ماِانے رّکھدی سی اُه سی جوس ۔ ِاس نال هی کامے آپنی سِهت نُوں تباه کرکے کُجھ روٹی دے ٹُکڑے کمااُںدے سن, جو مُسکِل نال هی اُنھاں نُوں جِںدا رّکھدے سن۔
بھاوےں وِچھڑ کے تھوڑھی دُوری 'تے هی اُه جوڑا ساڈے لای دھُںدلا جِها هو گِآ سی, پر اسیں اجے وی اُس بںدے دا پتلا درِڑھ چِهرا دےکھ سکدے ساں۔ سانُوں
––––––––––––––––––––
چِّلی دی کمِاُونِسٹ پارٹی اُّپر پابںدی لا دِّتی گای سی اتے بهُت سارے مَےںبراں نُوں 1948-58 دے لوکتںتر دی رّکھِآ دے اکھَوتی کانُونّ ادھین پھڑ لِآ گِآ سی۔
اُسدے کھُّلھے سَودے وی ےاد سن, "آاَو کامرےڈ۔ کّٹھے کھاںدے هاں۔ مَےں وی تاں آواراگرد هی هاں۔" ِاںج اُسنے ساڈی اُدےسهین بھٹکن دے پرجیوی سُبھاا پرتی آپنی گھِرنا وی پرگٹ کر دِّتی سی۔
ِاه بهُت ترسناک سی کِ اُه ِاس ترھاں لوکاں دا دمن کردے هن۔ سمُوهواد دے ناارے دے باوجُود کمِاُونِسٹ بدماسی سهِج جِںدگی لای کھترا هَے۔اُنھاں دیآں آدراں کُتردا سامواد ِاک چںگے سماج دی سِرجنا لای ِاک کُدرتی تاںگھ توں جِآدا کُجھ وی نهیں هَے۔ دُنیآں دی نِرںتر بھُّکھ دے کھِلاپھ سںگھرس ِاس اجنبی سِدھاںت لای کھِّچ پَےدا کردا هَے, جِسدی مُول بھاونا تک بھاوےں اُه لوک نا پهُںچ سکن, پر اُس سِدھاںت دے انُواد 'بھُّکھِآں لای روٹی' نُوں اُه سمجھدے هن تے سبھ توں جرُوری ِاه سِدھاںت اُنھاں نُوں آسوںد رّکھدا هَے۔
ِاّتھوں دے مالکاں سُنِهری والاں والے ےوگ تے گھمںڈی پربںدھکاں نے سانُوں پُرانی سپَےنِس وِچ دّسِآ, "ِاه کوای گھُںمن والی تھاں نهیں هَے۔ مَےں تُهانُوں ِاک گاایڈ لّبھ دِآںگا, جِهڑا اّدھا گھںٹا تُهانُوں کھاناں دے آلے-دُآلے دے ِالاکے وِچ گھُما دےوےگا۔ پر اُس توں باد مِهربانی کريو تے سانُوں ِاکّلے چھّڈ ديو۔ ساڈا بهُت سارا کںم کرن والا پِآ هَے۔" ِاّتھے هڑتال هون والی سی۔ پھِر وی ےکی مالکاں دے وپھادار کُّتے ساڈے گاایڈ نے دّسِآ, "ِاه بےوکُوپھ گدھے هڑتال هون 'تے هجاراں پیسو روج دا نُکسان تاں جھّل لَےںدے هن پر کِسے گریب مجدُور نُوں کُجھ سَےٹاووس جِآدا نهیں دے سکدے۔ جدوں مےرا جنرل ِابانےج* سّتا وِچ آيا, ِاه سبھ کھتم ليو۔" ِاک پھورمَےن کوی نے کِها, "تاںبے دا ودھیآ درجا هر ِاںچ دی کھُداای لای جِںمےوار هَے۔ تُهاڈے واںگ بهُت سارے لوک مَےتھوں تکنیکی سوال پُّچھدے هن, پر ساِاد هی کوای پُّچھدا هَے کِ ِاس کںم نے کِنّیآں جِںدگیآں کھا لایآں هن۔ ڈاکٹرو ! مَےں تُهاڈا جواب نهیں دے سکدا۔ پر پُّچھن لای تُهاڈا دھنّواد۔”
ِاّتھے ساںت اےوگتا تے نِپُںسک روه هّتھوں-هّتھ پرسارِت هُںدا هَے کِاُںک وّڈی کھان وِچ وی جین دیآں مُّڈھلیآں سهُولتاں پَےدا نا هون کارن نپھرت پسری هوای هَے۔ دُوجے پاسے ساڈا انُمان هَے کِ اسیں دےکھاںگے کِ ِاک دِن کُجھ کامے کھُسی وِچ آپنی گَےںتی چُّکنگے تے سُچےت آنںد نال آپنے پھےپھڑِآں وِچ جهِر بھر لَےنگے۔ اُه کهِںدے هن کِ سبھ کُجھ دا آرںبھ ِاّتھوں هی هووےگا۔ بھڑک رهی لال چِںگاری پُوری دُنیآں نُوں رَوسن کرےگی۔ اُه ِاهی کهِںدے هن پر مَےنُوں نهیں پتا۔
-0-
–––––––––––––––––
کارلوس ِاتھانےج ڈی کَےمپو (1952-1958) تک چِّلی دا راسٹرپتی سی۔ اُه مکبُول نےتا سی جِس نے وادا کیتا سی کِ جو اُه جِّت گِآ تاں کمِاُونِسٹ پارٹی نُوں مانتا دے دےوےگا۔
چِاُوکماٹا
چِاُوکماٹا آدھُنِک ناٹک دے کِسے درِس واںگ هَے ۔ تُسیں ِاه نهیں کهِ سکدے کِ ِاس وِچ سُںدرتا دی گھاٹ هَے ۔ پر ِاه سُںدرتا کھِّچ توں کوری هَے۔ آروپِت اتے برپھیلی ۔ جِوےں هی تُسیں کھان دے کِسے هِّسے دے کریب جاںدے هو سارا بھُو-درِس سِمٹِآ لگدا هَے۔ پّدھری دھرتی دے آلے دُآلے ساه گھُّٹن دا اهِساس هُںدا هَے۔ 200 کِلومیٹر باد اَےسا کوای پل آيا جد پھِّکا هرا جِها کسبا کالما دِکھاای دِّتا۔ ِاه کسبا ِاّکو ترھاں دی بھُوسلی دِّکھ نُوں کھںڈِت کردا سی اتے من نُوں کھُسی نال بھر دِںدا سی ۔ مارُوتھل وِچ نکھلِستان واںگ لگدا سی ِاه سهِر۔ ِاّتھے مارُوتھل وی کِآ ساندار سی۔ 'چُوکی نےڑے ماکٹےجُوما وِچ مَوسم نِریکھنسالا ِاسنُوں دُنیآں دے سبھ توں کھُسک هِّسے وجوں بِآن کردی هَے۔ پهاڑ, جِنھاں اُّپر گھاه دی ِاک تِڑھ نهیں اُّگ سکدی کِاُںک مِّٹی وِچ ناایٹرےٹ دی بهُلتا هَے۔ ِاه پهاڑ هواواں اتے پانی دے هملِآں ساهمنے بےوّس هن۔ ِانھاں دی بھُوری دِّکھ تّتاں دی لڑاای وِچ لوڑ توں پهِلاں بُّڈھی هوای لگدی هَے, جد کِ ِانھاں پهاڑاں دیآں جھُرڑیآں ِانھاں دی اسل بھُوگولِک اُمر نهیں دّس سکدیآں۔ ِانھاں پهاڑاں دے آس-پاس ِانھاں دے پرسِّدھ بھراواں دے ڈھِّڈ وی ِانھاں واںگ کیمتی چیجاں نال بھرے پاے هن تے جِوےں اُه رُوههین باهاں اتے بھاری مسیناں دی اُڈیک کر رهے هون, جو اُنھاں دے اںدر ڈُوںگھاای تک اُتر سکن منُّکھی جاناں لاجمی تَور 'تے ِانھاں نُوں سُآدلا بنا سکن ۔ گریباں دیآں جاناں جو لڑاای دے گُںمنام ناِاک هن۔ جِهڑے اُنھاں هجاراں کُڑِّکیآں وِچ پھس کے مارے گاے جِهڑیآں کُدرت نے آپنے کھجانِآں دی رّکھِآ لای لگاایآں سن۔ ِاه اُدوں واپرِآ جدوں اُه آپنیآں روٹی کما رهے سن۔
چِاُوکماٹا مُّکھ تَور 'تے تاںبے دا وِسال پهاڑ هَے۔ ِاسدے 20 میٹر اُّچے چبُوترے ِاسدے وّڈے کِنارِآں نُوں کّٹ کے بنااے گاے هن تاں کِ ِاّتھوں کھودی هوای دھاتُو نُوں آسانی نال رےل راهیں باهر بھےجِآ جا سکے۔ ِاس وچِّتر بنتر دا ارتھ هَے کِ سمپرک بِلکُل سرےآم هُںدا هَے۔ ِاس نال بھاری ماررا وِچ کّچی دھاتُو رُوپی سوسن سںبھو بندا هَے۔ ِاس کّچی دھات وِّچوں سِرپھ ِاک
ِاه تاںبا اُتپادن دی پرکِرِآ دا موٹا-موٹا سار هَے۔ ِاهی چِاُوکماٹا دی آبادی دیآں تِنّ هجار جِںدگیآں دا رُجگار هَے۔ پر ِاه پرکِرِآ کےول آکساایڈ کّچی دھاتُو دے ارک نال جُڑی هوای هَے۔ چِّلی اَےکسپلورےسن کمپنی ِاک نواں پلاںٹ بنا رهی هَے جِّتھے سلپھےٹ کّچی دھاتُو دے مِسرن توں تاںبا تِآر هو سکےگا ۔ ِاه پلاںٹ آپنی ترھاں دا سںسار دا سبھ توں وّڈا پلاںٹ هووےگا۔ ِاسدیآں 96 میٹر اُّچیآں دو چِمنیآں هن تے بھوِّکھ وِچ هون والے لگبھگ سارے اُتپادن نُوں آپنے کبجے وِچ لَے لوےگا۔ وَےسے وی پُرانا پلاںٹ بںد هون دی کگار 'تے هَے کِاُںک آکساایڈ رُوپی کّچی دھاتُو کھتم هون دے نےڑے هَے۔ ِاّتھے کّچے مال دا وِسال جکھیرا هَے جو نویں ڈھلاای لای سمّگری بنےگا اتے 1954 وِچ نویں پرکِرِآ آرںبھ هووےگی جدوں پلاںٹ سُرُو هووےگا۔
چِّلی وِسو دا ویه پھیسدی تاںبا پَےدا کردا هَے۔ اّج دے انِسچِت سںگھرساں دے دَور وِچ تاںبا بےهّد مهّتوپُورن آدھار-سمّگری هَے, جِس توں کای کِسم دے مارُو هتھِآر بندے هن۔ ِاس ترھاں چِّلی وِچ ِاک آرتھِک اتے راجسی سںگھرس سُرُو هو گِآ هَے۔ ِاه سںگھرس راسٹروادیآں اتے کھّبے پّکھی سمُوهاں دے گٹھجوڑ, جو کھاناں دے راسٹریکرن دے هّک وِچ هن اتے اُنھاں لوکاں
ِاس سںگھرس وِّچوں جو کُجھ وی نِکلے, ِاه سبھ کُجھ ِاس گّلوں چںگا هووےگا کِ کھاناں دے کبرِستان ولوں سِکھااے سبک نُوں ےاد رّکھنا پوےگا۔ لگاتار سوسن دے کارن ِاّتھوں دی مِّٹی تے پهاڑی مَوسم نرک دا نمُونا بن گِآ هَے۔ جِس نے بھاری گِنتی وِچ منُّکھی جِںدگیآں دا بلی لای هَے۔
-0-
میلو-میل بںجر دھرتی
هُن ساڈی پانی والی بوتل گواچ پای۔ پَےدل تُر کے رےگِستان پار کرن دی سمّسِآ بدتر هو گای سی ۔ تاں وی بِناں, کِسے ڈر توں اسیں روانا هواے۔ اسیں چِاُوکماٹا کسبے دی جُوه درسااُںدے ناکے توں باهر آ گاے۔ کسبے دے رِهاِاسی ِالاکِآں دی هّد تک تاں ساڈی گتی بےهّد تےج رهی, پر باد وِچ ویران اےںڈیج دے کھُّلھے کھےتر وِچ سُورج دی تےج دھُّپ ساڈیآں گردناں 'تے پَےن لّگی تے ساڈیآں پِّٹھاں اُّپر لّدے بےترتیب جِهے بھار نے سانُوں هکیکت دی دُنیآں وِچ لِآ دھرِآ۔ ساڈا ِاه سارا کارج کِس پڑاا اُّپر 'ناِاکتو' والا سی, سانُوں نهیں پتا پر ِاک پُلِس والے نے ِاه کِها تاں اسیں کھُد 'تے سّک کرن لّگے۔ مَےنُوں بهُت نِّگر کارناں نال لگدا هَے, سانُوں دِّتا ِاه وِسےسن 'مُورکھ' سبد ورگے کُجھ ڈُوںگھے ارتھ آپنے وِچ سموای بَےٹھا سی ۔
لگاتار دو گھںٹے 10 کِلومیٹر پَےدل تُرن توں باد اسیں ِاک دِسا- کھںبھے دی چھاں تھّلے رُک گاے, ِاه کهِںدے هواے کِ مَےنُوں کُجھ نهیں پتا کی هَے? ِاه بورڈ هی ِاک ماتر چیج سی جو سُورج دی تےج دھُّپ توں سانُوں چھاں رُوپی کُجھ راهت دے رهی سی۔ اسیں سارا دِن رُکے رهے ۔ گھّٹو گھّٹ آپنیآں اّکھاں نُوں چھاں وِچ رّکھن لای ِادھر اُدھر هِّلدے رهے۔
آپنے نال لِآںدا لِٹر پانی جلدی هی پی گاے اتے باد دُپهِر تںگ کر رهی پِآس توں هار کے سهِر دی جُوه تے بنی چَوکی وّل واپس پرت آاے۔
ِاّتھے اسیں چھوٹے جِهے کمرے وِچ سرنارتھیآں دے تَور 'تے رات بِتاای۔ هلکی جِهی اّگ نے باهر دی ٹھںڈھ دے مُکابلے بڑا سُکھد تاپمان بناای رّکھِآ۔ چَوکیدار نے چِّلی دی پرسِّدھ مےجبانی مُتابِک آپنا بھوجن ساڈے نال وںڈ لِآ ۔ سارا دِن بھُّکھے رهِن توں باد ِاه بهُت هی ترسناک دااوت سی۔ پر کُجھ نا هون نالوں تاں چںگا هی سی۔
اگلے دِن تڑکے ِاک سِگرٹ کمپنی دا ٹرّک اُّتھوں گُجرِآ تے سانُوں ساڈے ستھان دے کریب لَے گِآ ۔ پر جدوں اسیں ٹوکوپِلا دی بںدرگاه وّل
دو جاں تِنّ گھںٹے باد جدوں ساڈے سریراں وِّچوں تِنّ-تِنّ لِٹر پانی پسینے دے رُوپ وِچ نِکل چُّکِآ سی, ِاک چھوٹی جِهی پھورڈ گّڈی جِس وِچ تِنّ سهِری سوار سن, کولوں لںگھی ۔ سارے سرابی هواے پاے سن اتے کِاُوکاس* گا رهے سن۔ اُه ماگڈےلےنا دیآں کھاناں دے هڑتالی کامے سن ۔ ِاه لوک بےترتیبی وِچ لوکاں دے ساںجھے هِّتاں دی جِّت دی کھُسی آپنے تریکے نال منا رهے سن۔ سرابی سانُوں وی ستھانک رےلوے سٹےسن تک لَے گاے۔ اُّتھے سانُوں مجدُوراں دی ِاک ٹولی مِلی جو وِرودھی ٹیم نال پھُّٹبال مَےچ دی تِآری کر رهی سی۔
البرٹو نے آپنے پِّٹھُو وِّچوں دَوڑن والے بُوٹاں دا جوڑا کّڈھِآ تے سبھ دی آواج بںد کرنی سُرُو کر دِّتی۔ نتیجا ساندار رِها۔ سانُوں اگلے اَےتوار دے مَےچ لای سامِل کر لِآ گِآ۔ ِاوج وِچ, بھوجن, رِهاِاس اتے آِاکک تک ےاترا دا پربںدھ هو گِآ۔
اَےتوار وِچ اجے دو دِن باکی سن, جِس دِن ساڈی ٹیم نے ساندار جِّت درج کرنی سی۔ ِاسے دَوران البرٹو نے بّکری دے ماس دے باربےکِاُو بنااے ارجنٹینی بھوجن پکااُن دی کلا دےکھن لای آس پاس کاپھی بھیڑ جمھا هو گای۔ اسیں پھَےسلا کیتا کِ ِانھاں دو دِناں وِچ اسیں چِّلی دے اُس ِالاکے وِچ ناایٹےٹ سُّدھیکرن پلاںٹ دےکھن لای جاواںگے ۔
دُنیآں دے ِاس هِّسے وِچ کھان کمپنیآں لای کھنِج امیری نُوں پراپت کرنا کوای بهُتا اَوکھا کںم نهیں هَے۔ دھرتی دی اُّپرلی ستھا نُوں کھودن توں بِناں جِآدا کُجھ نهیں کرنا پَےدا۔ پراپت کھنِجاں نُوں وّڈے-وّڈے تلاباں تک لِجا کے بهُت هی سادھارن تریکے نال ناایٹرےٹ, لُون اتے مِّٹی نُوں وّکھ کرن دی پرکِرِآ پُوری هُںدی هَے۔ پهِلاں-پهِل ِاس کںم دی چھوٹ جرمناں نُوں مِلی۔ پر باد وِچ اُنھاں دے پلاںٹاں نُوں وّڈی پّدھر 'تے هُن دے برتانوی مالکاں ولوں هتھِآ لِآ گِآ۔ مَوجُودا سمےں وِچ دو وّڈیآں کھاناں دے کامِآں تے اُتپادنی کںماں دے مجدُوراں وّلوں هڑتال کیتی گای سی۔ ِاه کھاناں ساڈے کولوں دّکھن والے پاسے سن, سو اسیں اُّتھے نا جان دا پھَےسلا کیتا۔ ِاس دی تھاں اسیں وّڈے پلاںٹ
–––––––––––––––––
* چِّلی دے لوک ناچاں نال گايا جان والا گیت۔
وِچ گاے جِس دا ناں لا وِکٹوریآ سی ۔ ِاس کھان دے پروےس-دُآر 'تے هی ِاک چھوٹا لّگا هويا سی۔ ِاه پھّٹا دسدا سی کِ ِاه اُه جگھا هَے جِّتھے هےکٹر سپیکی سےڈےس دی مَوت هوای سی۔ هَےکٹر اُرُوگوے دا مهان کار رَےلی چالک سی۔ اُه ِاّتھوں ِاک تھاں رُک کے تےل بھروا رِها سی کِ پِّچھوں ِاک هور چالک نے اُسنُوں ٹّکر مار دِّتی سی۔
لگاتار مِلے ٹرّکاں 'تے اسیں ِاس ِالاکے تّک تے آکھِرکار آِاکک تک پهُںچ هی گاے ۔ اسیں لسن گھاه دے گرم کںبلاں وِچ لپےٹے هواے ساں۔ ٹرّکاں دے کاپھلے نے سانُوں آکھری پڑاا تک پُچا هی دِّتا۔ ساڈی آمد وےلے پِّٹھ پِّچھے سُورج چڑھ رِها سی۔ ساڈے پرتیبِںب سوےر دے بُّدھ نیلے سمُںدر وِچ دِس رهے سن۔ ِاه سبھ کُجھ الِپھ لَےلا دیآں کهانیآں ورگا پربھاو سی۔ ٹرّک ِاک جادُوای کالین واںگ لگدا سی ۔ بںدرگاه دیآں چّٹاناں کِسے چِهرے دا اکس جاپدیآں سن ۔ پهِلے گےار نال هَولی هوای رپھتار نے ساڈی اُڈان نُوں تھّلے اُتارِآ تے اسیں دےکھِآ جِوےں کِ سارا سهِر سانُوں مِلن لای آيا هَے۔
آِاکک وِچ ِاک وی کِستی نهیں سی۔ نا ارجنٹینی نا کوای هور۔ سو بںدرگاه تے رُکنا پھجُول سی۔ ِاس هالت وِچ اَےریکا جان والے پهِلے ٹرّک توں هی پناه مںگن دا پھَےسلا کیتا۔
-0-
چِّلی ےاترا دی سماپتی
آِاکن اتے اَےریکا وِچکار میلاں لںما رستا پُورا سماں چڑھاایآں تے اُتراایآں والا سی۔ اسیں اُجاڑ پٹھاراں توں چّلے اتے وادیآں وّل جا رهے ساں۔ پُورے رستے دے نال-نال پانی دی ِاک پتلی دھارا وهِ رهی سی۔ کِنارِآں 'تے اُّگیآں جھاڑیآں تے چھوٹے پَودِآں لای ِاسدا پانی کاپھی سی ۔ سارا دِن ِاّتھوں دے اُجاڑ مَےدان بھاری گرمی پَےدا کردے هن ۔ پر سارے مارُوتھلاں واںگ رات دا مَوسم کُجھ ٹھںڈھا هو جاںدا هَے۔ ِاس وِچار نے ساڈے اُّپر ڈُوںگھا پربھاو پايا کِ راه وِچ وَےلڈیویآ آاُںدا هَے جِّتھوں دے مُّٹھی بھر لوک پانی دی تلاس وِچ بِناں رُکے روجانا 50-60 کِلومیٹر تُردے هن۔ دِن دے سبھ توں گرم پلاں وِچ ِاه لوک جھاڑیآں دی چھاوےں پناه لَےںدے هن ۔ باسِںدِآں بارے ِاه جانکاری اُنھاں دھاڑویآں نے پھَےلاای جِهڑے سپےنی بستیوادیآں دے رُوپ وِچ وَےلڈیویآ نُوں کُچلن لای آاے سن۔ ِاه بِناں سّک امریکی ِاتِهاس دے اُّچتم دھاڑوی سن, جِنھاں نے امیر رِآستاں دی کھوج کیتی تے آپنیآں دلےرانا جںگاں کھتم کرکے ِاّتھوں دے پسینے نُوں سونے وِچ بدل لِآ سی۔
وَےلڈیویآ دیآں کارواایآں دھرتیآں 'تے کابج هون دی منُّکھ دی اترِپت ِاّچھا دا پرتیک هن۔ کِوےں اُه کبجا کرن لای آپنی ساری تاکت دی ورتوں کر سکے۔ ِاک کهاوت سیجر دی وِسےستا پرگٹااُںدی هَے۔ ِاس وِچ دّسِآ هَے کِ اُه روم دے دُوجے درجے دے نِمر ادھِکاری هون نالوں پهِلے درجے دا ادھِکاری هونا پسںد کرےگا۔ ِاه مُهاورا گھّٹ هںکار پر وّدھ پربھاوسالی تریکے نال چِّلی دیآں مُهِںماں وِچ دُهرايا گِآ۔ جےکر هملاوراں نُوں کِتے اراکانی کااُوپولِکن* هّتھوں پھاهے وی لّگنا پِآ تاں وی اُه سِکاری جانور واںگ روه وِچ نهیں آاے۔ مَےنُوں اُنھاں دی جِںدگی دا مُلںکن کردِآں کوای سّک نهیں, وَےلڈیویآ مهِسُوس کردا هووےگا کِ اُسدی مَوت بِلکُل سهی هَے۔ اُه منُّکھاں دی وِسےس جمات نال سںبںدھت سن, اجِهی پرجاتی نال سںبںدھِت جِس وِچ اسیمت تاکت پراپت کرن دی تیبر ِاّچھا هُںدی هَے۔ ِاس ِاّچھا لای اُنھاں نُوں هر تکلیپھ کُدرتی لگدی هَے۔ ِاںج هی اُه ِاک لڑاکُو دےس دے ساسک بنے سن۔
––––––––––––––––––
کااُوپولِکن (مَوت 1558) ماپُچے پرمُّکھ اتے چِّلی 'تے هملا کرن والے بستیوادیآں وِرُّدھ لڑن والا نےتا۔
اَےرِکا چھوٹا جِها پِآرا بںدرگاه هَے۔ ِاّتھوں ِاسدے پُرانے مالک پےرُو دیآں ےاداں اجے مِٹیآں نهیں۔ ِاه دو دےساں دا مِلن بِںدُو وی هَے۔ سو بھُوگولِک سمیپتا تے ساںجھے اتیت دے باوجُود بھِنّ هَے۔ ِاّتھے دا ٹِّلا جو کسبے دا گورو هَے 100 میٹر سِّدھی پڑھی چٹان هَے۔ کھجُور دے رُّکھ, گرمی اتے باجار وِچ وِکدے کھُسک مےوے ِاس سهِر نُوں ِاک کَےرےبیان سهِر ورگی دِّکھ پردان کردے هن جو ِاّتھوں دے هور دّکھنی سهِراں توں بِلکُل وّکھرے سُبھاا والا هَے۔
ِاّتھے ِاک ڈاکٹر نے ساڈی اُسے ترھاں بےِاجتی کیتی جِوےں کوای ستھاپِت اتے آرتھِک رُوپ وِچ مجبُوت بُرجُوآ, گھُمّکڑاں دی اُپادھی رّکھن والِآں دی کر سکدا هَے۔ ِاس دے باوجُود اُسنے سهِر دے هسپتال وِچ سانُوں سَون دی آگِآ دے دِّتی۔ اگلے دِن اسیں اُس نا چاهُن والے ستھان توں تڑکے هی پےرُو دی سرهّد وّل چل پاے۔ ِاس توں پهِلاں اسیں پَےسےپھِک ساگر نُوں سابن تے هور چیجاں سمےت نها کے الوِدا کهی۔ ِاس نال البرٹو وِچ سالاں توں سُّتی ِاک لالسا جاگ پای, سمُںدری بھوجن کھان دی لالسا۔ اسیں ٹھرںمے نال سِّپیآں تے هور سمُںدری چیجاں دی تلاس کرن لّگ پاے۔ کُجھ نمکین اتے لِجلِجیآں چیجاں کھادھیآں, پر ِاس نال نا ساڈی بھُّکھ مِٹی اتے نا هی البرٹو دی لالسا ساںت هوای۔ ِاه بھوجن تاں کِسے کَےدی نُوں کھُس کرن ےوگ وی نهیں سی۔ لِجلِجیآں چیجاں چِّکڑ ورگیآں گھِنَونیآں سن تے ِانھاں وِچ کُجھ وی نهیں سی۔ سبھ بےکار سی۔
پُلِس تھانے توں کھانا کھا کے اسیں مِّتھے سمےں 'تے چّل پاے۔ سمُںدر دے کِنارے آپنے پَےراں دے نِسان چھّڈدے سیما تّک گاے۔ کھَےر ۔ ِاک وَےن نے سانُوں چُّکِآ اتے اسیں سیما چَوکی تک آرام نال پهُںچ گاے ۔ سانُوں ِاک کسٹم ادھِکاری مِلِآ جِسنے کدے ارجنٹینا دی سرهّد 'تے کںم کیتا سی۔ اُه مےٹ پین لای ساڈے اُتساه اتے جنُونّ توں پربھاوِت هويا۔ اُسنے سانُوں گرم پانی تے کُجھ بِسکُٹ دِّتے اتے سبھ توں چںگی گّل ٹاکنا تّک ساڈے لای سواری لّبھ دِّتی۔ پُلِس مُکھی نے سرهّد اُّپر ساڈا ساںتیپُوروک سواگت کیتا اتے پےرُو وِچلے ارجنٹینی لوکاں بارے پھوکیآں ڈیگاں ماردِآں هّتھ مِلايا۔ اسیں چِّلی دی دھرتی دی ساندار مےجبانی نُوں وِدا آکھِآ۔
-0-
دُوروں چِّلی دی ِاک جھاکی
جدوں مَےں گرمی اتے اُتساه نال بھرِآ ِاه ےاترا ورنن لِکھ رِها ساں مَےں کُجھ اجِهیآں گّلاں لِکھیآں جو بھڑکیلیآں سن اتے کُجھ چیجاں نُوں آپنی وِگِآنک-چےتنا کرکے مِٹا دِّتا۔ تے ساِاد ِاه ورنن لِکھے جان توں ِاک سال باد ِاه ٹھیک نهیں لگدا کِ مَےں چِّلی بارے آپنی پھَوری راِا دےواں ۔ مَےں لِکھن لای ِانھاں راواں دی دُبارا سمیکھِآ نُوں پهِل دےواںگا۔
ساڈی مُهارت دے کھےتر دواایآں توں سُرُو کردا هاں ۔ چِّلی وِچ سِهت سےواواں دے پّکھ توں بهُت کُجھ هون دی اجے آس هَے (هالاںک باد وِچ مَےں مهِسُوس کیتا کِ مَےں جِنھاں دےساں نُوں جانِآ هَے اُنھاں دے مُکابلے ِاتھے سِهت سےواواں کِتے بِتهر هن)۔ مُپھت سرکاری هسپتال بےهّد دُرلّبھ هن۔ ِاّتھوں تّک کِ اُنھاں پوسٹراں وِچ ِاس ترھاں دے بِآن دِسدے هن کِ, "جے تُسیں هسپتال دی ساںبھ- سںبھال وِچ ےوگدان نهیں پااُںدے تاں آپنے ِالاج سںبںدھی سِکاِات کِاُں کردے هو ?” آم تَور 'تے دےکھِآ جاوے تاں اُّتر وِچ سِهت سںبںدھی سلاه مُپھت هَے, پر مریج نُوں هسپتال وِچ رهِن دا کھرچا دےنا پَےںدا هَے تے ِاه نِگُونی راسی توں لَے کے وّڈے سمارکاں جِنّا هُںدا هَے۔ ِاس توں چوری دا آبھاس هُںدا هَے۔ چِاُوکماٹا دیآں کھاناں دے بیمار جاں جکھمی کامِآں نُوں سِهت سںبںدھی سُوِدھاواں اتے هسپتال دی سُوِدھا لَےن لای ِاک دِن دے پںج چِّلیان 'اَےسکُڈَےںس' دےنے پَےںدے هن۔ پر جِهڑے کھاناں وِچ کںم نهیں کردے اُنھاں نُوں بھُگتان وجوں 300 توں 500 اَےسکُڈوس پرت دِن دےنے پَےںدے هن۔ هسپتالاں کول پَےسا نهیں هَے تے اُنھاں کول دواایآں تے هور بُنِآدی سهُولتاں دی وی گھاٹ هَے۔ اسیں بهُت هی گںدے اپرےسن کمرے دےکھے جِنھاں وِچ گھٹیآ رَوسنی سی۔ ِاه هال چھوٹے کسبِآں دا هی نهیں سگوں وَےلپورےسو ورگے سهِراں دا وی سی۔ اُّتھے سرجری لای ڈھُکوےں اَوجاراں دی وّڈی گھاٹ سی۔ گُسلکھانے بهُت گںدے سن, سپھاای سںبںدھی چےتنا دی کمی سی۔ ِاه چِّلی دا رِواج هَے (باد وِچ مَےں دےکھِآ کِ ِاه پُورے دّکھنی امریکا وِچ هی پايا جاںدا هَے) کِ ٹاِالٹ پےپراں نُوں ٹاِالٹ وِچ نا سُّٹ کے پھرس 'تے جاں ِاس لای بنے ڈّبِآں وِچ سُّٹِآ جاںدا هَے۔
چِّلی دا جیون پّدھر ارجنٹینا دے مُکابلے نیواں هَے۔ سبھ توں اُّپر ِاه کِ دّکھن وِچ اُجرت بهُت گھّٹ ادا کیتی جاںدی هَے تے بےرُجگاری بهُت
جِآدا هَے۔ ادھِکاری مجدُوراں نُوں بهُت هی گھّٹ سُرّکھِآ اُپلبدھ کروااُںدے هن (بھاوےں ِاه مهاںدیپ دے اُّتری کھِّتے دے مُکابلے بِهتر هَے)۔ چِّلی دے لوکاں دے بھِنّ-بھِنّ جھُںڈ ارجنٹینا وِچ پرواس لای لگاتار گھُںمدے رهِںدے هن۔ ِاه جھُںڈ سونے واںگ دںتکتھاوی سهِراں دی تلاس کردے هن۔ ِاںڈیج دے پّچھم وِچ رهِن والِآں وّلوں ِاه بھرمااُو راجنیتک پرچار کیتا جاںدا هَے۔ ِاس دےس دے اُّتری کھےتر وِچ تاںبے, ناایٹرےٹ, سونے اتے گںدھک دیآں کھاناں وِچ کںم کردے مجدُوراں نُوں بِهتر مجدُوری مِلدی هَے, پر ِاّتھے جینا ودھےرے مهِگا هَے۔ نال هی لوک, لوڑ دیآں سادھارن چیجاں دی کمی اتے جالم پهاڑی مَوسم دا وی سامھنا کردے هن۔ مےرے دِماگ وِچ آ رِها هَے کِ چِاُوکماٹا دے ِاک مَےنےجر نے ارتھپُورن ڈھںگ نال موڈھے هِلااُںدِآں مےرے ِاک پرسن دا اُّتر دِّتا۔ ِاس پرسن وِچ مَےں ستھانک کبرِستان وِچ دپھن کیتے 10,000 مجدُوراں دے پرِواراں لای مُآوجے سںبںدھی پُّچھِآ سی۔
راجسی درِس بےهّد بھرمااُو هَے (ِاه اُنھاں چوناں توں پهِلاں لِکھِآ گِآ سی جِس وِچ ِابانےج جِّتے سن) ِاّتھے راسٹرپتی پد لای چار اُمیدوار هن۔ ِانھاں وِچوں کارلوس ِابانےج ڈےل کَےںپو دے جِّتن دے جِآدا آسار هن۔ تاناساهی پروِرتیآں والا ِاک سےوا مُکت سِپاهی جو پےرون واںگ راجنیتِک مهّتواکاںکھِآواں نال بھرپُور هَے۔ اُه کِسے ناِاک واںگ آپنے لوکاں نُوں اُتساهِت کردا هَے۔ اُسدی تاکت دا آدھار مکبُول سوسلِسٹ پارٹی هَے جِس دے پِّچھے بهُت سارے سمُوه ِاکّٹھے هو گاے هن۔ جِّتھے تّک مَےں دےکھ سکدا هاں کتار وِچ دُوسرے نںبر 'تے پَےڈرِک اَےنرِک الپھاںسوں هَے۔ اُه سرکاری اُمیدوار هَے تے راجنیتک تَور تے اسپسٹ, تے سّکی وِچاراں والا هَے ۔ اُه امریکناں پرتی مِّترتاپُورن وِهار رّکھدا هَے, تے باکی ساریآں پارٹیآں دی چاپلُوسی کردا هَے۔ سّجِآں دا اُمیدوار آرٹُورو مَےٹے لَوریان هَے, جو سابکا راسٹرپتی الساںدری دا جواای هَے۔ ِاس نُوں جنسںکھِآ دے پرتیکِرِآوی تّتاں دی هماِات هاسِل هَے۔"ِاس سُوچی دے اکھیر 'تے لوکپرِے مورچے دے اُمیدوار سلواڈور الاںڈی" هَے۔ ِاس نُوں کمِاُونِسٹاں دا سمرتھن پراپت هَے۔ هالاںک اُسدیآں 40,000 ووٹاں گھٹ گایآں هن۔ کِاُںک اُنھاں لوکاں نُوں کمِاُونِسٹ پارٹی نال سںبںدھِت هون کارن ووٹ دے ادھِکار توں واںجھے کر دِّتا گِآ هَے۔
ِاںج لگدا هَے کِ ِابانےج دّکھنی امریکیواد دی راجنیتی نُوں سمانگے تے سںےُکت راج امریکا پرتی نپھرت نُوں آپنی لوکپرِےتا لای
––––––––––––––––
الاںڈی 1970 توں 1973 تک چِّلی دا راسٹرپتی چُنِآ گِآ۔ اُسنُوں سںےُکت راج امریکا دا سمرتھن پراپت سی تے اُسنے جنرل پِنوچٹ دی تاناساهی کھتم کیتی سی ۔
ورت کے تاںبے دیآں کھاناں تے هور چیجاں دا راسٹریکرن کرنگے (بھاوےں تّتھ ِاه هَے کِ سںےُکت راج دی پےرُو دے وِسال کھنِج-بھںڈار 'تے مالکی هَے تے وِهارک تَور 'تے اُه ِانھاں دی کھُداای لای تِآر هَے۔ تاں وی مےرا ےکین هَے کِ چِّلی دیآں کھاناں دا راسٹریکرن سںبھو هووےگا, گھّٹو گھّٹ تھوڑھے جِهے وکپھے وِچ هی) نال هی ِابانےج رےل پٹڑیآں دا وی راسٹریکرن کرنگے تے ِاس نال چِّلی-ارجنٹینا دے وپار وِچ وادھا هووےگا۔
چِّلی ِاک اَےسا دےس هَے جو ِاس دےس لای کںم کرن والے هر وِاکتی لای آرتھِک بھروسا دِںدا هَے, بسرتے اُه پرولےتاری نا هووے ۔ مےرا متلب اُه لوک جِنھاں نُوں سِّکھِآ اتے تکنیکی گِآن دی نِسچِت کھُراک مِلی هُںدی هَے۔ ِاس دھرتی وِچ بهُت سارے جیواں (وِسےسکر بھےڈاں) نُوں سلامت رّکھن دی سمرّتھا هَے اتے لوکاں دیآں انّ دیآں لوڑاں پُوریآں کر سکن دی وی۔ دےس نُوں ِاک اُدےوگک سکتی دے تَور 'تے وِکست کرن لای لوڑیںدے کھنِج لوها, تاںبا, کولا, ٹین, سونا, چاںدی, مَےگنیج اتے ناایٹرےٹ وی ِاس دےس وِچ مِلدے هن۔ چِّلی نُوں سبھ توں وّڈی جو کوسِس کرن دی لوڑ هَے, اُه هَے آپنی اسهِجتا نُوں چھّڈنا, آپدا پِّچھا ےےںکی مِّتر توں چھُڈااُنا ۔ مَےنُوں پتا هَے کِ ِاه ِاک وّڈی مُهِںم هَے۔ کِاُںک ِاّتھے نِوےس وجوں سںےُکت راج دے ڈالراں لای وّڈی ماترا ورتی گای هَے تے جدوں اُسدے آرتھِک هِّت کھترے وِچ پاے اُه چِّلی دی آرتھِک کںگروڑھ توڑ دےوےگا۔
-0-
ٹارٹا, ِاک نویں دُنیآں
کسبے دی جُوه درسااُن والی سُرّکھِآ چَوکی توں کُجھ هی میٹر دُور مُسکِل نال هی گاے هوواںگے پر ساڈے پِّٹھُو آپنے اسل بھار توں سَےںکڑے گُناں بھارے مهِسُوس هون لّگ پاے سن ۔ دھُّپ سانُوں بےهال کر رهی سی, پر اسیں همےسا واںگ دِن دے ِاس هِّسے وِچ آپنے آپ نُوں بهُت سارے کّپڑِآں وِچ لپےٹِآ هويا سی, بھاوےں باد وِچ سانُوں بهُت ٹھںڈھ وی لّگی ۔ چھےتی هی چڑھاای سُرُو هو گای اتے بِناں کِسے دےری دے اسیں اُه پِرامِڈ پار کر لِآ جو سانُوں پِںڈ توں دِکھاای دے رِها سی۔ ِاه پِرامِڈ اُنھاں پےرُو واسیآں نُوں سردھاںجلی دےن لای بنايا گِآ سی جو چِّلی نال جںگ* وِچ مارے گاے سن۔ اسیں پھَےسلا کیتا کِ ساڈے پهِلے پڑاا اتے لںگھدے جاںدے ٹرّکاں پرت آپنی کِسمت اجمااُن لای ِاه ودھیآ جگھا هووےگی۔ اسی دےکھ سکدے ساں کِ سڑک دی دِسا وِچ بںجر پهاڑی درِس سی۔ ِاس ویرانے وِچ مُسکِل نال هی کوای هرِآلی سی۔ تھوڑھی جِهی دھُوڑ نال بھریآں گلیآں اتے لال مِّٹی والیآں چھّتاں والے مکاناں والا ساںت سهِر ٹاکنا جِسدی اُڈیک اسیں دُوروں کر رهے ساں, هُن سانُوں ڈرااُنا لّگن لّگ پِآ سی۔ ِاّدھروں لںگھن والے پهِلے هی ٹرّک نے ساڈے اںدر کھلبلی بھر دِّتی۔ اسیں جانے پچھانے ڈھںگ نال آپنے اںگُوٹھے ساهمنے کیتے تاں هَےران هو گاے کِ چالک نے ساڈے ساهمنے ٹرّک روک لِآ۔ ِاس مُهِںم دی اگواای البرٹو نے کیتی۔ اُسنے ستھِتی سپّسٹ کرن لای جِهڑے سبداں دی ورتوں کیتی اُنھاں توں مَےں بھلی-بھاںت واکپھ هو چُّکا ساں۔ ساڈی ےاترا دا اُدےس دّسِآ اتے لَے جان لای پُّچھِآ۔ چالک نے سکاراتمک ڈھںگ نال سِر هِلايا جِس دا متلب سی کِ سانُوں ِاںڈیاناں دے پُورے جھُںڈ نال ٹرّک دے پِّچھے چڑھ جانا چاهیدا هَے۔
اهِسان دے بھار تھّلے پاگل هواے آپنے بستے سںبھالدے اسیں چڑھن هی لّگے ساں, جدوں چالک نے سانُوں کِها, "ٹارٹا تّک پںج سولج (پےرُو دی کرںسی) لّگنگے۔ پتا هَے نا تُهانُوں ?" البرٹو نے کھِجھ کے پُّچھِآ کِ اُسنے پهِلاں
––––––––––––––––
چِّلی نے 'ناایٹرےٹ جںگ' وجوں جانی جاںدی 1879-83 دی لڑاای دَوران کھنِجاں نال بھرپُور مارُوتھل 'تے ادھِکار کر لِآ۔
اجِها کُجھ نهیں کِها, جدوں اُس کولوں مُپھت لِجان بارے پُّچھِآ سی ? چالک اجِها کرااے لِجان' دے ارتھاں بارے نِسچِت نهیں سی, پر اُسدا ارتھ سی کِ ٹارٹا تّک پںج سولج هی لّگدے هن.
""کی اُنھاں وِّچوں سارے لوک هی اَےسے هونگے", کھِجھے هواے البرٹو نے پُّچھِآ۔ اُسدے ِاس سادھارن واک دی ساری کھِجھ مےرے وّل سی, کِاُںک اُسنُوں پهِلاں هی کِها سی کِ سهِر توں باهر جان لای کِسے کولوں لِپھٹ لَےن لای اُڈیکن دی تھاں تُر کے جانا چاهیدا هَے۔ ِاه پل پھَےسلاکُنّ بن گِآ۔ اسیں واپس جا سکدے ساں, جِسدا متلب هار منّ لَےنا هووےگا۔ جاں پھِر اسیں تُردے رهیاے, جو هُںدا هَے هون دےایاے۔ اسیں دُوسرا وِکلپ چُنِآ اتے تُرنا سُرُو کر دِّتا۔ چھےتی هی پتا چّل گِآ کِ ساڈا ِاه پھَےسلا کوای سِآنپ والا نهیں سی۔ سُورج پُوری ترھاں چڑھ چُّکا سی اتے تےج دھُّپ وِچ چارے پاسے جِںدگی گَےرهاجر هو گای سی تاں وی سانُوں لگاتار ِاهی لگدا رِها کِ اسیں کِسے پِںڈ دے بهُت کریب هاں جِّتھے کُجھ رِهاِاس هووےگی جاں هور وی کُجھ ۔ ِاسے وهِم دی لگاتارتا وِچ اسیں تُردے رهے۔
چھےتی هی هنےرا هون لّگ پِآ تے آبادی دا کوای نِّکا-موٹا چِنّھ وی سانُوں نجر نهیں سی آيا۔ بدتر هالت ِاه سی کِ ساڈے کول مےٹ بنااُن جاں کُجھ هور پکا لَےن لای پانی هی نهیں سی ۔ ٹھںڈھ بهُت ودھ گای سی۔ اسیں جِس اُچاای 'تے پُّج گاے ساں, اُّتھے مَوسم نے آپنا مِجاج بدل لِآ۔ سی ۔ اسیں بےےکینی دی هّد تک تھّک چُّکے ساں۔ ِاس دا هّل ِاه کیتا کِ آپنے کںبل جمین اُّپر وِچھااے اتے سوےرا هون تّک سَون لای پَے گاے۔ مّسِآ دی کالی رات سی۔ اسیں کںبلاں نُوں آپنے دُآلے لپےٹ کے آپنے آپ نُوں وّدھ توں وّدھ چںگی ترھاں کّج لِآ سی ۔
پںج مِںٹ هی بیتے هونگے کِ البرٹو نے مَےنُوں دّسِآ کِ اُه ٹھںڈھ نال آکڑ گِآ هَے۔ مَےں جواب دِّتا کِ مےرا کمجور سریر تاں هور وی ٹھرِآ هويا هَے۔ ِاه پھرِّج وِچ بَےٹھن دا کوای مُکابلا نهیں سی, سو اسیں ستھِتی دا سامھنا کرن دا پھَےسلا کیتا۔ ِاس لای اسیں چھوٹیآں ٹهِنیآں دی کھوج کرنی سُرُو کیتی تاں کِ اّگ بال کے هّتھ سےکے جان۔ نتیجا بِناں کِسے هَےرانی توں ترسناک رِها۔ اسیں مُّٹھی بھر چھٹیآں هی ِاکّٹھیآں کر سکے تے ماڑی جِهی اّگ هی جلا سکے جِهڑی سبھ کُجھ گرمااُن دے ےوگ هی نهیں سی۔ بھُّکھ نال جان نِکل رهی سی پر سبھ توں جِآدا اَوکھ ٹھںڈھ توں سی۔ ِاس بِںدُو 'تے بچے هواے چار اںگِآرِآں نُوں دےکھدے اسیں آپنے آپ نال هور جھُوٹھ نهیں بول سکدے ساں۔ سانُوں آپنا سمان بنّھ کے هنےرے وِچ هی اّگے جانا پَےنا سی۔ پهِلاں-پهِل اسیں گرم هون لای تےج-تےج تُرن لّگے پر چھےتی هی ساڈا ساه پھُّلن لّگ پِآ۔ مَےں آپنی جَےکٹ تھّلے پسینا وهِںدا مهِسُوس کیتا جد کِ مےرے پَےر ٹھںڈھ نال ٹھرے پاے سن۔ تےج هوا ساڈے چِهرِآ نُوں چاکُو واںگ کّٹ رهی سی۔ دے گھںٹِآں باد جدوں مےری گھڑی رات دے ساڈھے باراں دا سماں دّس رهی سی, اسیں بُری ترھاں تھّک چُّکے ساں۔ ِاک آسوںد اںداجے مُتابِک اجے پںج گھںٹے هور رات دے ساڈے
سوےرے چھے وجے اسیں سڑک کِنارے دو جھَوںپڑیآں دےکھیآں جو تڑکے دی بھُوری رَوسنی وِچ سپسٹ نجر آایآں۔ آکھری کُجھ میٹر تاں اسیں اّکھ دے پھور وِچ تَےا کر لاے جِوےں ساڈی پِّٹھ 'تے کوای بھار هی نا هووے ۔ ِاس ترھاں لّگِآ جِوےں اَےسے دوستانا بھاو نال کدے ساڈا سواگت هويا هی نا هووے نا هی اسیں کدے ِاس ترھاں دی روٹی تے پنیر کھادھا سی جِس ترھاں دا اُنھاں سانُوں وےچِآ۔ نا هی کدے اجِهی مےٹ پیتی سی۔ اسیں اُنھاں سادے لوکاں لای دےوتِآں واںگ ساں ۔ البرٹو نے آپنے ڈاکٹری دے سرٹیپھِکےٹ نال اُنھاں اُّپر رواب پايا تے ِاس توں وی ودھےرے گّل کِ اسیں اُنھاں لای ِاک ساندار دےس ارجنٹینا توں آاے ساں, جِّتھے پےرون آپنی پتنی اےویٹا نال رهِںدا هَے۔ جِّتھوں دے گریب لوک وی امیراں واںگ رهِںدے هن۔ اُّتھوں دے ستھانک وسنیکاں نال وی ِاس دےس واںگ گُلامی والا وِهار نهیں کیتا جاںدا۔ البرٹو نے اُنھاں لوکاں دے هجاراں سوالاں دا جواب دِّتا جو ساڈے دےس تے اُّتھوں دی ترجے-جِںدگی بارے سن ۔ رات دی ٹھںڈھک ساڈیآں هّڈیآں دی گهِراای وِچ پروےس کر چُّکی سی تے ساڈی گُلابی رںگ والی کلپنا نے ارجنٹینا نُوں اتیت دے منموهک دےس وِچ تبدیل کر دِّتا سی۔ ساڈیآں بھاوناواں نُوں چولاں* دی سںکوچی دِآلُوتا نے سِکھر 'تے پهُںچا دِّتا سی۔ نےڑے هی اسیں ِاّک سُّکے درِآ دی رےت نُوں آپنا بِستر بنايا, اُس اُّپر آپنے کںبل وِچھااے اتے چڑھدے سُورج دی پلوسدی رَوسنی وِچ آرام نال سُّتے۔
12 وجے اسیں دُبارا چّل پاے۔ اسیں کھُس ساں, پِچھلی رات دیآں دُسواریآں بھُلا چُّکے ساں۔ بُّڈھے وِجکاجادی سلاه منّدے هواے اّگے وّل
––––––––––––––––
* ستھانک نِواسی ِاںڈیان
** ارجنٹینی لےکھک جوس هرناںڈےج دی مهاںکاوِک کوِتا 'مارٹِن پھِاےرو' دا ِاک پاتر۔
وےکھ رهے ساں۔ سڑک دُور تّک لںمی دِسدی سی تے اسیں آپنی جانی-پچھانی وِدھی نال چھےتی هی رُک-رُک کے تُرن لّگے۔ دُپهِر توں باد اسیں آرام کرن لای پںج توں ودھےرے تھاواں 'تے رُکے۔ ِاںج دُور توں آ رهے ٹرّک وّل وی آسوںدی نال جھاکدے ساں۔ ِاک ٹرّک دُوروں دِکھاای دِّتا, ِاس اُّپر همےسا واںگ منُّکھاں دی ِاک بھیڑ سوار سی۔ ساِاد ِاه اُّتھے سبھ توں مُناپھے والا دھںدا سی۔ پر ساڈے لای هَےرانی والی گّل سی کِ ٹرّک رُک گِآ۔ اسیں دےکھِآ کِ اُس وِچ سوار ٹاکنا دا پهِرےدار ساڈے وّل کھُسی نال آپنا هّتھ هِلا رِها سی تے سانُوں ٹرّک 'تے سوار هون لای سّدا دے رِها سی ۔ بِناں سّک ِاس سّدے نُوں دُهرااُن دی لوڑ هی نهیں پای۔ ٹرّک دے پِچھلے هِّسے وِچ سوار آمارا ِاںڈیان لوک ساڈے وّل جِگِآسا نال دےکھ رهے سن, پر اُه ساڈے کولوں کُجھ پُّچھن دی هِںمت نهیں جُٹا پا رهے سن ۔ البرٹو نے کُجھ لوکاں نال گّلبات دی سُرُوآت کرن دی کوسِس کیتی, بھاوےں اُنھاں دی سپےنی بھاسا بهُت بُری سی ۔ ٹرّک لگاتار ِاک بںجر پهاڑی ٹِّلے 'تے چڑھ رِها سی۔ ِاّتھے جِںدگی دے لّچھناں وجوں کُجھ کںڈِآلیآں جھاڑیآں هی دِسدیآں سن۔ تد, اچانک هی ٹرّک دی گڑگڑاهٹ نے سںکےت کیتا کِ اُه سِکھر 'تے پهُںچن هی والا هَے۔ ِاس نال سُّکھ دا ساه آيا کِاُںک اسیں پٹھار دے سماںتر آ گاے ساں ۔ اسیں اےسٹاک ناں دے کسبے وِچ پروےس کیتا۔ ِاه درِس لاجواب سی۔ اُتساه نال بھریآں ساڈیآں اّکھاں ساهمنے دے بھوِا درِس 'تے کےںدرِت هو گایآں۔ اُس توں باد اسیں آپنے دُآلے دِسدیآں چیجاں دے نام اتے ارتھاں نُوں سمجھن لّگ پاے۔ ٹرّک وِچ سوار آسار مُسکِل نال هی ساڈی گّل سمجھ رهے سن, پر اُنھاں نے آپنے سںکےتاں تے بھرمااُو سپَےنِس راهیں جو پربھاو سانُوں دِّتا اُه آس-پاس پرتی بھاوُک هُںگارے ورگا سی۔ اسیں ِاک پرسِّدھ تے مهان وادی وِچ ساں, جِسدا وِکاس کای سَو سال پهِلاں توں هی مُلتوی کیتا گِآ سی۔ اسیں 20ویں سدی دے کھُسکِسمت لوک ساں کِ سانُوں اّج ِاه دےکھن دا سُبھاگ مِلِآ سی۔ ِاّکا وّلوں آپنے لوکاں دی بِهتری لای بنااے سِںچاای چَےنل پهاڑاں توں وهِ کے وادی تک آاُںدے سن۔ ِاه هجاراں چھوٹے جھرنِآں دا نِرمان کردے سن اتے سّپ واںگ ول کھاںدی سڑک دے نال-نال وهِ کے هےٹھاں وّل ودھدے سن۔ پهاڑاں دیآں چوٹیآں ساڈے سامھنے هی نیوےں بّدلاں وِچ لُک گایآں۔ کُجھ کُ نِّتریآں هوایآں تھاواں 'تے اسیں پَے رهی برپھ نُوں وی نِهار سکدے ساں۔ بهُت اُّچیآں چوٹیآں نُوں ِاه برپھ هَولی-هَولی سپھےد کر رهی سی۔ پهاڑاں وِچ هی پَوڑیدار کھےتاں وِچ ِاںڈیان لوک کای ترھاں دیآں پھسلاں ساودھانی پُوروک پَےدا کردے هن۔ ِاس درِس وِچ اسیں بنسپتی وِگِآن دے نوےں پسار دےکھے, جِنھاں وِّچوں :اَوکا, کِاُوسِوا, روکوٹ, مَوکا آدِ۔ ِاس کُدرتی واتاورن وِچ وی ِاںڈیان لوکاں نے وَےسی هی پوساک پهِنی هوای سی, جَےسی ٹرّک 'تے سوار لوکاں دی سی۔ اُنھاں
ساڈے سامھنے گلیآں وِچ تُرے پھِردے لوک هاری هوای نسل نال سںبںدھِت سن۔ اُنھاں دی دےکھنی دّبُو جِهی هَے, ڈری هوای اتے باهری دُنیآں توں ِاکدم بےلاگ ۔ کُجھ لوکاں نے تاں ِاه پربھاو دِّتا کِ اُه ِاک آدت واںگ جی رهے هن, کِاُںک کوای بدلاا سںبھو نهیں هَے۔ پهِرےدار سانُوں ستھانک تھانے لَے گِآ, جِّتھے اُنھاں لوکاں نے ساڈی رِهاِاس دا پربںدھ کیتا اتے کُجھ ادھِکاریآں نے کھانے لای سّدا دِّتا۔ اسیں سهِر وِچ گھُںمدے رهے اتے اُس توں باد اُدوں تک آرام کردے رهے جد تک تڑکے دے تِنّ نهیں وّج گاے۔ ِاک سواری-ٹرّک 'تے اسیں پُونو لای نِکل پاے۔ ِاس مُپھت سواری لای پهِرےدار دا دھنّواد کیتا۔
-0-
پاچاماما دے ِالاکے وِچ
پےرُو پُلِس دے کںبلاں نے تڑکے تِنّ وجے آپنی کیمت مهِسُوس کراای جدوں ِانھاں دی گرمی وِچ سانُوں مُڑھکا آ گِآ۔ اُدوں هی پهِرے والے سِپاهی نے سانُوں اُٹھا دِّتا کِاُںک ِاک ٹرّک ِالاو وّل جا رِها سی۔ اسیں اُنھاں نُوں پِّچھے چھّڈ کے جاںدے سمےں تھوڑھے جِهے اُداس مهِسُوس کرن لّگے ۔ بھِآنک سردی دے باوجُود رات بهُت ساندار سی۔ ساڈے لای وِسےس سهُولت وجوں بَےٹھن لای کُجھ تکھتے دے دِّتے گاے, ِاس نال اسیں بهُت بھَےڑی بدبُو اتے پِّسُوآں نال بھرے منُّکھی جھُںڈ توں اّڈ هو گاے۔ اُس جھُںڈ کولوں جانوراں والی تےج پر نِّگھی دُرگںدھ آ رهی سی ۔ جدوں ٹرّک نے آپنی رپھتار پھڑی تاں اُدوں سانُوں آپنی ستھِتی دی سُکھَےنتا دا اهِساس هويا ۔ اسیں بدبُو توں بچ گاے ساں تے پِّسُو وی ساڈے تّک اُّچھل کے نهیں آ سکدے سن ۔ دُوجے پاسے ٹھںڈھی هوا وِچ چھےتی هی ساڈے جِسم جںم گاے۔ ٹرّک نے چڑھاای 'تے چڑھنا جاری رّکھِآ اتے گُجردے هر پل نال سردی هور وی وّدھ رهی سی۔ آپنے آپ نُوں ڈِّگن توں بچااُن لای سانُوں آپنے هّتھاں نُوں تھوڑھا-بهُتا کںبلاں توں باهر رّکھنا پَےںدا سی۔ ساڈے سِر ٹرّک دے پِچھلے هِّسے نال ٹکرا رهے سن, ِاس لای آپنی جگھا نُوں ماڑا-موٹا بدلنا وی اسںبھو سی۔ سوےرا هُںدے-هُںدے ٹرّک دے کاربورےٹر وِچ کوای نُکس پَے گِآ, جِس کرکے ٹرّک نُوں رُکنا پَے گِآ۔ اسیں سڑک دے سِکھرلے بِںدُو دے آس-پاس هی ساں جِّتھے اُچاای 5,000 میٹر سی۔ اسمان دے کِسے کونے وِچ سُورج اُدَے هو رِها سی, جِس دی هلکی رَوسنی نے ساڈے وِچکار پسرے هنھےرے دی جگھا لَے لای سی۔ سُورج دی رَوسنی دا منووِگِآنک پربھاو وی کمال هُںدا هَے۔ سُورج اجے دُمےلاں 'تے پُوری ترھاں دِکھاای وی نهیں دِّتا سی کِ اسیں انںدداِاک مهِسُوس کر رهے ساں تے کلپناسیل ساں کِ جلدی هی دھُّپ دا نِّگھ وی آوےگا۔
سڑک دے ِاک پاسے اُّگ رهیآں اردھ-گولاکار کھُںباں ِاس کھےتر دی ِاک ماتر هرِآلی سن۔ اسیں ِانھاں دی سهاِاتا نال لِّسی جِهی اّگ جلااُن دی کوسِس وی کیتی, پر ِاه تھوڑھی جِهی برپھ نُوں پانی وِچ بدلن جوگی گرمی هی پَےدا کر سکی۔ سانُوں دوواں جنِآں نُوں پین لای کوٹی چیج تِآر کردِآں دےکھنا ِاںڈیان لوکاں لای اَونا هی اچںبھے والا سی, جِنّی هَےرانیجنک ساڈے لای اُنھاں دی رواِاتی پوساک سی ۔
ِاک پل وی نهیں بیتِآ۔
هُن سُورج تپ رِها سی تے جِوےں جِوےں اسیں اُتراای توں هےٹھاں آ رهے ساں تاپمان ودھدا جا رِها سی۔ ِاه بِلکُل اُس ندی واںگ هی سی, جِسنُوں اسیں پهاڑاں اُّپر سُرُو هُںدی دےکھدے هاں تے باد وِچ چںگے کھاسے آکار وِچ بدل رهی سی۔ ٹرّک جِوےں جِوےں تھّلے وّل نُوں جا رِها سی سانُوں پهاڑاں دیآں برپھ نال ڈھکیآں سِکھراں چارے پاسے دِکھاای دے رهیآں سن تے نال هی لاما اتے الپاکا* دے جھُںڈ آم دِکھاای دے رهے سن جو بِناں کِسے هَےرانی دے دےکھدے, جدوں ٹرَےک کولوں دی لںگھدا۔ ِاس دے نال هی کُجھ اسبھِاک وِکُونا دَوڑ کے رُکاوٹ پا گاے سن۔
سڑک اُّتے بهُت ساریآں تھاواں 'تے رُکن توں باد ِاک جگھا ِاک گھبرايا هويا ِاںڈیان آپنے بےٹے نال سانُوں ٹّکرِآ۔ مُںڈا بهُت چںگی سپَےنِس بول لَےںدا سی۔ اُسنے ساڈے کولوں هَےرانیجنک 'پےرون دی دھرتی' بارے پُّچھنا سُرُو کیتا۔ ِاس رستے 'تے سپھر کردِآں ساندار نجارِآں نال ساڈی کلپناسیلتا جاگرِت هو چُّکی سی۔ هُن ِاه ساڈے لای بهُت سَوکھا سی۔ کِ اسیں گَےر سادھارن مَوکِآں نُوں آپنی مرجی مُتابک گھڑھ کے پےس کریاے۔ کاپو دیآں کرتُوتاں نُوں سروتِآں دی ِاّچھا مُتابک سُناایاے تے آپنے دےس دی سُںدر جِںدگی دا الںکرِت تریکے نال وِکھِآن کریاے۔ اُس وِاکتی نے آپنے مُںڈے دے جریاے ارجنٹینی سںوِدھان دی کاپی دی مںگ کیتی جِس وِچ
––––––––––––––––––––––
دّکھنی امریکا وِچ پااے جان والے جانور
بجُرگاں لای وِسےس ادھِکاراں دا جِکر هَے۔ اسیں بهُت جوس نال اُسنُوں ِاک کاپی بھےجن دا واادا کیتا۔ جدوں اسیں دُبارا آپنی ےاترا دی سُرُوآت کیتی تاں اُس بجُرگ نے آپنے کّپڑِآں وِچ لُکوای ِاک بھُّکھ دی ِاّچھا جگااُن والی مّکی دی چھّلی سانُوں بھےںٹ کیتی۔ اسیں لوکتںتری تریکے نال ِاسنُوں آپو وِچ وںڈ لِآ اتے تےجی نال ِاس چھّلی نُوں کھتم کر دِّتا۔
دُپهِر باد دے وِچکارلے جِهے سمےں دَوران, جدوں اسمان 'تے سںگھنے بھُورے بّدل چھااے هواے سن, اسیں ِاک وچِّتر ستھان دے کولوں دی گُجرے ۔ ِاّتھے بھوں- کھور توں بچاا لای سڑک دے نال-نال بهُت وّڈے-وّڈے گول پّتھراں نُوں جاگیرُو ےُگ دے کِلِآں واںگ ٹِکايا گِآ سی۔ اُنھاں کِلِآں ورگیآں وّڈیآں کںدھاں وِّچوں پرنالے هَےرانیجنک ڈھںگ نال ساڈے وّل وےکھ رهے سن ۔ ِاه سںرچناواں کِسے ديو دے ٹِکانِآں واںگ کھڑھیآں مےجباناں نُوں اُڈیک رهیآں جاپدیآں سن ۔ ِاه سبھ دےکھدِآں ِاسے ستھان دے کای مِّتھک-کِرداراں دا چےتا آاُںدا رِها۔ هلکی-هلکی بُوںداباںدی جِسنے ساڈے چِهرِآں نُوں کِاُں دِّتا سی, هُن تےج هو گای سی تے بارِس وِچ بدل گای۔ اُدوں هی چالک نے 'ارجنٹینی ڈاکٹراں' نُوں آپنے کول اّگے کَےبِن وِچ بُلا لِآ, جِّتھے بِناں سّک ودھےرے آرام سی۔ چھےتی هی اسیں 'پُونو' دے ِاک سکُول ادھِآپک نُوں آپنا مِّتر بنا لِآ جِسنُوں سرکار نے نَوکری توں برکھاست کر دِّتا سی, کِاُںک اُه 'امریکن پاپُولر رَےوےلِاُوسنری اَےلاِاںس' دا مَےںبر سی۔ ساپھ تَور 'تے اُه سُّدھ دےسی نسل والا سی تے ِاس توں وی اهِم گّل کِ اُه ِاک 'اَےپرِسٹا' سی۔ ساڈے لای ِاسدے چاهے کوای ارتھ نا وی هون اُس کول رَےّڈ ِاںڈیان کهانیآں تے رسماں-رِواجاں دے نال-نال جانکاریآں دا کھجانا سی۔ اُس بںدے نے آپنے پُوربجاں اتے ادھِآپک دے تَور 'تے ےاداں دی پےسکاری نال سانُوں کھُس کر دِّتا۔ ِاںڈیان نسل دا کهو جان 'تے اُسنے آپنے آِامارا هون دی گّل کهی۔ اُسنے ِاه کهِ کے ِاس ِالاکے وِچلے وِسےسگاں دیآں کدے کھتم نا هون والیآں بهِساں نال تُآرپھ کرايا۔ ِاه بهِساں اُنھاں 'کَوماں' دے کھِلاپھ هُںدیآں هن, جِنھاں نُوں بُجدِل 'لارِنوس'* کِها جاںدا سی۔
ِاس بںدے نے سوےرے-سوےرے ساڈے وّلوں دےکھے اُس کرمکاںڈ بارے وی سانُوں دّسِآ۔ پهاڑ دی سِکھر 'تے پهُںچن توں باد ِاںڈیان آپنے سارے دُّکھ تے اُداسی پاچاماما ےانی دھرتی ماں نُوں بھےںٹ کر دِںدے هن۔ ِاس دے پرتیک وجوں اُه ِاک پّتھر نُوں سُّٹدے هن جِهڑے هَولی-هَولی اُس پِرامِڈ واںگ بن جاںدے هن, جِس نُوں اسیں سوےرے-سوےرے دےکھِآ سی ۔ جدوں سپےنی لوک ِاس تھاں 'تے کبجا کرن
––––––––––––––––––
* سپَےنِس بولن والے لاتینی امریکی ِاس سبد نال سپےنی تَور-تریکے اپنااُن والے ِاںڈیاناں نُوں سںبودھِت کردے هن۔
لای ِاّتھے آاے تاں اُنھاں نے پھَوری تَور 'تے اجِهیآں کُجھ رسماں نُوں کھتم کرن لای کوسِس کیتی پر اُه کامےاب نهیں هواے۔ سو سپےنی پادریآں نے ِانھاں رِواجاں نُوں سویکار کرن دا پھَےسلا کیتا تے اُنھاں نے پّتھراں دے هر ڈھےر اُّپر ِاک کراس لگوا دِّتا۔ ِاه سبھ کُجھ چار سدیآں پهِلاں واپرِآ۔ جِوےں کِ گارسیلاسو ڈی لا وےگا نے دّسِآ هَے (گارسیلاسو نُوں ِاکا گارسیلاسو وی کِها جاںدا هَے۔ اُسدا جنم ِاک ِاکا راجکُماری اتے ِاک هملاور دے سںگم نال هويا سی ۔ اُه جےتُوآں دا ِاک لےکھک سی) پر ِانھاں دھارمِک وِاکتیآں کارن بهُتی تبدیلی نهیں آای۔ آواجاای دے آدھُنِک سادھناں دے آاُن نال ےکین کرن والے پّتھر سُّٹن دی جگھا چباایآں هوایآں کوکا پّتیآں نُوں سُّٹدے هن تے ِاه کِرِآ اُنھاں دیآں تکلیپھاں نُوں پاچاماما تک پهُںچا کے اُنھاں نُوں نِجات دِوااُںدی هَے۔
جدوں وی اُه ادھِآپک ِاںڈیاناں بارے جاں اُنھاں دی کِسے سمےں وِدروهی رهی آِامارا نسل بارے گّل کردا, جِنھاں نے ِاکا دیآں پھَوجاں نُوں روک دِّتا سی, تاں اُسدی اُتساه نال بھری آواج اُّچی هو جاںدی۔ تے جدوں اُه ِاںڈیاناں دی ورتمان دسا بارے گّل کردا تاں ِاهی آواج گهِراای وِچ گواچ جاںدی ۔ اُه دّسدا کِ کِوےں ِاه نسل آدھُنِک سبھِاتا اتے اُسدے پرسارکاں ولوں پھَےلااے جُلم دا سِکار بنی هَے۔ ِاس وِچ جالماں دا ساتھ 'مَےسٹیجوآں* نے وی دِّتا۔ جِهڑے دو دُنیآں وِچکار لٹکے هون دی ستھِتی دا بدلا ستھانک آِامارا توں لَےںدے رهے هن۔ اُسنے سکُول ستھاپِت کرن دی لوڑ 'تے جور دِّتا جِس نال ِاّتھوں دے لوک آپنی دُنیآں بارے ودھےرے جاگرُوک هو سکنگے تے آپنے دےس وِچ لابھکاری بھُومِکا نِبھا سکنگے۔ نال هی اُس ادھِآپک نے ورتمان سِّکھِآ دے مُول ڈھاچے وِچ بدلاا 'تے وی جور دِّتا جِهڑی مُسکِل نال هی ِاںڈیاناں لای کوای مَوکا مُهّایآ کرا پااُںدی هَے (سِّکھِآ پراپتی کےول گورے لوکاں دی سُوِدھا دی انُساری هَے) ۔ ِاه ستھانک لوکاں نُوں سرم تے گھٹیآپن دے اهِساس نال بھر دےن والا تّتھ هَے۔ ِاسے کرکے اُه ِاںڈیان لوک ِاک دُوسرے دی سهاِاتا دے سمرّتھ وی نهیں رهے۔ اُه آپس وِچ جھگڑدے هن جد کِ گورے سماج وِچ اُنھاں لای کوای تھاں نهیں هَے۔ ِانھاں ناکھُس لوکاں دی هونی چھوٹیآں-موٹیآں پرساسکی نَوکریآں 'تے ٹِکے رهِن تے آپنے بّچِآں لای آس کرنا هَے۔ ِاه لوک آپنیآں ناڑاں وِچ دَوڑدے بستیوادی کھُون دے کُجھ تُپکِآں دے جادُوای اسر لای دھنّوادی بندے هن, جِهڑا ِاه آس نهیں مرن دِںدا کِ اُه مرن توں پهِلاں آپنا ٹیچا هاسِل کر لَےنگے ۔ اُس ادھِآپک دی کّسی هوای مُّٹھی توں کوای وی اُنھاں اّتِآچاراں دا انُمان لا
–––––––––––––––––––
مَےسٹیج : ےُورپ تے امریکا دے مِسرن نال پَےدا هوای نسل دے لوک
سکدا هَے جو اُسدے مُکّدر وِچ لِکھے گاے سن ۔ نال هی اُه لوکاں اُّپر آپنیآں دھارناواں ٹھوسن دی پرِکلپنِک پروِرتی دی پّکی اُداهرن هَے۔ کی اُه بںدا اُس سِّکھِآ پرنالی دا رواِاتی اُتپاد نهیں سی, جِهڑی وِاکتی دا پّکھ سُنن دی سمرّتھا نُوں تباه کر دِںدی هَے۔ کی اُه کھُون دے کترے دے جادُوای اسر هےٹھ نهیں ? چاهے اُه وی دوگلی نسل دی کِسے گریب اَورت نُوں کِسے راجنیتک آگُو نُوں وےچن توں پَےدا هويا هووے جاں پھِر کِسے ِاںڈیان نَوکرانی نال اُسدے سپےنی مالک ولوں کیتے بلاتکار توں پَےدا هويا هووے۔
اُس نال ساڈی ےاترا کریبن سماپت هو گای سی جدوں اُه ادھِآپک چُّپ هويا۔ سڑک دے مُڑن نال هی اسیں اُسے درِآ 'تے بنے پُل نُوں پار کیتا جِسنُوں سوےرے چھوٹے جِهے نالے دے رُوپ وِچ دےکھِآ سی ۔ ِالاو دُوسرے کِنارے تے سی۔
-0-
سُورج دی جھیل
پاون جھیل آپنے جلَوا دا ِاک چھوٹا جِها هِّسا هی پرگٹااُںدی سی۔ دھرتی دا نِّکا جِها هِّسا جِهڑا پُونو دی کھاڑی دے دُآلے هَے, ِاس درِس توں نهیں دِسدا۔ نڑِآں توں بنیآں چھوٹیآں کِستیآں ساںت پانی وِچ ِاںدھر- اُّدھر کھِّلریآں دِسدیآں هن, ِاسدے نال هی مّچھیآں پھڑن والیآں کُجھ بےڑیآں جھیل دے داکھلے 'تے دِکھاای دِّتیآں ۔ هوا بهُت جِآدا ٹھںڈی تے ساه گھُّٹن والی سی ۔ بوجھل اسمان جِوےں ساڈی دِماگی ستھِتی دی نکل کر رِها سی۔ اسیں بےسّک پُونو تّک سِّدھے بِناں ِالاو وِچ رُکے آاے ساں اتے آپنے روٹی پانی تے استھاای ٹِکانے دا پربںدھ ِاک ستھانک بَےرک وِچ کر چُّکے ساں۔ پر لگدا سی کِ ساڈی کِسمت ساڈے توں پِّچھا چھُڈااُن دی تاک وِچ سی۔ کماںڈِںگ اپھسر نے بهُت سپسٹتا نال ِاه کهِںدے هواے سانُوں باهر جان دا رستا دِکھايا کِ ِاه سیما دی چَوکی هَے تے بدےسی ناگرِکاں دے ِاّتھے رات ٹھهِرن دی سکھتی نال مناهی هَے۔
اسیں جھیل دا انںد لاے بِناں نهیں جانا چاهُںدے ساں, سو ِاس آس نال پّتن وّل گاے کِ ساِاد کوای بےڑی سانُوں بِٹھا لوے تے ِاس جھیل دی سمُّچی کھُوبسُورتی دا آنںد مان سکیاے ۔ ِاس کارج نُوں سِرے چڑھااُن لای ِاک دُبھاسیاے دی سهاِاتا لای کِاُںک اُّتھے سارے مچھےرے آِامارا جاتی دے سن تے کِسے نُوں وی سپےنی بھاسا نهیں آاُںدی سی۔ پںج سولو دی نِگُونی رکم بدلے آپنے نال چِںبڑے هواے گاایڈ سنے دوواں جنِآں نے ِاه پربںدھ کر لِآ۔ پهِلاں تاں اسیں جھیل وِچ نهااُن دا وِچار وی بنايا سی, پر آپنیآں چھوٹیآں اُںگلاں دے پوٹِآں راهیں تاپمان نُوں مهِسُوس کرن توں باد ِاه وِچار تِآگ دِّتا (ِاسے دَوران البرٹو نے آپنی جُّتی تے کّپڑے اُتارن تے پھِر پهِنن لای بڑا تماسا کیتا)
تھوڑھی هی دُور جان توں باد جھیل دی سته اُّپر نجر آاُںدے چھوٹے- چھوٹے بھُورے ٹِمکنے ٹاپُوآں وِچ وٹن لّگ پاے۔ ساڈے گاایڈ نے سانُوں مچھےرِآں دی جِںدگی بارے وِستھار وِچ دّسِآ۔ جِنھاں وِّچوں ساِاد هی کِسے نے کدے گورے رںگ دے وِاکتی نُوں دےکھِآ هووے, جِهڑے پُرانے ترج دی جِںدگی جی رهے سن, پُرانے تریکے نال کھاںدے-پیںدے سن, 500 سال پُرانیآں تکنیکاں نال مّچھیآں پھڑدے سن تے آپنے رسماں-رِواج تے رواِاتاں نُوں جِںدا رّکھ رهے سن۔
رِهاِاس دی ساڈی سمّسِآ دا هّل ناگرِک سُرّکھِآ چَوکی 'تے هو گِآ۔ اُّتھے ِاک دوستانا وِهار والے لَےپھٹینَےںٹ نے ساڈے رهِن دا پربںدھ دواکھانے وِچ کر دِّتا۔ ساڈے دوواں لای ِاّکو بِسترا سی پر تسّلی ِاه کِ ِاه بِسترا نِّگھا تے آرامدےه سی۔ اُس توں اگلے دِن کَےتھےڈرل تّک دے بڑے پِآرے تے دِلچسپ سپھر توں باد سانُوں کُجکو نُوں جان والا ِاّک ٹرّک مِل گِآ۔ پُونے دے هی ِاک ڈاکٹر نے سانُوں کُجکو وِچ رهِ رهے ِاک سابکا کوهڑ ماهِر ڈا. هرموسا دے ناں تُآرپھی پّتر دے دِّتا سی۔
-0-
دُنیآں دی دھُنّی وّل
ٹرّک چالک ولوں سانُوں جُلِآکا چھّڈن تّک ساڈے سپھر دا پهِلا دَور ودھےرے لںما نهیں سی۔ اُّتھوں هی اسیں اُّتر دِسا وّل جان والے کِسے ٹرّک دی بھال کرنی سی۔ پُونو دے ناگرِک رّکھِاک دی سلاه مُتابک اسیں پُلِس بانے گاے جِّتھے نسے وِچ بُری ترھا رّجِآ هويا ِاک سِپاهی مِلِآ۔ اُسنے ساڈے وّل بھرپُورتا نال دےکھِآ تے سانُوں دارُو پین لای سّدا دِّتا۔ اُسنے بیار مںگاای۔ مےرے توں بِناں سبھ نے ِاّکو جھٹکے وِچ بیار مُکا دِّتی جد کِ مےری بوتل مےج تے بھری پای سی۔
"کی گّل هَے, مےرے ارجنٹینی مِّتر ? کی تُوں نهیں پیںدا ?”
"نهیں, ِاه گّل نهیں ! مےرے دےس وِچ اسیں آم تَور 'تے اےداں نهیں پیںدے۔ بُرا نا منّی۔ اسیں کُجھ کھاںدے هواے هی پیںدے هاں۔”
اُسنے آپنے نّک وِچوں تِّکھی دھُنی اُچاری, جو ساڈے دےس وِچ اُپناماں دی نکل سمےں کّڈھی جاںدی سی, “پر چی ای ای ... تُوں پهِلاں کِاُں نهیں دّسِآ۔” اُسنے تاڑی وجا کے پنیر سَےںڈوِچ لِآاُن لای هُکم دِّتا۔ مَےں ِاںج پُوری ترھاں سںتُسٹ ساں ۔ ِاس توں باد اُه پُلِس والے آنںدپُورن تریکے نال آپنی بهادری دے ناِاکتوی کِّسِآں 'تے ِاس ِالاکے دے لوکاں وِچ مسهُور اُسدی نِسانےباجی بارے سےکھیآں مارن لّگا۔ ِاه سابِت کرن لای اُسنے آپنی بںدُوک کھِّچی تے البرٹو نُوں کِها, “دےکھو چی ! ویه میٹر دُور آپنے مُوںه وِچ سِگرٹ لَے کے کھڑھا هو جاه ! جے مَےں پهِلی هی گولی نال ِاه سِگرٹ نا جلا دِّتی تاں مَےں تَےنُوں پںجاه سول دےواںگا۔” البرٹو نے اےنے کُ پَےسے نُوں پسںد نهیں کیتا تے اُه کُرسی توں هِّلِآ وی نهیں۔” چّل وی چی, چّل سَو لَے لویں۔" البرٹو پھےر وی اهِّل رِها۔
جد اُسدی بولی 200 سولج تّک ودھ گای تاں البرٹو دیآں اّکھاں هَےرانی نال جھپکن لّگیآں, پر اُسدی سوَے-سںجم دی سکتی کمال دی سی تے اُه اجے وی نهیں هِّلِآ سی۔ ِاس مَوکے سارجےںٹ نے آپنی ٹوپی لاهی, سیسے وِچ دےکھدِآں ٹوپی اُچھالی تے ٹوپی 'تے گولی چلا دِّتی۔ ٹوپی تاں اجے وی ٹھیک-ٹھاک هالت وِچ هی سی پر پِچھلی کںدھ دی هالت بُری هو گای سی۔ سرابکھانے دا مالک تےجی نال باهر نِکلِآ تے پھُرتی نال تھانے وِچ سِکاِات درج کروااُن لای هوا هو گِآ۔
سانُوں سواری واستے ِاک هور ٹرّک لّبھ گِآ۔ ِاس وِچ لیما توں دو نَوجوان آ رهے سن ۔ ساری ےاترا دَوران اُه سانُوں ِاهی درسااُںدے رهے کِ اُه اُنھاں کھاموس ِاںڈیاناں نالوں کِنے جِآدا ودھیآ هن, جِهڑے اُنھاں دیآں ٹِّچراں نُوں نجر اںداج کردے رهے۔ پهِلاں تاں اسیں هور پاسے دےکھ کے اُنھاں نُوں نجر اںداج کرن دی کوسِس کردے رهے پر اسیم مَےداناں دی کُجھ گھںٹِآں دی اکااُو ےاترا نے سانُوں مجبُور کر دِّتا کِ اسیں نال ےاترا کر رهے گورے لوکاں نال کُجھ سبداں دی ادلا-بدلی کریاے۔ ِاںڈیاناں وِّچوں کُّجھ ِاّک لوکاں نال هی اسیں گّلبات کر سکے جِنھاں نے مان وِچ ساڈے سوالاں دے سُنّے جِهے اُّتر هی دِّتے۔ اسل وِچ لیما توں آ رهے مُںڈے کاپھی ٹھیک سن۔ اُنھاں دی کوسِس کےول اُناں اتے ِاںڈیاناں وِچکار ساپھ اںتر نُوں اُجاگر کرنا هی سی۔ ساڈے نوےں بنے مِّتراں نے ساڈے لای کوکا-پّتیآں دا پربںدھ کیتا۔ اسیں بهُت اُتساه نال اُنھاں پّتیآں نُوں چبايا۔ ِاس توں باد ساڈے اتے ساڈے مسکُوک مِّتراں وِچکار ناچ اتے سںگیت دا هڑھ هی آ گِآ سی۔
پِچھلی رات اسیں آےاوری ناں دے پِںڈ وِچ پهُںچ گاے ساں۔ اُّتھے ساڈے هوٹل وِچ رُکن دا کھرچا ناگرِک رّکھِاکاں دے مُکھی نے چُّکِآ۔ اُسنُوں ساڈے کمجور جِهے ِانکار وِرُّدھ هَےرانیجنک هاو-بھاو نال کِها, "دو ارجنٹینی ڈاکٹراں نُوں ِاس لای بےارامی نال سَونا پوے, کِ اُنھاں کول پَےسے
اُسے ٹرّک وِچ اسیں اگلے دِن تڑکے هی سِکُآنی لای چّل پاے, جِّتھے اسیں بھُّکھ, ٹھںڈھ اتے میںه دے بھنّے هواے باد دُپهِر دے وِچکار جِهے پهُںچے۔ همےسا واںگ آپنی رات ناگرِک رّکھِآ چَوکی وِچ گُجاری تے همےسا واںگ اُنھاں نے ساڈا بهُت کھِآل رّکھِآ۔ وِلکانوٹا ناں دا ِاک مںدبھاگا جِها درِآ سِکُآنی پِںڈ وِّچوں لںگھدا سی۔ سانُوں ِاسدے پانی وِّچوں کُجھ سمےں لای تاں لںگھنا هی پوےگا, جو چِّکڑ دا ِاک درِآ هَے۔
سِکُآنی دے باجار وِچ اسیں دُنیآں دے وِبھِنّ رںگاں توں واکپھ هواے۔ ِاه رںگ باجار دیآں دُکاناں, دُکانداراں نال هو رهیآں بهِساں, ِاکسُریآں چیکاں تے بھیڑ دے اُّچی بولن دے سن۔ اُدوں هی اسیں دےکھِآ کِ ِاک کونے وِچ لوکاں دی بھیڑ جمھا هو رهی هَے اتے اسیں جاںچ لای اُّتھے پهُںچے۔
لوکاں لای سںگھنی بھیڑ وِچ ولِآ ِاک ساںت جلُوس چّلِآ آ رِها سی۔ اّگے-اّگے رںگ بِرںگے کّپڑے پاای ِاک درجن دے کریب پادری چّل رهے سن۔ پِّچھے کالے کّپڑے پهِنے کُجھ گںبھیر تے پتوںتے دِسدے لوک ِاک تابُوت چُّکی آ رهے سن۔ رسمی تَور 'تے اُه ِاس جناجے والے جلُوس دے اںت نُوں پےس کر رهے سن, جِنھاں پِّچھے بهُت وّڈی بھیڑ بِناں کِسے ترتیب جاں نِردےس دے چّل رهی سی۔ جلُوس ِاک تھاں اچانک رُکِآ تے کالے-کّپڑِآں والا ِاک وِاکتی اچانک سامھنے چھّجے 'تے پرگٹ هويا۔ اُسدے هّتھ وِچ کاگج تے لِکھِآ هويا سی, "ِاه ساڈی جِںمےواری هَے جِس ترھاں اسیں ِاس مهان تے مهّتوپُورن بںدے نُوں الوِدا کِها هَے۔ کوای وی هور... وگَےرا۔" اُسدی ِاس الںکرِت بڑبڑاهٹ دے مُّکن توں باد ِاه جلُوس اّگے ِاک هور بھون-سمُوه وّل ودھن لّگا۔ اُّتھے وی کالے کّپڑِآں والا ِاک بںدا چھّجے تے هاجر سی۔ "کِسے وی هور بںدے دی مَوت هو جاںدی هَے, پر اُسدے چںگے کںماں تے اُسدی بےداگ ِامانداری, سّچاای دیآں ےاداں.... وگَےرا-وگَےرا۔” ِاس ترھاں اُه بُّڈھا جو کوای وی هووے آپنے آکھری آرام ستھان لای تُر سکِآ۔ پر اُسدے ساتھی پِںڈ والِآں دی نپھرت اُسدا پِّچھا کر رهی سی, جِهڑے هر موڑ 'تے آپنے بھاو سبداں دے وهاا راهیں پےس کرکے آپنے دِل دا بوجھ گھٹا رهے سن ۔
پھِر ِاک هور دِن دا سپھر, بِلکُل اُسے ترھاں جِوےں هُںدا آيا سی۔ تے آکھِرکار اسیں پهُںچے کُجکو۔
-0-
دھُنّی
کُجکو سهِر دی سبھ توں پُورن وِآکھِآ لای سبد هَے ججباتی اُبھار۔ ِاسدیآں اچھُوتیآں گلیآں کِسے هور هی ےُّگ دی دھُوڑ مِّٹی نال ڈھکیآں مهِسُوس هُںدیآں هن۔ جدوں تُسیں ِانھاں دے تل نُوں چھُوںهدے هو تاں ِاوےں لّگدَے جِوےں کِسے نے چِّکڑ بھری جھیل دے تل دی مَےل نُوں بےارام کر دِّتا هووے۔ ِاّتھے دو جاں تِنّ کُجکو هن, جاں ِاه کهِنا بِهتر هووےگا ِاس سهِر نُوں سمجھن دے دو جاں تِنّ رستے هن۔ جد ماما اَوکلو نے دھرتی اُّپر آپنا سُنهِری کِّل سُّٹِآ تاں اُه بِناں کِسے ےتن دے ڈُّب گِآ ۔ تد پهِلے ِاںکا نُوں ِاه پتا لّگا کِ ِاه جگھا ویراکوںچا نے آپنے لوکاں دے رهِن لای چُنی هَے۔ پھِر اُنھاں نے آپنا کھانابدوسی جیون تِآگ دِّتا اتے اُه نِردھارت ستھان 'تے جےتُوآں دے رُوپ وِچ آ گاے۔ جِوےں-جِوےں اُنھاں دا سامراج پھَےلِآ اُنھاں نے نوےں دِسهّدِآں وّل نُوں وِستھار کیتا اُنھاں لوکاں نے همےسا چارے پاسے گھِرے دھُںدلے پهاڑاں دی رُکاوٹ توں پار دےکھِآ۔ کھانابدوساں توں رُوپاںترِت هون والِآں نے آپنے آپ نُوں تاهانتِنسيو دے رُوپ وِچ پےس کیتا۔ اُنھاں نے آپنے جِّتے هواے کےںدر دُنیآں دی دھُنّی کهے جان والے کُجکو* واںگ ِاس کھےتر نُوں کِلے بںد کیتا۔
ِاّتھے هی رِآست دی جرُوری سُرّکھِآ لای ساکساهمان دا نِرمان کیتا گِآ۔ جِس نال سهِر 'تے اُچاای توں پربھاو بناای رّکھِآ جا سکدا سی اتے رِآست دے دُسمناں توں مںدراں اتے مهِلاں دی سُرّکھِآ هو سکدی سی۔ کُجکو دا ِاه اپھوسناک درِس جاهِل, انپڑھ اتے بےرهِم سپےنی هملاوراں ولوں تباه کیتے کِلھِآں دے کھںڈراں, مںدراں دی بھِآنک تباهی اتے هِںسا دا سِکار هوایآں نسلاں دے رُوپ وِچ سامھنے آاُںدا هَے۔ ِاه اُه کُجکو هَے جو تُهانُوں رّکھِآ لای لڑاکُو بنن لای بُلااُںدا هَے, هّتھاں نال هّتھ مِلا کے ِاکا جیون دی رّکھِآ لای سّددا هَے۔
–––––––––––––––––––
ماما اَوکلو مانکو کاپاک دی بھَےن/پتنی سی جو ِاک دںت کتھا مُتابِک پهِلاں ِاکا راجا سی۔ ِاه دووےں ٹِٹیکانا جھیل دے کول پَےدا هواے تے پلے۔ ِانھاں نُوں تاکت تے ناریتو دے پرتیک کِها جاںدا هَے۔ ویراکوںچا ِاکاواں دا دےوتا سی۔ چار هِّسِآں وِّچ وںڈِآ۔ تاهاناتِنسيو ِاکاواں دا سںسار سی, جِسدا کےںدر کُجکو سی۔
سهِر دی اُچاای توں ِاک هور کُجکو دِکھاای پَےںدا هَے۔ ِاه پُرانے تباه هواے کِلھِآں دی تھاں 'تے ستھِت هَے۔ ِاس کُجکو دی چھّت رںگین ٹاایلاں والی هَے۔ ِاس دی سادھارن سادگی دی وِآکھِآ باراک سَےلی دے کُپولا چرچ دی تُلنا راهیں کیتی جا سکدی هَے۔ جِوےں جِوےں سهِر دُور هُںدا جاںدا هَے ِاس سهِر دیآں بھیڑیآں گلیآں اتے رںگین پهِراوِآں وِچ ِاّتھوں دے دوسی لوک هی دِکھاای پَےںدے هن۔ ِاه کُجکو تُهانُوں ِاک سںگااُو ےاترُو دے تَور 'تے بُلااُںدا هَے۔ ارتھات سردیآں دے پاردرسی جِهے اسمان دی سُںدرتا هےٹھاں چیجاں نُوں اُنھاں دے آبھاسی رُوپ وِچ گُجارن ماتر لای۔
تے ِاّتھے هی ِاک هور کُجکو هَے۔ ِاک جیوںت سهِر, جِسدیآں ےادگاراں سُورمِآں دے اجِّت ساهس دیآں گواه هن اتے ِانھاں سُورمِآں نے سپےن دے ناں 'تے ِاس کھےتر اُّپر جِّت پراپت کیتی سی۔ ِاس کُجکو نُوں اجاِاب گھر اتے لاِابرےری وِچ, چرچ دے اگلے هِّسِآں وِچ اتے سپسٹ رُوپ وِچ اُنھاں گورے آگُوآں دے رُوپ وِچ دےکھِآ جا سکدا هَے جِهڑے ِانھاں جِّتاں 'تے اّج وی مان کردے هن۔ ِاه کُجکو تُهانُوں تُهاڈے جرابکتر اتے هتھِآر دھارن کرن توں باد کِسے تاکتور گھوڑے 'تے سوار هون لای کهِںدا هَے اتے پرےرِت کردا هَے کِ اُنھاں نںگے ِاںڈیاناں دے سمُوه نُوں درڑدے هواے رستا بنا لِآ جاوے, جِنھاں دی منُّکھی کںدھ ڈھهِ گای هَے۔
هر کُجکو دی اّڈ-اّڈ ترھاں نال پرسںسا کیتی جا سکدی هَے اتے اسیں آپنے پڑاا لای هرےک وِچ رُکن دا پھَےسلا کیتا۔
-0-
ِاںکاواں دی دھرتی
چارے پاسيوں پهاڑیآں نال پُوری ترھاں گھِرِآ هويا کُجکو ِاّتھوں دے نِواسیآں لای ِاک کھترے نالوں گھّٹ سُرّکھِآ نُوں چِهنت کردا هَے۔ ِانھاں نِواسیآں نے آپنی سُرّکھِآ لای بھاری گِنتی وِچ کِلھِآں دا نِرمان کیتا۔ کهانی دا ِاه درِسٹیکون گھّٹو وّدھ ستهی جانکاری دِںدا هَے۔ بهُت سارے کارناں کرکے مَےں ِاس پّکھ/درِسٹیکون نُوں نهیں منّدا۔ هالاںک ِاه بِلکُل سںبھو هَے کِ ِانھاں کِلِآں نُوں آرںبھ وِچ سهِر دے کےںدراں وجوں اُسارِآ گِآ هووے ۔ کھانابدوس جیون دی سماپتی توں پھَورن باد والے دَور وِچ جدوں ِاکاواں دی هَےسیات کِسے تاںگھ والی جنجاتی توں جِآدا کُجھ وی نهیں سی تے جد گِنتی پّکھوں بِهتر دُسمناں دے رُوپ وِچ ِاّتھے وس چُّکی جنسںکھِآ دی رّکھِآ لای سکساوامن دی اُساری هوای هووےگی ۔ سهِر تے کِلھے دی ِاه دُوهری بھُومِکا هی ِاسدے نِرمان پِّچھے لُکے هواے کُجھ ترکاں دی وِآکھِآ کردی هَے۔ ِاس دا ِاه ارتھ هرگِج نهیں کِ سهِر نُوں هملاور دُسمناں توں بچااُن لای دُوجے پاسيوں اُسنُوں اسُرّکھِات چھّڈ دِّتا گِآ هووےگا۔ ِاه بےارتھ هَے کِ کِلھِآں دی اُساری ِاس ترج تے هوای هَے کِ گھاٹی وِچ ستھِت سهِر اُّتے نِےںترن رّکھِآ جاوے۔ آرینُما-دںدےدار کںدھ دا ارتھ ِاهی هَے کِ جدوں دُسمن هّلا بولن تاں اُه تِنّ پاسِآں توں گھِر جان تے جدوں اُه پھس جان تاں دُوسری تے تیسری کںدھ اُنھاں دے سامھنے هووے۔ رّکھِاکاں دے کمرے, اُنھاں دی تِآری اتے جوابی هملے دی کارواای لای سُوِدھاواں دے تَور 'تے بنااے گاے هن۔
ِاه سبھ کُجھ سهِر لای مان والیآں ِامارتاں هن۔ ِانھاں توں ِاه بھاو مِلدا هَے کِ کوچُآ سُورمے آپنے نالوں سمرّتھ دُسمناں نال لڑدے هواے وی آپنے کِلِآں دی رّکھِآ کرن وِچ سپھل رهے سن۔ نال هی کِلھِآں دی وِاُںتبںدی بهُت کھوجی کِسم دی پروِرتی وّل ِاسارا کردی هَے جو گنِت وِچ مُهارت رّکھن والے وی سن۔ مےرے نجریاے انُسار ِاه پُورو ِاّکا پڑاا دی سِرجنا هَے۔ پدارتھک جیون پرتی کھِّچ توں پهِلاں دا پڑاا۔ ِاک سبھِاک نسل وجوں وِکسِت هُںدے هواے کوچُوآ سبھِآچارک اُّچتا دی ستھِتی تّک نهیں پهُںچ سکے, پر اُنھاں نے نِرمان اتے کلا دے کھےتر وِچ هَےرانیجنک ترّکی کیتی۔ کوچُوآ سُورمے لگاتار آپنیآں جِّتاں نال آپنے وِرودھیآں نُوں دُور
ِاّتھوں تّک کِ اّج وی جےتُو بھیڑ وّلوں جِّت نُوں سدیوتا پردان کرن لای اُنھاں دے هر کارج وِچ جِّت دی کھُسی اتے پسُوپُنے دی پُوری لڑی نُوں دےکھِآ جا سکدا هَے۔ ِاّکا جاتی نُوں بهُت پهِلاں هی گالب سکتی توں واںجھے کیتا جا چُّکا هَے, پر اُنھاں دے پتھریلے بھون اّج وی ِاک بُجھارت واںگ سهِر دے ساهمنے کھڑھے هن۔ ِانھاں اُّپر وکت دے هّلے وی بےاسر سابِت هواے هن۔ گورے سِپاهیآں دیآں ٹولیآں نے پهِلاں توں هی لُّٹے گاے سهِر نُوں هور لُّٹِآ, اسیم لالچ تهِت ِاکا مںدراں 'تے هملے کیتے۔ سونے دے لالچ نُوں ِاکّٹھا کیتا, جِس نال سُورج دے مںدر دیآں کںدھاں مڑھیآں هوایآں سن ۔ ِانھاں لُٹےرِآں نے کھُسهال اتے آنںد بھرپُور لوکاں دے پرےرک پرتیک نُوں دُوجِآں نُوں دُّکھ دےن والے آپنے سُّکھ نال وٹا لِآ۔ ِاںتی (سُورج) دے مںدر اتے اُسدیآں کںدھاں نُوں ڈھاه دِّتا تے ِانھاں نیںهاں تے هی نوےں دھرم دی نیںه رّکھی گای۔ کَےتھےڈرل دا نِرمان تباه کیتے گاے ساندار مهِل دے کھںڈراں اُّپر کیتا گِآ اتے سُورج مںدر دے کھںڈراں 'تے چرچ آپھ سےںٹو ڈومِںگو دی اُساری هوای۔ ِاه سبھ هںکارے جےتُو لوکاں ولوں هاریآں نسلاں نُوں سبک سِکھا کے دِّتی گای سجا سی۔ تے هُن وی اکسر امریکا دا دِل روه نال کںب اُٹھدا هَے۔ اےںڈیج دی واپسی دی کاهل هُںدی هَے اتے ٹھیک اُسے سمےں دھرتی دی ستھا 'تے تِّکھیآں ترںگاں هملا کردیآں هن۔ تِنّ واری سےںٹو ڈومِںگو دے هںکار دا پرتیک کُپولا تباه هو چُّکِآ هَے تے ِاهی هالت چرچ دیآں کںدھاں دی وی هوای هَے۔ پر ِاسدی نیںه بِلکُل اَوهو جِهی هی هَے۔ سُورج مںدر دے مهان هِّسِآں دے وّڈے پّتھر دُوروں پرچھانے جا سکدے هن۔ بھاوےں ِانھاں اُّتے ِامارت نُوں تباه کرن والِآں نے بھِآنک هملے کیتے پر اُه ِاک وی وّڈے پّتھر نُوں تھاں توں نهیں هِلا سکے۔
پر کان دا بدلا ِاس بھاری بےادبی سامنے چھوٹا هی سی۔ آپنے رّکھِاک دےوتا سامھنے بےنتی دی سکل وِچ سُّٹے جاںدے بھُورے پّتھر ِاّتھے ودھدے گاے تاں کِ بدےسی دھاڑویآں دا ناس هووے۔ پر اّج ِاه پّتھر بےجان تھکاوٹ دا پرتیک هی هن۔ ِاه تھوڑے جِهے سَےلانیآں دی تاریپھ هی هاسِل کر پااُںدے
آپنے دےوتِآں دی اپار کِرپا اُڈیکدے جِگِآسُو ِاںڈیاناں نے چرچاں دا اُبھار دےکھِآ۔ ِاس نال اُنھاں دے اتیت دا گَورو تک نسٹ هَے گِآ۔ ِاکا روکا مهِل دیآں چھے میٹر اُّچیآں کںدھاں جِنھاں نُوں هملاوراں نے آپنے بستیوادی مهِل لای ِاک بھار سمجھِآ اسل وِچ هارے ےودھِآں دے کمال دے پّتھراں توں بنے ڈھاںچے سن۔
پر جِس نسل نے 'اَولےٹےای’* دی رچنا کیتی اُسنے کُجکو نُوں پّتھراں دے ڈھےر توں جِآدا اتیت دے گَورو وجوں پےس کیتا۔ وِلکانوٹا اتے اُرُوباںبا ندیآں دے نال-نال ِاک سَو کِلومیٹر توں جِآدا دُوری تّک ِاکا سبھِاتا دے چِنّھ کھِّلرے پاے هن۔ ِانھاں لّچھناں وِّچوں سبھ توں اهِم همےسا واںگ پهاڑی چوٹیآں 'تے هن, جِّتھے اُنھاں دے کِلھے اچانک هون والے هملِآں توں سُرّکھِات سن۔ دو گھںٹِآں دی لںمی چڑھاای توں باد اسیں ٹےڈھے-مےڈھے تے اَوبھڑے رستے راهیں پِساک دی چوٹی 'تے پُّجے۔ ساڈے توں بهُت پهِلاں ِاّتھے سپےنی تلواراں پهُںچیآں سن, جِنھاں نے پِساک دیآں پھَوجاں, رکھوالِآں تے مںدراں نُوں وی تباه کر دِّتا سی۔ اُّگھڑ-دُگھڑے پاے پّتھراں نُوں دےکھ کے کوای وی سمجھ سکدا هَے کِ ِاتھے کدے رکھوالی لای کوای ڈھاںچا جاں سُرّکھِآ مَوجُود سی۔ ِاسے تھاں 'تے هی ِاںتیوتانا** مَوجُود سی تے اُه دُپهِر سمےں سُورج نُوں پھڑدا تے بنّ دِںدا سی ۔ ِاّتھے هی پُجاریآں دے مّٹھ وی هن۔ ِاه سبھ کُجھ ماڑا-موٹا هی بچِآ هَے۔ وِلکانوٹا دے راه 'تے تُردِآں تے کُجھ گَےرجرُوری تھاواں توں گُجردِآں اسیں 'اَولاتاایتاںب' پُّج گاے۔ ِاه وِسال کِلھا هَے۔ ِاّتھے هی ماکو دُوسرے *** نے سپےنیآں وِرُّدھ هتھِآر چُّکے سن, هرناںڈو پِسارو دیآں ٹُکڑیآں دا وِرودھ کیتا سی اتے چار ِاکاواں دے سںکھےپ وںس دی ستھاپنا کیتی سی۔ ِاه وںس سپےنی سامراج نال تد تک سںگھرس کردا رِها, جد تک ِاسدے آکھری پرتینِدھی دی کُجکو دے مُّکھ چُراهے 'تے واِاسرااے تولڈو دے هُکم نال هّتِآ نهیں کر دِّتی گای۔
ِاک چّٹانی پهاڑی جو سَو میٹر توں گھّٹ اُّچی نهیں سی ريو وِلکانوٹا وِچ سما گای۔ کِلھے دا اَوهی هِّسا بچِآ سی جو سِکھر 'تے سی۔ ِاه هِّسا
––––––––––––––––
* ِاکا جنرل اَولاںٹا دا ِاک مهاںکاو ناٹک, جِس وِچ ناِاک نُوں ِاک ِاکا راجکُماری نال ِاسک کارن مار دِّتا گِآ۔ لےکھک مےںڈگنو۔
** سُورج دے ماپ دی تھاں
*** 1536 وِچ سپےنیآں کھِلاپھ وِدروه کرن والا ِاکا ےودھا
آس-پاس دے پهاڑاں توں آاُںدے بھیڑے رستِآں نال جُڑِآ هويا سی۔ ِاس دی رکھوالی آلے-دُآلے دے پّتھر کردے هن۔ ِاس رستے دی بنتر اجِهی هَے کِ جےکر هملاور رکھوالِآں نالوں تاکتور هون تاں اُنھاں دے راه وِچ آسانی نال رُکاوٹ پَےدا کیتی جا سکدی هَے۔ ِاس پُورے ڈھاںچے دا هےٹھلا هِّسا پُوری ترھاں رّکھِآ دے اُدےس لای بنِآ هَے۔ اُپرلے هِّسے وِچ سِپاهیآں لای کَےمرے بنے هن تے سبھ توں اُّپر مںدر۔ ِاّتھے هی ساِاد لُّٹیآ گایآں کیمتی دھاتُوآں رّکھیآں جاںدیآں سن۔ پّتھراں نال مںدِر دا بنِآ ڈھاںچا ِاّتھوں هٹا دِّتا گِآ هَے۔ تے هُن اُسدی ےاد وی بچی هوای نهیں۔
کُجکو وّل واپس پرتدِآں ِاّتھے ِاکا دیآں رواِاتی ِامارتاں دی ِاک مِسال مَوجُود هَے۔ مےرے لای ِاه هَےرانیجنک سی ۔ ساڈے گاایڈ مُتابک ِاه ِاکاواں دے نهااُن دی تھاں سی ۔ کُجکو دی ِاس تھاں توں دُوری نُوں بھاںپدِآں ِاه اسںبھو جِهی گّل سی۔ هو سکدَے ِاه جگھا کِسے راجسی رسم لای ورتی جاںدی هووے۔ جےکر ِاه نجریآ سهی هَے تاں پُرانے ِاّکا ساسکاں دی چمڑی اُنھاں دے وارِساں نالوں جِآدا سکھت هووےگی, کِاُںک ِاّتھے پانی پین لای تاں ودھیآ هَے پر بهُت جِآدا ٹھںڈا هَے۔ ِاس جگھا دے اُّپر وّل آپس وِچ جُڑے هواے تِنّ چتُربھُج آکار دے آرامگھر هن, جِنھاں دا اُدےس تے سورُوپ اسپسٹ جِها هَے۔ ِانھاں نُوں تاںبومچے وی کهِںدے هن تے ِاه ِاکا گھاٹی دے پروےس-دُآر 'تے هن۔
پر ِاس کھےتر وِچ جو ستھان پُراتّتو اتے سَےلانی کےںدر وجوں هر چیج نالوں وّدھ دھِآن کھِّچدا هَے, اُه 'ماچُو-پیچُو' هَے۔ ستھانک بھاسا وِچ ِاسدا ارتھ هُںدا هَے پُرانا پهاڑ۔ ِاه ناں وسےبے توں پُوری ترھاں اُلٹ بھاو پےس کردا هَے, کِاُںک ِاّتھے آجاد سمُوه دے آکھری مَےںبراں نُوں پناه مِلی سی۔ امریکی پُراتتو وِگِآنی بِںگھم, جِسنے ِاس تھاں دی کھوج کیتی, لای ِاه جگھا هملاوراں توں پناه لَےن والی تھاں توں کِتے ودھےرے مهّتوپُورن سی ۔ سگوں اُس مُتابک ِاه تھاں مُول کوچُوآ نسل دے لوکاں دی پّکی رِهاِاس تے پوِّتر ستھان سی۔ سپےنی جِّت دے دَور وِچ وی ِاه جگھا هاری پھَوج دے لُکن لای ورتی جاںدی سی۔ ِاّتھے بهُت سارے لّچھن پهِلی نجر وِچ هی دِس جاںدے هن, جِنھاں توں لگدا هَے کِ اُه پُراتتو وِگِآنی سهی سی۔ مِسال وجوں اَولاتاایتاںبو رّکھِآ دے لِهاج نال سبھ توں اهِم نِرمان ماچُو-پیچُو توں دُور هَے۔ ِاّتھوں تّک کِ پِچھلے پاسے دی ڈھلان وی جِآدا سِّدھی نهیں تاں کِ هملے سمےں ڈھُکویں سُرّکھِآ ےکینی بن سکے۔ ِاک هور سںکےت ِاه وی هَے کِ ِاس کھےتر نُوں باهری لوکاں توں بچا کے رّکھِآ گِآ هَے, اُه وی اُدوں جدوں ساریآں بگاوتاں دباایآں جا چُّکیآں هون۔ آکھری ِاکا ماچُو-پیچُو توں بهُت دُور پھڑِآ گِآ سی ۔ ِاّتھے بِںگھم نُوں جو وی منُّکھی پِںجر مِلے هن, اُه تکریبن سارے هی اَورتاں دے هن جو
ِاّتھے تُسیں پِںڈ دے وِبھِنّ سماجک ورگاں وِچکارلے اںتر نُوں آسانی نال پچھان سکدے هو۔ ِانھاں سماجِک ورگاں وِچ هرےک نے آپنی ِاکّترتا کرکے وِسےس ستھان هاسِل کیتا سی ۔ تے باکی لوکاں نالوں ماڑے-موٹے پھرک نال آجاد سن۔ ِاه ترسناک هَے کِ اُنھاں نُوں گھاه پھُوس دی چھّت بنااُن توں بِناں کِسے هور سمّگری بارے ِالم هی نهیں سی۔ هُن ِاّتھے چھّتاں دیآں کوای مِسالاں بچیآں هوایآں نهیں, جِآدا وِلاسی ستھاناں 'تے وی نهیں ۔ پر ِامارتساجاں, جِنھاں نُوں مهِراباں دی سںرچنا بارے کوای جانکاری نهیں سی, لای ِاس سمّسِآ نال نجِّٹھنا بڑا اَوکھا سی۔ ےودھِآں لای راکھویں ِامارت وِچ, اسیں پّتھر دیآں کںدھاں وِچ جھروکھے دےکھے۔ کِتے-کِتے چھوٹے تے کِتے اےنے وّڈے کِ بںدے دی باںه وی آر-پار نِکل جاوے ۔ ِاه سریرک تسیهے دےن دی جگھا هووےگی۔ جِّتھے دوسی نُوں جھروکھِآں وِّچوں آپنیآں دووےں باںهواں باهر کّڈھن لای کِها جاںدا هووےگا تے اُدوں تّک پِّچھيوں دھّکا دِّتا جاںدا هووےگا جدوں تّک کِ اُسدیآں هّڈیآں ٹُّٹ نا جان۔ مَےں تسیهے دی ِاس وِدھی نال پُوری ترھاں سںتُسٹ نهیں ساں۔ سو مَےں اُنھاں جھروکھِآں وِچ آپنیآں دووےں باهواں رّکھیآں تے البرٹو نے مَےنُوں پِّچھيوں هلکا جِها دھّکا دِّتا۔ ماڑے جِهے دباا نال هی بهُت تےج درد تے سنسنی هونی سُرُو هو گای۔ جےکر مےری چھاتی نُوں دبااُنا جاری رهِںدا تاں مےرا جِسم پُوری ترھاں پاٹ جاںدا۔
پر تُسیں دو سَو میٹر اُّچے هُےان پیچُو (جوان پهاڑ) توں سهِر دے کھِلارے دی پرسںسا کیتے بِناں نهیں رهِ سان پیچ جوادی ورتوں کِسے ترھاں دی
اسل وِچ ِاس گّل دا کوای متلب نهیں کِ سهِر دا مُّڈھلا اُبھار کی هَے۔ هر لِهاج نال ِاه بهِس پُراتتو وِگِآنیآں 'تے چھّڈ دےنی چاهیدی هَے۔ سبھ توں جرُوری اتے اّٹل چیج ِاه هَے کِ اسیں ِاّتھے امریکا دی سبھ توں تاکتور دےسی نسل دیآں سُّدھ ابھِوِاکتیآں نُوں دےکھ سکدے هاں۔ ِاس نسل دا جےتُو سںسکرِتیآں نال کوای سِّدھا سںبںدھ نهیں سی۔ ِانھاں کںدھاں وِچ منُّکھی سبھِاتا دا انمول کھجانا سی, جو ِاس اکااُو ماهَول وِچ هی دّب کے مر گِآ۔ بهُت دِلکس بھُو-درِساں نے کِلھے نُوں چارے-پاسيوں گھےرِآ هويا هَے۔ ِاهی درِس گھُمّکڑ ےاترُوآں نُوں آپنے پتھراٹاں دے مادھِام راهیں آکرسِت کردے هن۔ اُّتری امریکا دے ےاترُو وِهارک وِسو درِسٹیکون کرکے ِاّتھے وسدے کبیلِآں دے هوالے نال اُس سبھِاتا نُوں سمجھن دی کوسِس کردے هن جو ِانھاں کںدھاں وِچ وسدی سی۔
-0-
بھُوچال دا دےوتا
جدوں توں کَےتھےڈرل وِچ پهِلی وار ماریآ اےںگولا دی آواج گُوںجی اُدوں توں هی ِاّتھے بھُوچال آ رهے هن۔ ِاه ِاّتھے ستھِت سبھ توں وّڈی گھںٹی بارے پرسِّدھ دںت-کتھا هَے۔ ِاس گھںٹی دی بناوٹ وِچ 27 کِلوگرام سونے دی ورتوں هوای هَے۔ منِّآ جاںدا هَے کِ ِاس گھںٹی نُوں ماریآ اںگُولو ناں دی ِاک اَورت نے دان کیتا سی, پر کِاُںک اُسدے نام نُوں لَےا وِچ اُچارن دی دِّکت سی, ِاس لای اُسدا ناں تھوڑھا جِها بدل دِّتا گِآ۔
1950 دے بھُوچال وِچ برباد هواے کَےتھےڈرل دے گھڑِآل دیآں میناںراں دا کھرچا جنرل پھرَےںکو* دی سرکار نے چُّکِآ تے ِاس سُکرانے نُوں ادا کرن لای ِاس چرچ دے بَےںڈ نُوں سپےن دا راسٹری گان گااُن دا هُکم دِّتا گِآ ۔ جدوں اجے ِاس گان دیآں پهِلیآں ستراں هی گاایآں جا رهیآں سن کِ بِسپ دا وِسےس لال چوگا ِاس ترھاں اُلجھ گِآ کِ اُه کٹھپُتلی واںگ کےول آپنیآں باهاں هی هِلا پا رِها سی۔ 'رُکو-رُکو' اُسنے بُڑبُڑا کے کِها “ِاه گڑبڑ هو رهی هَے۔” اُدوں هی سپےنی دی روه بھری آواج آاُن لّگی, “کںم 'تے دو سال لّگے تے ِانھاں نے ِاه وجايا ?” مَےنُوں نهیں پتا کِ ِاه جان بُّجھ کے کیتا گِآ جاں هو گِآ سی, پر بَےںڈ نے سپےنی آواج دا گان بںد کر دِّتا۔
دُپهِر سمےں اُسنے کَےتھےڈرل دی آپنی ساندار رِهاِاس چھّڈ دِّتی۔ بھُوچال دے ساڈے دےوتا دی مُورتی ایسا دے کالے بھُورے رُوپ نالوں جِآدا کُجھ نهیں هَے۔اُسنے پُورے سهِر دی پرِکرما کیتی تے ِاه دھارمِک ےاترا مُّکھ گِرجِآں 'تے کھتم هوای۔ اُه سهِر وِچوں جِّدھروں وی لںگھدا ِاّک دُوجے نُوں مِّدھدی بھیڑ مُّٹھیآں وِچ پھُّل بھر-بھر کے اُس اُّپر سُّٹن دے مُکابلے وِچ پَےںدی رهی۔ ِاه پھُّل نےڑے-تےڑے دیآں پهاڑی ڈھلاناں 'تے اُّگدے سن ۔ دےسی لوکاں نے ِانھاں پھُّلاں دا نام 'نُوچُو' رّکھِآ هويا سی۔ گُوڑے سُوهے رںگ دے پھُّل, گُوڑھے تاںبے رںگ دا بھُوچال دا دےوتا تے چاںدی رںگی پالکی چُّکی تُردا ِاه جلُوس ِاهی پربھاو پَےدا کردا هَے کِ ِاه بُّت پُوجا دا مےلا هَے۔ ِاه بھاونا هور پّکی هو جاںدی هَے ۔
––––––––––––––––––
جنرل پھرَےںکو : 1936 توں 1975 تّک سپےن دا پھَوجی تاناساه
جدوں اسیں رَےّڈ ِاںڈیاناں نُوں رںگ-برںگے کّپڑے پاای دےکھدے هاں۔ اُنھاں نے ِاه کَےپڑے آپنے سرےسٹھ مَوکے 'تے پرگٹاوے لای پهِنے هواے هن, جِس نال اُه آپنے سبھِآچار تے جیون-جاچ نُوں پرگٹاا سکن تے ِاس مَوکے 'تے آپنے جیون-مُّلاں دی نُماِاس کر سکن۔ ِاس توں اُلٹ ِاںڈیان لوکاں دا ِاک جھُںڈ ےُورپی ترج دے کّپڑے پهِنی تھّکے هواے چِهرِآں نال اّگے ودھ رِها سی۔ ِانھاں دی تھکاوٹ اُنھاں کوچُوآ لوکاں دی تسویر پےس کر رهی سی, جِنھاں نے ماکو دُوسرے دی پُکار نُوں انڈِّٹھ کر دِّتا سی۔ آپنے آپ نُوں پِجارو نال پّکی ترھاں جوڑ لِآ سی تے آپنی هار دی بدنامی نال ِاک آجاد نسل دے مان نُوں ڈھک لِآ سی۔
چھوٹی جِهی چُگاٹھ دے ِارد-گِرد بهُت سارے ِاںڈیان لںگھدے جلُوس نُوں دےکھن لای ِاکّتر هو گاے سن, جِنھاں وِچ کوای وِرلا هی بھُورے والاں والا اُّتری امریکی جھلکدا سی, تے جو آپنے کَےمرے تے کھِڈاریآں والی کمیج نال ِاّکا سامراج دے الگاو نُوں دُوسری دُنیآں نال جوڑدا پّترکار لگدا سی (اسل وِچ اَےسا سی وی)
-0-
* جےتُو دی مات-بھُومی
کِسے سمےں ِاکا سامراج دی ساندار راجدھانی نے کای سالاں تّک آپنی سان تے رواب نُوں آلے-دُآلے کاِام رّکھِآ۔ هُن ِاسدے چارے پاسے آپنی امیری دا پردرسن کردے لوک کِسے جمانے وِچ برابری دے امیر سن۔ ِاک سمےں اُنھاں نے ِاس کھےتر دے چارے پاسے پھَےلیآں سونے تے چاںدی دیآں کھاناں دے آس-پاس نا سِرپھ آپنے آپ نُوں جِاُںدِآں رّکھِآ سگوں ترّکی وی کیتی۔ هُن سبھ توں وّڈا اںتر ِاه آيا هَے کِ 'کُجکو' دُنیآں دی دھُنّی' والے وِسےسن نال اّکِآ هويا نهیں, سگوں ِاه اُسدی باهری هّد دا ِاک هور بِںدُو هَے۔ ِاّتھوں دے کھجانِآں نُوں سمُںدر دے رستے سامراجوادی درباراں دی سان ودھااُن لای بھےجِآ جاںدا رِها۔ ِاںڈیان هُن بںجر دھرتی 'تے لگن نال کںم نهیں کردے۔ هُن جےتُو وی ِانھاں دی جمین اُّپر روج-روج لڑن نهیں آاُںدے بلک ناِاکی کارجاں تے سادھارن لالچ نال سَوکھیآں لوڑاں دی پُورتی هِّت آاُںدے هن۔ هَولی-هَولی کُجکو هاردے تے هاسیاے 'تے دھّکے جاںدے رهے, آپنیآں سیماواں وِچ گُآچدے رهے ۔ پر اُدوں هی پرساںت مهاںساگر دے کںڈھِآں 'تے ِاک نواں وِرودھی اُبھرِآ۔ لیما (پےرُو دی راجدھانی) کراں (Taxes) دی اُس راسی اُّپر ودھ پھُّل رِها سی جو چلاک وِچولِآں دُآرا پےرُو توں باهر دھن لِجان لای پَےدا کیتے جا رهے سن۔ بھاوےں پےرُو وِچ اَےسی کوای بِپتا نهیں آای سی جِس نال ِاس رُوپاںترن نُوں دےکھِآ جا سکے۔ ِاںکا راجدھانی اُسدے ماڑے دَور وِّچوں گُجر چُّکی هَے, ےاداں دے اوسےس هی کےول باکی هن۔ هُن ِاّتھے تاجا-تاجا کُجھ ِامارتاں اُّٹھیآں هن, پر بستیوادی ِامارتاں دا جلوا برکرار هَے۔
کَےتھےڈرل سهِر دے اَےن وِچالے چںگی ترھاں ستھِت هَے۔ ِاس دی مجبُوتی آپنے ےُگ دی اُداهرن هَے, جو چرچ نالوں ودھےرے کِسے کِلھے دا پربھاو پااُںدی هَے۔ ِاس دی اںدرُونی سجاوٹ ِاسدے ساندار اتیت نُوں پےس کردی هَے۔ پِچھلیآں کںدھاں 'تے اُّکرے ساندار چِّتراں واںگ چرچ دے اںدرُونی هال دی سمرِّدھی دا اںداجا نهیں لگايا جا سکدا, پر کوای وی چیج ِاّتھے اَوپری نهیں لّگدی۔ وِسےس کر کے سںت کرِسٹوپھر دا پانی توں باهر آاُن دا چِّتر مےری سمجھ مُتابِک بهُت لاجواب هَے۔ نال هی ِاّتھے بھُوچال دی بھِآنک تباهی دے مںجر
کُجکو دا ِاک هور گهِنا سےن بلاس دا بَےسیلِکا (مهاںمںدر) هَے, جو هر ےاترُو لای لاجمی انُبھو هَے۔ ِاس اُّپر کیتی نّکاسی توں بِناں کُجھ وی دےکھن والا نهیں, پر جِوےں هی تُسیں ِاس نُوں دےکھدے هو ِاه درِس تُهانُوں سںموهِت کر لَےںدا هَے تے کَےتھےڈرل دے گاِاک مںچ دی ترھاں ِاه وی دو وِرودھی پر ِاک دُوجے دیآں پُورک نسلاں دے سماوےس دی پےسکاری کردا هَے۔ ِاه سارا سهِر ِاک وِسال پردرسنی واںگ هَے۔ چرچاں توں بِناں ِاّتھے هر گھر, گلیآں وّل کھُّلدے چھّجے, اتیت دا چِنّھ پرتیت هُںدے هن۔ بِناں سّک ِاه سارے ِاّکو ورگ دے نهیں جدوں هُن مَےں اُس کال توں دُور اُنھاں بارے لِکھ رِها هاں تے مےرے اُدوں لاے هواے نوٹس پھِّکے اتے نکلی لّگدے هن, مَےں ِاه دّسن دے ےوگ نهیں هاں کِ کِس نے مَےنُوں جِآدا پربھاوِت کیتا سی ۔ اسیں جِنھاں چرچاں وِچ وی گاے اُنھاں دے گھڑِآلاں تے کںدھاں دے دھُںدلے ترسناک بِںب هی مَےنُوں ےاد آ رهے هن۔ بےلےن دے چرچ دی مینار تاں بھُوچال نے تباه کر دِّتی سی تے پهاڑی اُّپر وّڈھ کے پااے گاے کِسے جانور واںگ لٹک رهی سی۔
ساودھانی نال گھوکھن توں باد کُجھ هی کلاکاری سُوکھمتا دے گھےرے وِچ آاُںدی هَے۔ کُجکو ِاسدے چِّتراں کرکے دےکھِآ جان والا سهِر نهیں هَے۔ اسل وِچ ِاه سمُّچ وِچ ساںتیپُورک سهِر هَے جو کدے-کدے اساںت لگدا هَے۔ ِاس کول سبھِاتا دے کےںدر هون دا گَوروسالی اتیت هَے۔
-0-
سِّدھے کُجکو
جےکر دھرتی اُّپروں هر اُه چیج مِٹا دِّتی جاوے, جِس نال کُجکو دا نِرمان هويا تے ِاسدی جگھا ِاتِهاس مُکت ِاک چھوٹا پِںڈ وِکسِت هو جاوے, تاں وی اُس کول ِاس سبھِاتا بارے کهِن نُوں بهُت کُجھ هووےگا, جِس ترھاں اسیں کاکٹےل نُوں مِلااُںدے سمےں آپنے سارے پربھاواں نُوں مِسرت کر لَےںدے هاں۔ دو هپھتِآں دے ساڈے اُس جیون کھںڈ وِّچوں ساڈی ساری ےاترا دا کےںدری نُکتا گھُمّکڑی هی سی۔ ڈا. هرموسا لای سانُوں دِّتا گِآ تُآرپھی-کھت بےهّد لابھکاری سابِت هويا۔ پر سّچ ِاه هَے کِ اُه اُس ترھاں دا بںدا بِلکُل وی نهیں سی جِس تّک پُّجن لای سانُوں کِسے رسمی پّتر دی لوڑ پَےںدی۔ اُس لای ِاه جان لَےنا هی کاپھی سی کِ البرٹو نے امریکا دے سبھ توں کابِل کوهڑ-روگ ماهِر ڈاکٹر پھرناںڈیج نال کںم کیتا سی۔ البرٹو وی آپنی جانی-پچھانی مُهارت نال ِاس پچھان دا لاها لَےنا چاهُںدا سی ۔ ڈا. هرموسا نال هوای کھُّلھی چرچا نے سانُوں پےرُو دی جِںدگی بارے جانن دا موٹا-موٹا مَوکا دِّتا تے نال هی ِاه مَوکا وی مِلِآ کِ اسیں اُسدی کار وِچ ِاکاواں دی وادی دے دُآلے گھُںم سکیاے ۔ اُه ساڈے لای بهُت دِآلُو سی تے اُسنے سانُوں ماچُو-پیچُو لای رےل دیآں ٹِکٹاں کھرید کے دِّتیآں سن۔
کھےتری رےل گّڈیآں دی اَوست رپھتار 10 توں 20 کِلومیٹر پرت گھںٹا هَے۔ گّڈیآں دی ِاه بھَےڑی ستھِتی ِاس ِالاکے دی چڑھاای تے اُتراای کارن پَےدا هُںدی هَے۔ گّڈی جدوں هی کِسے سهِر نُوں چھّڈدی هَے اُس نُوں ِاک بهُت هی اَوکھی چڑھاای نُوں سر کرنا پَےںدا هَے۔ رےل مارگ دی بنتر هی اَےسی هَے کِ گّڈی کُجھ پل تےج چّلدی هَے تے پھِر اچانک هی کوای چڑھاای آ جاںدی هَے تے رپھتار هَولی هو جاںدی هَے۔ ِاس اُتراای چڑھاای نال جُوجھدِآں اسیں ِاک سِکھر 'تے پهُںچدے هاں۔ ِاّتھے هی وِلکانوٹا ندی دا آرںبھ بِںدُو هَے۔ ِاس ےاترا دَوران ساڈا مےل چِّلی دے ِاک ٹھّگ جوڑے نال هويا جو جڑھی-بُوٹیآں وےچدے اتے بھوِّکھ دّسدے سن۔ اُه ساڈے نال بهُت هی دوستانا سن۔ اُنھاں نے ساڈے نال آپنا بھوجن وںڈِآ جدوں اسیں اُنھاں نُوں مےٹ پین لای سّدا دِّتا۔ پّدھرے مَےدان وِچ پُّجن توں باد ساڈی مُلاکات کُجھ پھُّٹبال کھِڈاریآں نال هوای جِنھاں سانُوں کھےڈن لای بُلايا۔ مےرے کول گےںد نُوں بوچن دی آپنی کلا دِکھااُن دا مَوکا سی۔
ِاّتھوں جان سمےں سانُوں ِاک سُکھد اُداسی نے گھےر لِآ سی۔ اسیں سےنےر سوٹو ولوں بنايا کاپھی دا آکھری پِآلا پیتا تے کُجکو لای 12 گھںٹے دے لںمے سپھر لای چھوٹی رےل گّڈی 'تے روانا هو گاے۔ اجِهیآں گّڈیآں وِچ تیجے درجے دا ِاّک ڈّبا هُںدا هَے جو 'ِاںڈیاناں' لای راکھواں رهِںدا هَے۔ ِاه ڈّبا بِلکُل اُسے ترھاں هُںدا هَے جِس ترھاں دا ارجنٹینا وِچ جانور ڈھون لای ورتِآ جاںدا هَے۔ هالاںک ِاّتھوں دی تُلنا وِچ پسُوآں دے گوهے اتے مُوتر دی دُرگںدھ منُّکھاں دے ملمُوتر دی بدبُو نالوں چںگی هُںدی هَے۔ ِاس ماملے وِچ دےسی لوکاں دے تَور-تریکے تے وِهار پسُوآں ورگے هی هن ۔ اُنھاں نُوں سپھاای تے مرِآدا دی کوای پرواه نهیں۔ بِناں کِسے لِںگ بھےد دے اُه آپنے هّگن, مُوتن دے سارے کںم سڑک 'تے هی نبےڑ لَےںدے هن۔ اَورتاں آپنی سپھاای گھّگرے نال کر لَےںدیآں هن جد کِ مرداں نُوں ِاسدی کوای پرواه هی نهیں هُںدی۔ بّچِآں والیآں ِاںڈیان اَورتاں دے اںدرُونی وستر اسل وِچ مل-مُوتر دے گودام هُںدے هن۔ ِاّتھے آاُن والے سَےلانی آرامداِاک ڈّبِآں وِچ ےاترا کردے هن تے ِاّتھوں دیآں ستھِتیآں بارے دھُںدلے وِچار ِاکّٹھے کردے هن۔ ساڈا وی ِاهی هال سی۔ گّڈی رُکن وےلے هی اسیں اُنھاں دی جِںدگی نُوں کُجھ نےڑيوں دےکھ پا رهے ساں۔ سّچ ِاه هَے کِ امریکی پُراتتو وِگِآنی بِگھم هی سن, جِنھاں نے ِانھاں کھںڈراں نُوں کھوجِآ تے سَوکھی ترھاں سمجھے جان والے لےکھاں وِچ ِاس لّبھت نُوں پےس کیتا۔ ِاسے کرکے هُن ماچُو-پیچُو سادھارن لوکاں وِچ بهُت پرسِّدھ هَے تے بدےس جاں اُّتری امریکا توں آاُن والے سَےلانی ِاّتھے جرُور آاُںدے هن۔ اُه سِّدھے لیما لای جهاج پھڑدے هن, پھِر کُجکو آاُںدے هن, کھںڈراں وِچ گھُںمدے هن تے گھر پرت جاںدے هن۔ ِاس توں بِناں کُجھ وی دےکھنا اُنھاں لای لابھکاری نهیں هُںدا)
کُجکو دا پُراتتو اجاِاب گھر بهُت بُری هالت وِچ هَے۔ جدوں سںبںدھِت ادھِکاریآں نے ِاّتھوں دے مهان کھجانے دی تسکری وّل دھِآن دِّتا جو هور تھاواں 'تے پُچايا جا رِها سی, تاں بهُت دےر هو چُّکی سی۔ چوراں, ےاترُوآں
-0-
هُآںبو
لوکاں دے درواجِآں دیآں گھںٹیآں وجااُن دے ساڈے مَوکے کھتم هو گاے سن, سو گاردِل* دی سلاه منّدِآں اسیں اُّتر وّل مُوںه کیتے۔ اباںکے مجبُوری وِچ رُکنا پِآ کِاُںک ِاّتھوں هی هُآنکراما لای ٹرّک چّلدے هن, جو هُآںبو دی کوهڑ-بستی توں پهِلاں آکھری کسبا هَے۔ ِاّتھے آاُن توں پهِلاں تک مںجا تے بِسترا مںگن دے ساڈے جانے-پچھانے تریکے وِچ کوای بدلاا نهیں آيا سی (ناگرِک رّکھِاک تے هسپتال)۔ نا هی ےاترا کرن دے تریکِآں وِچ کوای پھرک پِآ سی۔ بھاوےں سانُوں ِاس وار دو دِن دی اُڈیک ِاس لای کرنی پای سی کِ ایسٹر کرکے ٹرّکاں دی آواجاای رُکی هوای سی۔ اسیں پِںڈ دے دُآلے بےمکسد گھُںمدے رهے ساں, کُجھ وی دِلچسپی والا اُتھے سانُوں نهیں مِلِآ۔ ساڈی بھُّکھ مِٹااُن لای وی کُجھ نهیں سی, هسپتال وِچ تاں بھوجن بهُت هی دُرلّبھ سی۔ ِاک کُولھ دے کول هی ِاک کھےت وِچ لےٹِآں اسیں اسمان وّل دےکھِآ, سام نُوں بدلدِآں تّکِآ, پُرانیآں ےاداں تے بیتیآں مُهّبتاں ےاد کیتیآں تے اسمان وِچ اُّڈ رهے هر بّدل وِّچوں آپنے بھوجن دا اکس دےکھدے رهے۔
تھوڑھی دےر سَون لای پُلِس چَوکی پرتدِآں اسیں نِّک-رستا چُنِآ تے راه توں پُوری ترھاں بھٹک گاے۔ کھےتاں دیآں واڑاں وِّچوں لںگھدِآں اسیں ِاک گھر دی ڈِاُوڑی اّگے بَےٹھ کے آرام کرن لّگے۔ ِاک کُّتے تے اُسدے مالک نُوں دےکھدِآں هی پّتھر دی کںدھ 'تے چڑھ گاے۔ چںد دی چاںدنی وِچ اُه دووےں بھُوتاں ورگے لّگ رهے سن پر سانُوں اںداجا هی نهیں سی کِ ساڈے آکار رات وِچ گُآچے هواے تے بھِآنک هن۔ جدوں مَےں رسمی تَور 'تے 'سُبھ سام' کِها تاں ِاسدے جواب وِچ کُجھ اُّگھڑ-دُّگھڑیآں, اسپسٹ آواجاں سُنیآں۔ ساِاد مَےں سبد 'ویراکوچا'* سُنِآ۔ پھِر اُه آدمی تے اُسدا کُّتا ساڈیآں ماپھیآں تے دوستی دیآں آواجاں نُوں نجراںداج کردِآں گھر اںدر چلے گاے۔ اسیں گھر دے سامھنے جان والے رستے 'تے چُّپ-چاپ تُر پاے جو ِاس وےلے سانُوں بِلکُل سهی رستا جاپ رِها سی۔
–––––––––––––––
کارلوس گاردِل : پرسِّدھ ارجنٹینی اداکار تے ٹَےںگو سںگیتکار
اکےوےں دے اُنھاں پلاں دَوران اسیں ِاک ستھانک رسم نُوں دےکھن لای گِرجے وِچ چلے گاے۔ وِچارے پادری دا اُپدےس تِنّ گھںٹے تّک چّلنا سی تے ِاس وِّچوں ڈےڈھ گھںٹا هی بیتِآ سی کِ اُسدے سارے سبد سماپت هو چُّکے سن۔ اُه سبھا وّل بےچارگی نال دےکھ رِها سی, اُه کھالی-کھالی هّتھاں نال گِرجے دے هور هِّسِآں وّل ِاسارا کرکے بول رِها سی, "دےکھو دےکھو پربھُو ساڈے کول آاے هن, اُنھاں دی آتما سانُوں اُپدےس دے رهی هَے۔” ِاک پل توں باد اُه آپنا وِسا بدل کے هور پاسے آ گِآ تے جدوں لّگ رِها سی کِ اُه چُّپ رهےگا اُسنے پھِر آپنیآں مُورکھانا هرکتاں سُرُو کر دِّتیآں۔ جدوں پںجویں جاں چھےویں واری اُسنے سبھا نُوں تسّلی سهِت ایسا نال واکپھ کرايا تاں سانُوں جِوےں گُّسے دا دَورا جِها پِآ تے اسیں کاهلی نال اُّتھوں نِکل تُرے۔
اُس سمےں مَےنُوں دمےں دا دَورا کِاُں پِآ مَےں ِاس سںبںدھی ٹھیک-ٹھیک نهیں کهِ سکدا۔ بھاوےں مےرے کول ٹھیک انُمان دی وجھا هَے۔ جدوں اسیں هُآنکراما پُّجے مَےں مُسکِل نال هی آپنے پَےراں 'تے کھڑھے هون ےوگ رِها سی ۔ مےرے کول مےری دواای وی نهیں بچی سی تے دمے دی هالت لگاتار بُری هُںدی جا رهی سی۔ پُلِس دے کںبل وِچ لِپٹِآ مَےں برسات دےکھدا, کالیآں سِگرٹاں ِاک توں باد ِاک پیںدا رِها جِس نال مےری تھکاوٹ تھوڑی جِهی گھّٹ هوای۔ سُورج چڑھن دے وےلے کِتے جا کے مےری اّکھ لّگی۔ سوےرے مَےں پهِلاں نالوں کُجھ بِهتر مهِسُوس کر رِها ساں تے البرٹو نے کِتِاُں اَےڈرینِل ناں دی دواای وی لّبھ گای سی۔ ِاس نال مَےں تھوڑھی جِهی اَےسپرِن لَے لای اتے ِاکدم تروتاجا مهِسُوس کیتا۔
پِںڈ دے لَےپھٹینَےںٹ ورگے ادھِکاری کولوں اسیں دو گھوڑِآں دی مںگ کیتی تاں کِ نےڑے دی کوهڑی-بستی تک جا سکیاے۔ اُس دوستانا سُبھا والے وِاکتی نے ساڈے نال چںگی ترھاں پےس آاُںدِآں واادا کیتا کِ دو مِںٹ دی اُڈیک پِّچھوں اُه ساڈے لای گھوڑِآں دا پربںدھ کر دےوےگا۔ گھوڑِآں دی اُڈیک کردے سمےں اسیں مُںڈِآں دے ِاک ٹولے نُوں اُس سِپاهی دی نِگرانی هےٹھ کسرت کردے دےکھدے رهے جو پِچھلے دِن ساڈے پرت بهُت دِآلُو سی۔ سانُوں آاُںدِآں دےکھ کے اُسنے بڑے مان نال سلُوٹ کیتا تے آپنے ماتهِتاں نُوں ترھاں-ترھاں دی کسرت دے سکھت آدےس دےنے جاری رّکھے۔ پےرُو وِچ ےوگ اُمر دے پںجاں وِّچوں کےول ِاک نَوجوان نُوں سَےنِک سےواواں لای چُنِآ جاںدا هَے۔ باکی بچے هواے اَےتواری مسکاں لای بھےج دِّتے جاںدے هن۔ ساڈے ساهمنے ِاس ترھاں دی مسک وِچ کُجھ لوک اے سن۔ اسل وِچ اُه سارے سِکار سن, هُکم منّن والے آپنے نِگران دے هُکماں دا تے هُکم دےن والا آپنے ساگِرداں دے آلسیپن دا۔ اُنھاں وِّچوں بهُتے اُسدی سپےنی بھا دا نهیں سمجھدے سن, نا هی ِاس تریکے دے مُول مهّتو نُوں سمجھدے سن۔ ِاس ترھاں اُه آپنے اپھسر دی سِپاهی دے سِکار بنے هواے
گھوڑے آ گاے تے نال هی اُس سِپاهی نے ساڈے لای ِاک گاایڈ دا پربںدھ وی کر دِّتا جو کوچُآ بھاسا توں بِناں کُجھ وی نهیں بولدا سی۔ ساڈا رستا پهاڑی ڈںڈی نال سُرُو هويا۔ ِاه اَےسا سپھر سی جِسنُوں گھوڑے توں بِناں کِسے هور تریکے نال تَےا کیتا هی نهیں جا سکدا سی۔ ساڈا گاایڈ اّگے اّگے پَےدل هی چّل رِها سی تے مُسکل تھاواں 'تے اُه گھوڑے دی لگام پھڑ لَےںدا سی۔ اسیں دو تِهاای رستا تَےا کر چُّکے ساں جدوں سانُوں ِاک بجُرگ اَورت اتے ِاک مُںڈا دِکھاای دِّتے۔ اُنھاں نے گھوڑِآں دیآں لگاماں کھوه لایآں تے ِاک لںمی آواج پَےدا کیتی جِس وِّچوں اسیں ِاکو سبد سُن سکے جو 'گھوڑے' واںگ اُچارِآ جاںدا سی۔ پهِلاں-پهِل اسیں سمجھِآ کِ ساِاد اُه لوک بَےںت دیآں ٹوکریآں وےچن والے هن, کِاُںک بُّڈھی اَورت نے وّڈی گِنتی وِچ اُه ٹوکریآں چُّکیآں هوایآں سن۔ "مَےں کھریدنا نهیں چاهُںدا, مَےں کھریدنا نهیں چاهُںدا۔" مَےں اُسنُوں کهِںدا رِها۔ مَےں ِاه کهِںدا هی رهِںدا جےکر البرٹو مَےنُوں ےاد نا کرااُںدا کِ ساڈا دُبھاسیآ کوچُوآ هَے۔ اُه ٹارجن جاں ونمانس نهیں هَے۔ اسیں آکھِرکار ِاک وِاکتی دےکھِآ جو اُلٹ دِسا توں ساڈے وّل آ رِها سی۔ اُسنے سپےنی بھاسا وِچ سانُوں سمجھايا کِ ِاه ِاںڈیان لوک گھوڑِآں دے مالک هن۔ ِاه لَےپھٹینَےںٹ گورنر دے گھر اّگيوں گھوڑِآں 'تے چڑھے جا رهے سن جدوں ِانھاں کولوں گھوڑے لَے کے سانُوں دے دِّتے گاے۔ اُنھاں وِّچوں ِاک مےرے گھوڑے دا مالک, ِاک پھَوجی رںگرُوٹ سی جو آپنیآں پھَوجی سےواواں نِبھااُن سّتویں لیگ توں آيا سی۔ اُه بُّڈھی اَورت اُس توں اُلٹ دِسا وِچ رهِںدی سی جِس دِسا وِچ اسیں جا رهے ساں ۔ اسیں ِاس سمےں اُه کیتا جو کوای وی چںگا بںدا ِاس ستھِتی وِچ کردا۔ گھوڑِآں توں اُّترے اتے پَےدل هی تُرن لّگے۔ ساڈے اّگے چّل رهے گاایڈ نے پِّٹھ 'تے سارا سمان لّدِآ هويا سی۔ کوهڑی- بستی تّک دے رستے دا آکھری هِّسا اسیں ِاسے ترھاں پار کیتا۔ اُّتھے پهُںچ کے اسیں گاایڈ نُوں مِهنتانے دے تَور 'تے ِاک سول دِّتا۔ ِاه بهُت هی نِگُونی راسی سی, پر پھِر وی اُس بھلےمانس نے اُدارتا نال ساڈا دھنّواد کیتا۔
کلینِک دے مُکھی سےنےر موںٹےاَو نے ساڈا سواگت کیتا۔ اُسنے کِها کِ بےسّک اُه سانُوں آپنے کول نهیں رّکھ سکدا, سو اُسنے ِالاکے دے ِاک جِںمیںدار دے گھر بھےج دِّتا۔ جِںمیںدار نے سانُوں رهِن لای ِاک کمرا تے کھانا دِّتا جِسدی سانُوں سبھ توں جِآدا لوڑ وی سی۔ اگلی سوےر اسیں ِاک نِّکے هسپتال وِچ مریجاں نُوں دےکھن لای گاے۔ پربںدھکاں نے ِاّتھے بهُت ودھیآ کںم کیتا چاهے اُه سارا کںم دھِآن توں پاسے هی رهِ جاںدا سی ۔ مُول رُوپ وِچ ِاس جگھا دی هالت بهُت کھراب سی۔ چھوٹے جِهے هِّسا دا وی دو تِهاای رکبا
اسیں گھاه-پھُوس دی چھّت والے ِاک کمرے وِچ گاے۔ ِاس کمرے دی اںدرُونی چھّت بَےںت دی بنی سی تے پھرس کّچا سی۔ ِاّتھے ِاک گوری کُڑی کِاُوروج دی کِتاب 'کجن باسیلیاَو' (پُرتگالی بھاسا دا کلاسِک ناول) پڑھ رهی سی جِوےں هی اسیں گّلبات کرنی سُرُو کیتی اُه لڑکی پھُّٹ-پھُّٹ کے رون لّگی تے اُسنے آپنی جِںدگی نُوں 'جِاُںدِآں نرک' نال تُلنا دِّتی۔ امےجون کھےتر توں ِاه بےسهارا کُڑی کُجکو گای سی جِّتھے اُسنُوں کوهڑ هون دی بُری کھبر دے کے کِسے بِهتر ستھان 'تے بھےج دِّتا گِآ ۔ کُجکو دا هسپتال کِوےں وی بِهتر نهیں کِها جا سکدا, پر اُّتھے کُجھ آرام تاں سی هی۔ مےرا ےکین هَے کِ 'سلیب' سبد اُس کُڑی دی اسل ستھِتی نُوں پےس کردا سی۔ ِاس هسپتال وِچ مِلن والیآں دواایآں هی ِاک ماتر سهُولت سن, باکی سارا کُجھ تاں پےرُو دے پهاڑی ِاںڈیاناں دے بھاگوادی وِچاراں دے آسرے هی چّلدا سی۔
ستھانک لوکاں نے مُورکھتاوّس ِاس جگھا دے مریجاں تے سٹاپھ نُوں ِاکّلتا وِچ دھّک دِّتا هَے۔ اُنھاں وِّچوں ِاک نے سانُوں دّسِآ کِ کُجھ سماں پهِلاں مُّکھ سرجن نے کوای گںبھیر اپرےسن کرنا سی ۔ ِاه اپرےسن کُجھ اَوجاراں دی انهوںد وِچ رسوای دے مےج اُّتے کر سکنا اسںبھو سی۔ سو اُسنے کِسے جگھا لای پُّچھِآ۔ ِاه جگھا نےڑے دے اَےڈاهُولم هسپتال دا مُرداگھر وی هو سکدی سی۔ اُّتر ناںه وِچ مِلِآ تے مریج ِالاج کھُنوں مر گِآ۔ سَےنرو موںٹےاَو نے سانُوں دّسِآ کِ جدوں ِاس کوهڑ ِالاج کےںدر دی ستھاپنا هوای, ارںبھ وِچ ڈاکٹر پےسو کھُد ِاس کےںدر دی ساںبھ سںبھال تے سےواواں دے جِںمےوار سن۔ جدوں اُه هُآنکےراما سهِر وِچ پهُںچے, ِاک وی هوسٹل جاں هوٹل اُنھاں نُوں ِاک رات لای وی کمرا دےن نُوں تِآر نهیں سی۔ سهِر وِچلے اُسدے مِّتراں نے وی اُسنُوں پناه دےن توں منھا کر دِّتا۔ ِاه وی اُس هالت وِچ جدوں تےج میںه پَے رِها سی ۔ ِاس سمےں اُسنُوں سرھاں دے ِاک واڑے وِچ رات بِتااُن لای رُکنا پِآ۔ جِس گوری مریج دا جِکر مَےں پهِلاں کیتا هَے اُسنُوں وی ِاس کوهڑی-بستی وِچ پَےدل آاُنا پِآ سی کِاُںک کِسے نے وی اُسدے جاں اُسدے ساتھیآں لای
ساڈے جوردار سواگت توں باد اُه سانُوں نوےں هسپتال وِچ لَے گاے جو پُرانے هسپتال توں کُجھ کِلومیٹر هی دُور سی۔ جِوےں هی اُنھاں نے ساڈی راِا بارے پُّچھِآ اردلیآں دیآں اّکھاں چمک پایآں جِوےں ِاه ِامارت اُنھاں دی هی سِرجنا هووے۔ جِوےں ِاّٹ اُپر هور ِاّٹ اُنھاں دے پسینے نال هی رّکھی گای هووے۔ سانُوں آلوچنا کرن 'تے دِلهینتا جِهی مهِسُوس هوای, پر نویں کوهڑی بستی دیآں وی اُهی سمّسِآواں سن جو پُرانی دیآں سن۔ ِاّتھے پرےوگسالا دی گھاٹ سی, چیر-پھاڑ دیآں چیجاں دی کمی سی تے سبھ توں کھِجھااُن والی گّل ِاه بستی اُّتھے ستھِت سی, جِّتھے مّچھراں دی سمّسِآ بهُت گںبھیر سی۔ ِاس ستھِتی وِچ ِاک وی رات بِتااُنا بھِآنک تسیهے سهِن واںگ سی ۔ هاں ِاه 250 مریجاں دے رهِن دے ےوگ تھاں سی جو ڈاکٹر دے رهِن دی تھاں کول هی سی۔ ساپھ-سپھاای دی هالت بِهتر سی, پر بهُت کُجھ کیتا جانا باکی سی۔
دو دِن ِاس ِالاکے وِچ بِتااُن توں باد, جِنھاں دِناں وِچ مےرے دمےں دی هالت نِّگھر گای سی, اسیں اُّتھوں جان تے اّگے باکاِادا ِالاج کرااُن دا پھَےسلا کیتا۔
جِمیںدار وّلوں ساڈے جان لای گھوڑِآں دا پربںدھ کرن توں باد اسیں اُسے کوچُوآ بولن والے گاایڈ دی اگواای وِچ واپس تُرے ۔ جِمیںدار دے هُکم نال اُسنے ساڈے بستے چُّک لاے۔ ِاس جِلھے دے امیر لوکاں دی مانسِکتا انُسار کُدرتی هَے کِ نَوکر چاهے پَےدل هی تُر رِها هووے بھار تے هور سمان چُّکےگا۔ اسیں اُس پهِلے موڑ دی اُڈیک کیتی جدوں اُس جِمیںدار دیآں اّکھاں توں اُهلے هوایاے اتے اُس گاایڈ کولوں آپنے بستے لَے لاے۔ اُسدے پرےسانی نال بھرے چِهرے توں جاهِر نهیں هو رِها سی کِ اُسنے ساڈے ِاس وِهار نُوں ٹھیک سمجھِآ سی کِ نهیں۔
اسیں پھِر هُآنکراما وِکھے ناگرِک رّکھِاکاں کول هی رُکے جدوں تک ِاک ٹرّک مِّتھی هوای اُّتر دِسا وّل لِجان والا نهیں مِل گِآ۔ ِاه ٹرّک سانُوں اگلے هی دِن مِل گِآ۔ تھکاوٹ بھرے پُورے دِن دی ےاترا توں باد آکھِرکار اسیں اَےںڈهالاِالس کسبے وِچ پهُںچ گاے تے مَےں سِهتےابی لای سِّدھا هسپتال پُّجِآ۔
-0-
لگاتار اُّتر دِسا وّل
هسپتال وِچ دو دِن آرام کرکے اںسِک تَور 'تے ٹھیک هون توں باد اسیں پھِر سِول گارڈج دی ديا 'تے رهِن والے سرنارتھی بن گاے ساں۔ اُنھاں نے همےسا واںگ سانُوں چںگی بھاونا نال سویکار کیتا۔ ساڈے کول پَےسے دی اےنی گھاٹ سی کِ اسیں کھانا کھان توں لگبھگ ڈردے ساں پر اسیں لیما پهُںچن تک کوای وی کںم نهیں ساں کرنا چاهُںدے, کِاُںک اُتھے هی سانُوں بِهتر مِهنتانے والا کںم مِلن دی آس سی ۔ ِاس ترھاں اسیں ِاه وی سوچِآ کِ اےنی کُ بچت تاں کر هی لایاے کِ سپھر جاری رّکھ سکیاے, کِاُںک واپسی دی اجے کوای سںبھاونا هی نهیں سی دِسدی۔
اُڈیک دی پهِلی رات بهُت چںگی گُجری, کِاُںک ڈِاُوٹی 'تے جو لَےپھٹینَےںٹ سی اُه بهُت مِلنسار سی ۔ اُسنے سانُوں کھانے لای بُلايا۔ اسیں کھا وی اےنا لِآ کِ بھوِّکھ واستے جمھاں هو سکے۔ روجانا دی ساڈی ساتھن بھُّکھ اگلے دو دِناں تک نال رهی۔ نال هی اکےواں وی سی ۔ کِاُںک ٹرّک ڈراِاور ِاس ناکے 'تے اگلی ےاترا توں پهِلاں کاگجاں دی پڑتال لای رُکدے سن, ِاس لای ناکے توں جِآدا دُور جانا اسںبھو سی۔
تیسرے دِن دی سماپتی وےلے, ساڈے اَےںڈهالاِالس وِچ پںجوےں دِن ٹرّک دے رُوپ وِچ ساڈیآں آساں نُوں بُور پَے گِآ جو اےاکُوچو جا رِها سی ۔ ِاه اُدوں واپرِآ جدوں البرٹو ِاک سِول گارڈ اُّپر بُری ترھاں بھڑکِآ جو ِاک ِاںڈیان اَورت دی بےِاّجتی کر رِها سی۔ اُه اَورت هوالات وِچ کَےد آپنے پتی لای کھانا لَے کے آای سی۔ البرٹو دا ِاه پرتیکرم اُنھاں لوکاں لای دُرلّبھ سی جو ِاںڈیاناں نُوں چیجاں/وستُوآں واںگ بےجان سمجھدے سن۔ جو سمجھدے سن کِ اُه سِرپھ جین دے ےوگ هی هن, بّس بےجان جِںدگی ِاس توں باد سانُوں جانا هی پَےنا سی ۔
رات هُںدے-هُںدے اسیں اُه پِںڈ چھّڈ دِّتا جِسدے جرُوری پڑاا وِچ اسیں کای دِن بںدی رهے ساں۔ ٹرّک نُوں هُن اَےںڈلاِالس توں اُّتر دِسا دے پهاڑ دیآں چوٹیآں 'تے چڑھنا پَےنا سی, تے هر پل ٹھںڈھ-ودھ رهی سی۔ سِکھر 'تے پهُںچدِآں هی اسیں بهُت بھِآنک ستھانک بارِس بھرے تُوپھان وِچ پھس
کِسے کھاس مَوکے 'تے البرٹو نے مهِسُوس کیتا کِ ِاک بلد دا سِںگ دُوسرے دی اّکھ وِچ چُبھ سکدا هَے تاں اُسنے اُس نَوجوان مُںڈے نُوں ِاس بارے دّسِآ جو اُّتھے نےڑے هی سی۔ اُس مُںڈے نے لاپرواهی نال آپنے موڈھے چھّڈدِآں آپنی نسل دی جانی-پچھانی بھاونا نال کِها, "پھےر کی هَے ? جدوں ِانھاں وّدھ دھِآن دےنا بےهُودگی هَے۔" تے چُّپ چاپ ِاک گںڈھ بنّن لّگ پِآ جِوےں اُه ٹوکن توں پهِلاں هی کںم وِچ مگن هووے۔
اسیں آکھِرکار اےاکُوچو پُّج گاے۔ ِاه جگھا بولیور دی پّدھرے مَےداناں راهیں کسبے نُوں جِّتن والی گھٹنا کرکے لاتینی امریکا دے ِاتِهاس وِچ پرسِّدھ هَے۔ ِاّتھے گلیآں وِچ کمجور رَوسنی پُورے پےرُو کھےتر وِچ آپنے سبھ توں ترسناک رُوپ وِچ رات سمےں دِکھاای دِںدی هَے۔ ساری رات هلکی مںتری رَوسنی چمکدی رهِںدی هَے۔ ِاک وِاکتی, جِس دا سَوک بدےسیآں نال ےاریآں گںڈھنیآں هی سی, نے سانُوں آپنے گھر لای بُلايا تے اگلے دِن اُّتر دِسا وِچ جان والے کِسے ٹرّک نُوں ساڈے لای لّبھ لِآ ۔ ِاس کرکے اسیں چھوٹے جِهے کسبے دے 33 گِرجاں گھراں وِّچوں ِاّک-دو هی دےکھ سکے۔ اسیں چںگے مِّتر نُوں وِدا کهی تے دُبارا لیما لای نِّکل پاے۔
-0-
پےرُو دے کےںدر وّل نُوں
ساڈی ےاترا اُسے ترھاں جاری سی, جدوں مِلِآ کھا لِآ تے پھِر اُدوں تک اُڈیک کرو جدوں تک کِسے دِآلُو بںدے نُوں ساڈی هالت 'تے ترس نا آ جاوے۔ بھاوےں اسیں بهُتا جِآدا نهیں کھادھا سی, پر هالات هور تںگی والے هو گاے جدوں سانُوں دّسِآ گِآ کِ چّٹاناں کھِسکن کرکے راه بںد هَے تے اسیں اّگے نهیں جا پاواںگے۔ اسیں اَےںکو ناں دے نِّکے جِهے پِںڈ وِچ هی آپنی رات بتیت کیتی۔ اگلے دِن سُوّکھتے پھِر چّل پاے۔ تھوڑھی دُور جان توں باد هی چّٹاناں کھِسکن والی جگھا 'تے پُّجے تے سارا دِن بھُّکھ تے کاهل دی اوستھا وِچ مجدُوراں نُوں کںم کردِآں دےکھدے هواے گُجارِآ۔ مجدُور سڑک 'تے ڈِّگے وّڈے- وّڈے پّتھراں نُوں بارُود نال توڑ رهے سن۔ هر مجدُور دے پِّچھے پںج دے کریب هُکم دےن والے سن جو چیکدے هواے آپنیآں راواں دے رهے سن اتے وِسپھوٹک لااُن والِآں لای رُکاوٹ بن رهے سن۔ آپ اُه کدے وی مجدُور نهیں رهے سن۔
اسیں تھّلے کھّڈ وِچ وهِںدی تےج ندی وِچ نها کے آپنی بھُّکھ نُوں بھُلااُن دی کوسِس کیتی ۔ پانی اےنا ٹھںڈھا سی کِ اُس وِچ جِآدا سماں رِها۔ هی نهیں سی جا سکدا, نا هی ساڈے دوواں وِّچوں کوای ستھِتی دا مُکابلا کر سکدا سی۔ آکھِرکار ساڈی بُری هالت دی کهانی سُن کے, ِاّک وِاکتی نے سانُوں مّکی دیآں چھّلیآں تے دُوسرے نے گاں دے گلے-سڑے ماس دے کُجھ ٹُکڑے دِّتے۔
ِاک اَورت کولوں بھاںڈا اُدھارا لَے کے اسیں کھانا بنااُن لّگ پاے۔ پر اّدھا کںم هی هويا سی کِ بارُود نے راه وِچ پاے پّتھر توڑ دِّتے تے ٹرّکاں دا کاپھلا اّگے ودھن لّگا ۔ اُس جنانی نے بھاںڈا کھوه لِآ تے سانُوں ماس سُّٹ کے چھّلیآں نُوں کّچیآں هی کھانا پِآ۔ ساڈی بُری هالت دی سِکھر ِاه کِ اُپروں رات پَے رهی سی تے بھِآنک بارِس تے تُوپھان نے سڑک نُوں چِّکڑ دے درِآ وِچ بدل دِّتا سی۔ اُس سمےں ِاّکو ٹرّک دے لںگھن لای جگھا سی, ِاس لای بھوِا کھِسکن نال دُور والیآں کتاراں والے وی نےڑے آ گاے سن۔ اسیں لںمی کتار وِچ سبھ توں اّگے ساں۔ پر ِاه اگےت ٹُّٹ گای جدوں ِاک دوراهے تے ِاک ٹرَےکٹر نال ٹّکر پِّچھوں ِاّک ٹرّک نے سڑک جام کر دِّتی۔ اسیں پھِر پھس گاے۔ کُجھ دےر باد گھِرنی والی ِاک گّڈی پهاڑ دے دُوسرے سِرے توں آای تُوں اُسنے کھِّچ کے ٹرّک نُوں سڑک توں پاسے کر دِّتا۔ ِاج اسیں سارے آپنے رستے
پهُ-پھُّٹن دے نال هی اسیں هُآنکالے پُّجے۔ ٹرّک دے اُتار دےن توں باد 15 بلاک پَےدل تُر کے ناگرِک رّکھِاکاں دی چَوکی تّک گاے۔ اسیں روٹی کھریدی تے مےٹ بناای ۔ پر اجے سُرُو هی هواے ساں کِ اَوکساپامپا وّل جا رهے ِاک ٹرّک نے سانُوں سواری لای پےسکس کیتی۔ ساڈی ِاّچھا اُس تھاں 'تے جان لای ِاس لای وی ودھےرے سی کِاُںک ِاک ارجنٹینی ساتھی دی ماتا اُّتھے رهِںدی سی۔ گھّٹو-گھّٹ سانُوں ِاهی لگدا سی۔ سانُوں آس سی کِ اُه کُجھ دِناں لای جانی-پچھانی بھُّکھ نُوں مارن وِچ سهاِاتا کرےگی جاں ِاک-دو 'سول' دے کے کُجھ سهاِاتا کرےگی۔ ِاس لای اسیں هُآنکالو نُوں بِناں دےکھے هی آپنے بھُّکھے ڈھِّڈاں ولوں پرےرِت هو کے تُر پاے۔
سڑک دا پهِلا هِّسا باکمال سی۔ کُجھ چھوٹے-چھوٹے کسبے وی راه وِچ آاے۔ پر سام دے چھے وجے اسیں ِاک کھترناک بھیڑی سڑک توں هےٹھاں اُترن لّگے۔ ِاه سڑک ِاّک سمےں ِاّکو واهن لای کاپھی سی۔ آم تَور 'تے ِاّتھے ِاک دِن کِسے ِاّکو دِسا توں آاُن والے واهناں نُوں جان دی آگِآ دِّتی جاںدی هَے۔ پر کِسے کارن ِاس دِن اُنھاں نے ِاه کاِادا بدل لِآ سی۔ ٹرّک لاںگھے لای ِاک دُوجے نال کھهِںدے هواے گُجر رهے سن۔ چالک چیکاں مار کے سکھت مِجاجی دِکھا رهے سن۔ اُنھاں ٹرّکاں دے پهیاے جِوےں اّگے نُوں ریںگ رهے سن, جِنھاں وّل دےکھِآ وی نهیں سی جا سکدا۔
مَےں تے البرٹو ٹرّک دے دوواں کِنارِآں نال چِپکے هواے ساں۔ کِسے وی دُرگھٹنا دی ستھِتی وِچ ٹھوس جمین 'تے چھال مارن لای ِاکدم تِآر۔ پر ساڈے ِاںڈیان سهِےاتری رین-بھر وی نهیں کھِسکے۔ ساڈا ڈر سّچا سی, پر ِاس ِالاکے وّل جان والے کای چَوکاں دی آواجاای بںد کر دِّتی گای سی, جِس کرکے ِاس سڑک 'تے چالکاں دی جان-بچ گای سی۔ سڑک 'تے چّلن والے هر ٹرّک وِچ بهُت ساریآں ِانسانی سواریآں وی سن۔ 200 میٹر هےٹھاں دےکھِآ ِاک ندی پھُںکارے ماردِآں وهِںدی دِسدی هَے جو بچاا دی هر سںبھاونا نُوں کھتم کر دِںدی هَے۔ ستھانک جانکاری تے اںکڑِآں مُتابک هر دُرگھٹنا وِچ هر ِانسان مارِآ گِآ سی۔ کوای جکھمی جاں بچِآ هووے, نامُمکِن سی۔
ِاک هور بھلی آتما نے سانُوں رّجواں کھانا کھوا کے رات بھر لای بِسترا مُهّایآ کرايا۔ کھانا ِاس پربںدھ وِچ بِلکُل اکھیر 'تے سامِل هويا سی, جدوں اُه وِاکتی ساڈی کھَےریات پُّچھن آيا تے اسیں جلدباجی وِچ سںترِآں دے اُه چھِّلڑ لُکا نهیں سکے ساں جو اسیں درکھتاں توں توڑے سن تے جِنھاں نال اسیں آپنی بھُّکھ ساںت کرن دی کوسِس کر رهے ساں ۔
سهِر دی ناگرِک سُرّکھِآ چَوکی وِچ اسیں ناکھُسی نال ِاه سِّکھِآ کِ ٹرّک نںبر درج کرااُن لای نهیں رُکدے, ِاس لای کِسے سواری دا مِلنا بهُت اَوکھا کںم هَے۔ اُدوں هی اسیں ِاس چَوکی وِچ کتل دے ِاک ماملے وِچ گواهی دِّتی۔ ِاس ماملے دی سُوچنا مکتُول دے پُّتر اتے ِاک بنے-ٹھنے بھُورے مُلّٹو ولوں درج کراای گای سی, جِهڑا کھُد نُوں مرن والے دا نےڑلا مِّتر دّسدا سی۔ ِاه کاںڈ بڑے رهّسمای تریکے نال کُجھ دِن پهِلاں هی واپرِآ سی تے ِاسدی سّک مُّکھ تَور 'تے ِاک ِاںڈیان اُّپر سی جِس دی تسویر اُپروکت دووےں جنے نال لِآاے سن ۔ سارجَےںٹ نے اُه تسویر سانُوں دِکھا کے کِها, "ڈاکٹرو دےکھو تاں جرا! کاتِل دی تسویر۔" اسیں اُتساه نال هامی بھری۔ پر تھانيوں نِکدِآں هی مَےں البرٹو نُوں پُّچھِآ, "اسل وِّچ کاتل کَون هَے?” اُه وی مےرے واںگ هی سوچیں پَے گِآ کِ اُه بھُورا بںدا اُس ِاںڈیان نالوں ودھےرے کاتِلانا لگدا سی۔
سواری لای اُڈیک دے لںمے سمےں وِچ اسیں کِسے نال دوستی گںڈھ لای, جو سبھ کُّجھ دا بںدوبست ساڈے لای مُپھت وِچ هی کر دےوےگا۔ آپنے واادے انُسار اُسنے ِاک ٹرّک چالک نال گّل کیتی, جِهڑا سانُوں لِجان لای راجی هو گِآ ۔ باد وِچ ِاه سبھ کُجھ بدل گِآ۔ اُسنے اَوکھ نال ِاه پربںدھ هی کیتا کِ ساڈے وِّچوں هرےک نُوں پںج سول ادا کرنے هونگے ِاه چالکاں ولوں وسُول کیتے جاںدے کِرااے نالوں ویه پرتیست گھّٹ سن۔ اسیں ترلے کیتے کِ ساڈے کول کوای پَےسا نهیں هَے۔ جےکر کُجھ سےںٹ چھّڈ ديو تاں ِاهی سّچ وی سی۔ اُس مِّتر نے سانُوں اُدھار دےن دا واادا کیتا تے اُهنے ِاهی کیتا وی۔ جدوں اسیں پهُںچے تاں اُه رات بِتااُن لای سانُوں آپنے گھر لَے گِآ۔
ِاه سڑک بهُت هی جِآدا بھیڑی سی, بھاوےں پِچھلی سڑک جِنّی بُری نهیں سی, ِاه سُںدر وی سی کِاُںک سڑک دے کِنارے دے جںگل وِّچ بھاںت-سُبھاںتے پھلاں کےلے, پپیتے دے درکھتاں وِّچوں هوا آاُںدی سی۔ اَوکساپامپا دے پُورے راج وِچ ِاه چڑھاای تے اُتراای جاری رهی۔ سمُںدر تل توں کریب هجار میٹر اُّپر ساڈا رهِن دا ستھان وی سی تے ِاّتھے هی ساهراه سماپت وی هُںدی سی۔
-0-
کھِںڈریآں آساں
بهُت بےهُودا تریکے نال اسیں اگلی سوےر جانِآ کِ ساڈے ارجنٹینی مِّتر نے سانُوں گلت سُوچنا دِّتی سی ۔ اُسدی ماں بهُت لںمے سمےں توں آکسپامپا وِچ نهیں رهی سی۔ اسل وِچ اُّتھے اُسدا جیجا رهِںدا سی۔ ِاس لای اُسنُوں هی ساڈا بھار چُّکنا پِآ۔ ساڈا سواگت ساندار سی تے سانُوں بهُت ودھیآ تے وادھُو کھانا مِلِآ۔ پر چھےتی هی اسیں جان گاے کِ ساڈا سواگت پےرُو دے سِسٹاچار توں هٹ کے هويا هَے۔ ِاه دےکھدے هواے کِ ساڈے کول کوای پَےسا نهیں هَے تے سانُوں بهُت سارے دِن بھُّکھ کّٹنی پوےگی اسیں کھانے دے هُکم دےن توں بِناں باکی سبھ کُجھ نجر اںداج کری رّکھِآ۔ ِاس ترھاں اسیں لگاتار کُجھ دِناں تّک آپنے مجبُور مِّتراں دے گھر کھاںدے رهے۔
سانُوں اُّتھے اُه سارا کُجھ مِلِآ, جِسنے ساڈے لای ساندار سماں بنا دِّتا۔ درِآ وِچ تَےردِآں اسیں آپنیآں ساریآں چِںتاواں نُوں دُور کر دِّتا, کھان لای رّجواں ودھیآ بھوجن تے پین لای آنںدداِاک کاپھی۔ پر دُوجے دِن دی سماپتی تک ِاه سبھ کُجھ کھاتمے دے کںڈھے 'تے آ گِآ ۔ ساڈا مےجبان ِاںجینیار ِاک سکیم لَے کے ساڈے کول آيا۔ ِاه ےوجنا نا سِرپھ اسرداِاک سی سگوں سستی وی سی۔ کِسے سڑک ِاںسپَےکٹر نے سانُوں لیما تک لِجان دی پےسکس کیتی سی۔ ِاه ساڈے لای ساندار وِچار سی کِاُںک ِاّتھے اسیں آپنے آپ نُوں دُمےلاں وِچ گھِرِآ مهِسُوس کر رهے ساں تے آپنی تکدیر دی اجماِاس لای راجدھانی تک جانا چاهُںدے ساں ۔ دُوسرے سبداں وِچ کهیاے تاں ِاه ڈُّبدے لای سهارے والی گّل سی۔
جِس رات اسیں ِاک سمان ڈھون والے ٹرّک 'تے سوار هو کے راجدھانی لای تُرے سانُوں هِںسک کِسم دی برسات دا ساهمنا کرنا پِآ۔ ِاس نال ساڈیآں هّڈیآں کڑکن لّگیآں۔ سوےرے دو وجے ٹرّک نے سانُوں سےن رےمو ےانی لیما توں اّدھے راه وِچ اُتار دِّتا۔ چالک نے کِها کِ اُه ٹرّک بدلن چّلِآ هَے, سو اسیں اُڈیک کریاے ۔ کِسے وی سّک دی نوِرتی لای اُسنے آپنا ساتھی ساڈے کول چھّڈ دِّتا۔ 10 مِںٹ باد اُه بںدا وی سِگرٹ کھریدن دے بهانے کھِسک گِآ۔ سوےرے پںج وجے ارجنٹینا دے ِاس جوڑے نُوں ِاس کَوڑے تجربے نال سوےر دا ناستا بنا کے کھانا پِآ کِ سانُوں ِاک لںمی پَےدل ےاترا لای چھّڈ دِّتا گِآ هَے۔
سوےر هون توں تھوڑھا پهِلاں اسیں ِاک سرابی جوڑے کولوں لںگھے تے کھُوبسُورت 'سالگِراه' والی سکیم لڑاای۔ ِاه سکیم هےٹھاں لِکھے انُسار سی :
1. کُّجھ اُّچی بولو, جِس نال پھَورن ارجنٹینی دے تَور 'تے پچھانے جااَو۔ جِوےں 'چی' جاں کُجھ گاهلاں آدِ۔ اگلا تُهانُوں دےکھےگا تے پُّچھےگا 'کِّتھوں توں هو ?' اسیں گّلبات سُرُو کر دےواںگے۔
2. آپنیآں تںگیآں بارے گّل کرو, پر جِآدا گھُلو-مِلو نا۔ ِاک دُوری توں سبھ کُجھ دےکھو
3. مَےں دکھلاںداجی کراں تے مِتی بارے پُّچھن 'تے البرٹو هاُکا بھر کے کهےگا "ِاتپھاک دےکھو۔ اّج پُورا ِاک سال هو گِآ هَے۔" اگلا پُّچھے کِس گّل نُوں سال هو گِآ ? تے اسیں جواب دِآںگے ساڈی ےاترا سُرُو هوای نُوں۔
4. البرٹو مےرے نالوں ودھےرے بڑبولا هَے, ِاک وّڈا سارا هاُکا لَے کے کهےگا "کِنّی اپھسوس دی گّل هَے کِ ِاس بدهالی وِچ اسیں ِاه کھُسی منااُن جوگے وی نهیں" (اُه ِاںج بولدا هَے جِوےں مَےنُوں هَوسلا دے رِها هووے) اگلا پھَورن ساڈا بھُگتان کرن لای کهےگا۔ اسیں کُجھ دےر لای ٹالن دا بهانا کراںگے تے کهاںگے کِ ساڈے لای ِاه پَےسے واپس کرکے اسںبھو هونگے وگَےرا وگَےرا۔ تے آکھِرکار اسیں پےسکس سویکار کر لواںگے۔
5. پهِلے پَےّگ توں باد مَےں پّکی ترھاں هور لَےن توں منھاں کیتا تے البرٹو نے مےرے وّل گھُور کے دےکھِآ۔ ساڈا مےجبان رتا کُ گُّسے هويا تے اگلے پَےّگ لای جور دِّتا هَے۔ پر مَےں بِناں کارن دے ِانکار کر دِنّاں۔ مےجبان دے دُبارا-دُبارا پُّچھن 'تے مَےں کِها کِ ساڈے ارجنٹینا وِچ پیںدے سمےں کُجھ کھان دا رِواج هَے۔ ِاس توں باد اسیں کِنّا کھاںدے هاں, ِاسدی نِربھرتا اگلے دے جِگرے 'تے هَے۔ کُّل مِلا کے ِاه ِاک گُڑھی هوای وِدھی هَے۔
سَےن رےمو وِچ اسیں ِاس وِدھی دی پھِر ورتوں کیتی ۔ همےسا واںگ اسیں کُجھ بھوجن تے سراب پین جوگی راسی بٹورن وِچ کامےاب رهے۔ سوےر اسیں درِآ دے کںڈھِآں 'تے آرام کردِآں بِتاای۔ چارے پاسے ساندار بھُو-درِس سی۔ هالاںک ساڈا سُهج-بودھ کای ترھاں دیآں کھان والیآں چیجاں وِچ بدل رِها سی۔ نےڑے
اسیں بچا کے رّکھی آپنی ماڑی موٹی سرم نُوں وی لاه مارن دا پھَےسلا کیتا تے ستھانک هسپتال وّل تُر پاے۔ ِاس وار البرٹو اجیب جِهے سںکوچ وِچ گھِر گِآ تے مَےں هےٹھلا کُوٹنیتک پروچن دےن لای ڈھُکوےں سبد تلاسن لّگ پِآ۔ ڈاکٹر جو وی سانُوں هسپتال وِچ مِلِآ "مَےں مَےڈیکل دا وِدِآرتھی هاں ۔ مےرا ساتھی جیو رساِان وِگِآنی هَے۔ اسیں دووےں ارجنٹینا توں هاں تے بهُت بھُّکھے هاں۔ اسیں کُجھ کھانا چاهاںگے۔” اُه بےوّس ڈاکٹر نےڑے دے ِاک رَےستوراں توں ساڈے لای بھوجن کھریدن لای سهِمت هو گِآ, جِّتھے اُه کھُد کھاںدا سی۔ سّچیں اسیں کِنّے بےسرم هو گاے ساں۔
البرٹو اےنا سرمسار سی کِ اُسنے اُسدا دھنّواد وی نهیں کیتا۔ اسیں کِسے هور ٹرّک نُوں پھسااُن چّل پاے جو جلدی هی پھڑ لِآ۔ هُن اسیں ارام نال چالک دے کَےبِن وِچ بَےٹھے لیما وّل ودھ رهے ساں, جِسنے باد وِچ ساڈی کاپھی دا بھُگتان وی کیتا۔
اسیں ِاک بهُت هی تِّکھی پهاڑی 'تے چڑھ رهے ساں جِس 'تے چڑھدِآں ڈر دا اهِساس پَےدا هُںدا هَے۔ چالک راه وِچ آاُن والے هر موڑ نال کوای نا کوای ِاتِهاس دی گاتھا کھُسی نال جوڑ رِها سی۔ تدے اُسنے سڑک دے وِچکار ِاک وّڈے سارے ٹواے وِچ گّڈی پا دِّتی جو کِسے مُورکھ نُوں وی آرام نال دِسدا سی ۔ هُن اسیں مهِسُوس کیتا کِ ِاس چالک نُوں سّپ واںگ ول کھاںدی هوای چڑھاای تے گّڈی چلااُنی نهیں آاُںدی ۔ پھِر مهِسُوس هويا کِ اجِها نهیں هَے, هر کوای ِاس رستے تے گّڈی نهیں چلا سکدا۔ ِاس لای لںمے تجربے دی لوڑ هَے۔ البرٹو نے ٹھرںمے پر بڑی سَےتانی نال اسلی کهانی اُگلوا لای۔ اُس چالک انُسار اُس نال ِاک دُرگھٹنا هوای سی, جِس کرکے اُس دیآں اّکھاں دی رَوسنی بهُت گھّٹ هو گای سی۔ ِاس لای اُه ٹواے دےکھ نهیں پااُںدا۔ اسیں ِاس کمجوری کارن اُس لای تے اُسدے سهِےاتریآں لای پَےدا هون والے کھترے دا اهِساس اُسنُوں کرايا۔ پر چالک بهُت جِّدی سی۔ ِاه اُسدا رُجگار سی, جِس لای اُسنُوں مالِک توں موٹی تنکھاه مِلدی سی, جو اُس کولوں ِاه کدے نهیں سی پُّچھدا کِ اُه کِوےں پهُںچِآ۔ بس اُه پهُںچ جاوے۔ اُسدا چالک-لاِاسںس بهُت هی کیمتی سی, جو هاسِل کرن لای اُسنے وّڈی رکم رِسوت وجوں دِّتی سی۔
کُجھ هی اّگے اُتراای تے ٹرّک دا مالک وی سوار هو گِآ۔ اُه سانُوں لیما لِجا کے کھُس سی, پر ِاس لای سانُوں پُلِس چَےکِںگ دَوران اُّپر چڑھ کے لُکنا پَےنا سی, کِاُںک بھار ڈھون والے ٹرّکاں وِّچ سواریآں لِجانیآں
اُس رات اسیں سهِر توں ِاکدم باهر سُّتے, تے اگلے دِن سُوّکھتے هی لیما نُوں چالے پا دِّتے۔
-0-
واِاسراواں دا سهِر
اسیں آپنی ےاترا دے ِاک اهِم پڑاا 'تے ساں۔ ساڈے کول ِاک سےںٹ وی نهیں سی تے نا هی کوای پَےسا کمااُن دا مَوکا سی, پر پھِر وی اسیں کھُس ساں ۔
لیما بهُت سُںدر سهِر هَے۔ ِاسنے آپنے بستیوادی اتیت نُوں آپنے نوےں گھراں هےٹھ دپھنا دِّتا هَے (کُجکو نُوں دےکھن باد تاں ِاه اهِساس هور تیکھن هُںدا هَے ۔ سهِراں دے کھُوبسُورت گهِنے دے رُوپ وِچ ِاسدی پرسِّدھی نِآںپُورن نهیں, پر ِاسدے اُپنگری رِهاِاسی ِالاکے بهُت وِسال مارگاں توں سمُںدر دے کریب ستھِت ساندار رِجارٹاں نال جُڑے هواے هن۔ لیما سهِر دے لوک سهِر توں کلااَو دی بںدرگاه تّک وّکھ-وّکھ رستِآں راهیں کُجھ هی مِںٹاں وِچ پهُںچ جاںدے هن۔ ِاس بںدرگاه دا کوای کھاس آکرسن نهیں, ِاسدے سِوا کِ ِاس دے کِلھے دیآں کںدھاں 'تے لڑاای دے نِسان دِسدے هن۔ ساریآں بںدرگاهاں دی بنتر ِاّکو جِهی جاپدی هَے۔ ِانھاں کںدھاں کول کھڑھدِآں اسیں آپنے آپ نُوں لارڈ کوچانے دیآں ساندار پَےڑھاں 'تے کھڑھے مهِسُوس کیتا, جِسنے لاتینی امریکا وِچ جهاجیآں دی اگواای کیتی اتے لاتینی امریکی ِاتِهاس دے سبھ توں ساندار کاںڈ وجوں ِاک بهُت هی اهِم جِّت پراپت کیتی۔
لیما دے جِس هِّسے دی مُّلوان وِآکھِآ کیتی جا سکدی هَے, اُه دُرلّبھ کَےتھےڈرل دے دُآلے پھَےلِآ سِٹی سَےںٹر هَے۔ کُجکو دیآں وّڈیآں ِامارتاں دے مُکابلے ِاه بهُت بھِنّ کِسم دی سرںچنا هَے۔ کُجکو وِچ تاں هملاوراں نے جالمانا ڈھںگ نال آپنے آپ نُوں مانِآ ۔ لیما وِچ کلا ودھےرے سَےلیپُورن هَے۔ ِاس وِچ ناریمُکھی چھوهاں سامِل هن۔ کَےتھےڈرل مینار بهُت لںمے تے ساندار هن۔ ِاه ساِاد سپےن دیآں ساریآں بستیآں وِّچوں پتلیآں اتے سُڈَول هو سکدیآں هن۔ کُجکو والا مهِںگا لّکڑی دا کںم پِّچھے رهِ گِآ هَے تے ِاّتھے ِاسدی جگھا سونے نے لَے لای هَے۔ ِاسدے دلان هوادار تے رَوسنیآں والے هن جو ِاکا سهِر (کُجکو) دیآں کالیآں هنےریآں گُپھاواں نالوں ِاکدم بھِنّ هن۔ ِاّتھے دے چِّتر ِاکدم چمکدار هن۔ کِسے کرم وجوں سںتاں نُوں گُوڑھے رںگاں وِچ چِترن والے پُرانے سکُولاں دے مُکابلے ِاه چِّتر ودھےرے نویں سَےلی دے هن۔ سارے گِرجِآں وِچلا کںم پُوری ترھاں چےریگروسکی
پر ِاسے سهِر دی ِاّک نُّکر سانُوں بےهّد پِآری هَے۔ اسیں آپنیآں ماچُو-پیچُو دیآں ےاداں تاجیآں کرن اُّتھے وار-وار گاے۔ ِاه پُراتتو- وِگِآن اتے مانو-وِگِآن دا اجاِاب گھر هَے۔ جون جُولیاَو ٹیاَو ِاسدا سںستھاپک سی, جو پُوری ترھاں ِاںڈیان کھُون والا وِدوان سی۔ ِاه سارے سبھِآچاراں دی پےسکاری کردیآں چیجاں دا مُّلوان سںگرهِ هَے۔
لیما کورڈوبا ورگا هَے۔ پر ِاسدی دِّکھ ِاک بستیوادی جاں سُوباای سهِر والی ودھےرے هَے۔ اسیں راجدُوت بھون گاے۔ چِّٹھیآں ساڈی اُڈیک کر رهیآں سن۔ ِانھاں نُوں پڑھن توں باد اسیں ِاه دےکھن لای گاے کِ اُس تُآرپھ نال کی هو سکدا هَے جو بدےسی دپھتر دے ِاک اپھسرساه لای ساڈے کول سی۔ پر اُه سانُوں جاننا وی نهیں چاهُںدا سی۔ اسیں ِاک پُلِس چَوکی توں دُوجی تّک گھُںمدے رهے, جدوں تّک کِسے تھانے وِّچوں سانُوں چَولاں دی پلےٹ نهیں مِل گای۔ دُپهِر توں باد اسیں کوهڑ-روگ ماهِر ڈا. هِاُوگو پیسے نُوں مِلن گاے۔ اُسنے گَےرسادھارن دِآلُوتا نال ساڈا سواگت کیتا۔ ِاه اےڈے وّڈے سِهت سبںدھی, ادارے دے کِسے مُکھی وجوں هور وی وِسےس گّل سی۔ اُسنے کوهڑ روگ دے ِاک هسپتال وِچ ساڈے رهِن دا ِاںتجام کیتا تے اُس رات سانُوں کھانے 'تے گھر بُلايا۔ اُه نِرںتر گّلبات کرن والا وِاکتی سابِت هويا۔ اُس رات اسیں بهُت دےری نال سَون لای گاے۔
سوےرے اسیں بهُت هی دےری نال اُّٹھے تے سوےر دا کھانا کھادھا۔ ِاّتھے سپسٹ تَور 'تے سانُوں کھانا دےن دا کوای هُکم نهیں سی, سو اسیں هےٹھاں کےلااَو دی بںدرگاه دےکھن لای تُر گاے۔ جِںدگی دی رپھتار بهُت هَولی سی, کِاُںک اُس دِن 1 مای (مجدُور دِوس) هون کرکے جنتک آواجاای بںد سی۔ سانُوں 14 کِلومیٹر پَےدل هی جانا پِآ۔ کےلااَو وِچ دےکھن لای کوای وِسےس چیج نهیں هَے, تھوڑیآں جِهیآں ارجنٹینی کِستیآں توں بِناں۔ همےسا نالوں وّدھ رُّکھے جِهے چِهرِآں نال اسیں آپنے آپ نُوں ِاک تھانے وِچ پےس کیتا تے کُّجھ کھان دی ِاّچھا پرگٹاای۔ پھِر تےجی نال لیما وّل چّل پاے۔ اسیں پھِر ڈا. پیسے دے گھر کھانا کھادھا, جِسنے سانُوں کُسٹ روگ دے ِالاج نال سںبںدھت آپنے انُبھو دّسے۔
اگلی سوےر اسیں پُراتتو-وِگِآن تے مانو-وِگِآن دا اجاِاب گھر دےکھن گاے۔ ِاه لاجواب سی, پر سمےں دی کمی دا ارتھ ِاه کِ
سنیوار دی پُوری سوےر اسیں سِٹی سَےںٹر وِچ 50 سویڈِس کرااُون بدلن وِچ گوا دِّتی۔ تھوڑھی کھّجل کھُآری توں باد آکھِرکار اسیں کامےاب وی هواے۔ سام نُوں اسیں پرےوگسالا لّبھدے رهے جِهڑی بهُتی لابھکاری سابِت نهیں هوای تے ساڈیآں آساں نُوں ادھُوریآں چھّڈ گای ۔ سُوچیبّدھ رِکارڈ آپنی وِدھی اتے سپّسٹتا دے پّکھ توں بهُت بُری هالت وِچ سن ۔ رات نُوں اسیں بِناں سّک کھانے لای ڈا. پیسے وّل چّل پاے تے همےسا واںگ اُسنے جیوںت گّلبات دی آپنی مُهارت دا پرگٹاوا کیتا۔
اَےتوار ساڈے لای مهّتوپُورن دِن سی۔ اسیں ِاس دِن سانھاں دی لڑاای دا پهِلا انُبھو هاسِل کرن جا رهے ساں ۔ ِاس تّتھ دے باوجُود کِ ِاسدا ناں 'نوویلاڈا' رّکھِآ گِآ هَے تے ِاه لڑاای هےٹھلے درجے دے سانھاں اتے اُنھاں نال لڑن والِآں وِچ هُںدی هَے, اسیں بهُت اُتساهِت ساں۔ ِاّتھوں تّک کِ مَےں اُس سوےر لاِابرےری وِچ ٹَےلو دی کِتاب پڑھ رِها ساں تے اُس اُّپر وی آپنا دھِآن کےںدرِت نهیں کر پا رِها ساں ۔ ساڈے پهُںچدِآں سار لڑاای سُرُو هو گای تے جِوےں هی اسیں پروےس کیتا ِاک لڑاکا سانھ نُوں مار رِها سی ۔ پر سادھارن تریکے نال نهیں ِاک کٹار نال اُس دی ریڑھ دی هّڈی نُوں وّڈھ کے۔ سانھ بهُت تکلیپھ وِچ نجر آ رِها سی تے جِوےں هی لڑکے نے ِاسنُوں کھتم کرنا چاهِآ لوکاں نے رَولا پا دِّتا۔ تیسرے سانھ لای وِسےس آکرسن سی کِاُںک اُسنے ِاک لڑاکے نُوں آپنے سِںگاں وِچ پھسا کے هوا وِچ اُچھال دِّتا۔ چھےوےں سانھ دی کریب-کریب اندےکھی مَوت توں باد ِاه تِاُهار سماپت هويا۔ اُّتھے کوای کلا مَےنُوں نجر نهیں آای : جُرّات تھوڑھی-بهُت سی, هُنر وی کوای جِآدا نهیں سی, اُتساه ٹھیک-ٹھاک جِها سی ۔ کُّل مِلا کے ِاه سبھ ِاس گّل 'تے نِربھر کردا سی کِ اَےتوار نُوں کرن لای کی کںم هن۔
سوموار سوےرے اسیں پھِر اجاِاب گھر گاے۔ سام نُوں ڈاکٹر پیسے دے گھر۔ اُّتھے ساڈی مُلاکات منوروگاں دے پروپھَےسر ڈا. والےںجا نال هوای۔ اُه وی ودھیآ بُلارا سی۔ اُسنے آپنے بھاسناں وِچ سانُوں لڑاایآں وِّچ گّداریآں دیآں کهانیآں سُناایآں۔ تے هور وی کای کُجھ جِوےں, "ِاک دِن مَےں ِاک ستھانک سِنےما وِچ کَےٹِنپھلاس (مَےکسیکن مجاهیآ کلاکار) دی پھِلم دےکھن گِآ۔ هر کوای هّس رِها سی, پر مَےنُوں کُجھ وی سمجھ نهیں لّگِآ۔ ِاه کوای اسُبھاوِک گّل نهیں هَے۔ ساڈے وِّچوں بهُتے لوک دُوسرے پاسے دی کوای گّل
مںگلوار کوای تبدیلی نهیں واپری ۔ اجاِاب گھر دےکھن توں باد اسیں باد دُپهِر تِنّ وجے ڈا. پیسو کول گاے ۔ اُسنے البرٹو نُوں ِاک سپھےد سُوٹ تے مَےنُوں اُسے رںگ دی ِاک جَےکٹ دِّتی ۔ سبھ نُوں لّگا هُن اسیں لگبھگ بںدے لگدے هاں۔ باکی سارا دِن کوای اهِم گّل نهیں واپری۔
بهُت دِن گُجر چُّکے سن تے ساڈا ِاک پَےر جِوےں رکاب وِچ هی سی, پر اجے وی انِسچِت ساں اسیں کدوں تے کِّتھے جاواںگے۔ ساڈی دو دِن پهِلاں جان دی آس سی, پر جِس ٹرّک وِچ اسیں جانا سی, اجے تک نهیں گِآ سی۔ ساڈی ےاترا دے بهُت سارے هِّسے ودھیآ رهے سن ۔ جِّتھوں تّک گِآن دے وِستھار دا سوال هَے اسیں اجاِاب گھراں تے لاِابرےریآں وِچ گاے۔ پر ِاس سںبںدھ وِچ ڈا. وَےلو دا ستھاپِت پُراتتو-وِگِآن تے مانو-وِگِآن اجاِاب گھر اسل وِچ مهّتوپُورن سی۔ ِاک وِگِآنی دے نجریاے توں اسیں کوهڑ روگ ماهِر ڈا. پیسو نُوں مِلے ۔ باکی سبھ اُسدے چےلے هی سن تے اُنھاں نے ڈا. پیسو ورگا بنن لای لںما رستا تَےا کرنا سی۔ پےرُو وِچ کوای جیو رساِان وِگِآنی نهیں هَے۔ پرےوگسالا ماهِر ڈاکٹر چلااُںدے هن تے البرٹو نے اُنھاں وِّچوں کایآں نال گّلبات کیتی۔ اُنھاں نُوں بِاُونس آِارس دے کُجھ لوکاں نال جُڑن لای کِها۔ اُسنے اُنھاں وِچوں دوںه 'تے چںگا پربھاو پايا, پر تیجے 'تے نهیں۔ البرٹو نے آپنا تُآرپھ کوهڑ-روگ ماهِر ڈا. گرنارڈو وجوں دِّتا۔ اُه اُس نال سادھارن ڈاکٹر والا وِهار هی کر رهے سن۔ سو اُسنے جِس مُورکھ وِاکتی نُوں سوال پُّچھِآ, اُسنے جواب دِّتا, “نهیں, ِاتھے جیو رساِان وِگِآنی نهیں هن۔ اُوےں هی جِوےں ِاّتھے دا کانُونّ ڈاکٹراں نُوں دواایآں بنااُن والیآں ِاکاایآں نهیں لااُن دِںدا۔ اسیں دواایآں دے ماهِراں نُوں اُنھاں گّلاں وِچ لّت نهیں پھسااُن دِںدے جِهڑیآں اُه نهیں سمجھدے ۔"
البرٹو هِںسک هون لای تِآر سی, پر مَےں اُسنُوں هَولی جِهی دھّکا دے کے اجِها کرن توں روکِآ۔ ِاس لیما وِچ ِاس دی سادگی توں بِناں جِس چیج نے ساڈے اُّپر گُوڑا پربھاو چھّڈِآ اُه سی هسپتال دے مریجاں ولوں سانُوں وِدا
ِاک سهِر دے تَور 'تے لیما نے واِاسرااے دا کےںدر هون دی آپنی رواِات نُوں هںڈھايا نهیں, پر ِاس دیآں اُپنگری رهاِاساں بهُت سُںدر, اتے ارامدےه هن اتے ِاسے ترھاں ِاس دیآں نویآں گلیآں وی۔ ِاک دِلچسپ تّتھ کولںبیآ دے سپھرتکھانے دُآلے گھُںم رهی پُلِس دے رُوپ وِچ نجر آيا, اُتھے گھّٹ توں گھّٹ پںجاه دے کریب وردیدھاری اتے سادے کّپڑِآں وِچ پُلِس دے راکھے پّکے تَور تے آپنے کںم وِچ لّگے هواے سن۔
لیما توں باهر دی ےاترا دا پهِلا دِن سدھارن هی رِها۔ اسیں لااَوروےا دا راه پھڑِآ اتے رات سمےں ےاترا کردے رهے ۔تڑکسار سےروڈیپاسکو پُّجے۔ اسیں بےکےرا بھراواں دے ساتھ وِچ ےاترا کیتی, جِنھاں نُوں اسیں کاںبالچے جاں سںکھےپ وِچ کاںبا کهِںدے ساں۔ اُه بهُت ودھیآ بںدے سابت هواے وِسےس تَور تے اُهناں وِّچوں وّڈی اُمر والا وِاکتی ۔ اسیں سارا دِن چّلدے رهے۔ راه وِچ ساندار نجارے سن۔ پر مَےں سِردرد مهِسُوس کر رِها ساں۔ سمُںدر تل توں 4853 میٹر دی اُچاای تے پهُںچ کے مےرا سِردرد ٹھیک هونا سُرُو هويا۔ جِوےں هی اسیں هُآنُکو پار کیتا اتے ٹیگوماریآ پهُںچے ساهمنے والا کھّبا اَےکسل ٹُّٹ گِآ۔ پر کھُسکِسمتی نال پهیآ مَےڈگارڈ وِچ پھسِآ رِها جِس کرکے اسیں دُرگھٹنا توں بچے رهے۔ ساری رات سانُوں رُکے رهِنا پِآ۔ مَےنُوں آپنے ٹیکا لااُن دی لوڑ مهِسُوس هوای پر کِسمت دی گّل کِ سرِںج ٹُّٹ گای۔
اُس توں اگلا دِن پُوری ترھاں ساںت اتے دما بھرپُور رِها۔ پر رات پھِر ساڈے رستے وِچ کھڑھی سی۔ البرٹو نے ےاد دِوايا کِ اّج 20 مای سانُوں گھروں تُرِآ چھے مهینے هو گاے هن۔ ِاه پِسکو (اںگُور دی سراب) پین دا ساندار بهانا سی۔ تیسری بوتل پین توں بااد البرٹو لڑکھڑااُن لّگا۔ اُه ِاک چھوٹے باںدر نُوں آپنیآں باهاں وِّچ چُّکی ساهمنے آيا اتے پھِر گاِاب هو گِآ۔ نَوجوان کاںبا هور اّدھی بوتل پی گِآ اتے اُسنے بوتل پٹکا کے ماری۔
اگلے دِن سوےرے اُس جگھا دی مالکن دے جاگن توں پهِلاں هی اسیں جلدباجی وِچ چّل پاے کِاُںک اسیں اُسدے بھُگتان نهیں کیتے سن تے
اگلے دِن پھِر چلے اتے دُبارا ِاک رُکاوٹ 'تے روک لاے گاے۔ سام نُوں پھِر اّگے جان دی آگِآ مِلی پر نےسکُولا ناں دے کسبے وِچ دُبارا روک لِآ گِآ۔ ِاهی دِن دا ساڈا آکھری ٹِکانا سی۔
رستا اگلے دِن وی بںد رِها۔ ِاس لای اسیں کھانے دی تلاس وِچ پھَوج دی چَوکی تک چلے گاے۔ دُپهِر توں بااد اسیں ِاک جکھمی پھَوجی نُوں نال لَے کے دُبارا تُرے۔ اُسدے بهانے سانُوں پھَوج دیآں رُکاوٹاں پار کرن وِّچ سَوکھ رهی۔ کُجھ کِلومیٹراں تّک جدوں باکی سارے ٹرّک سڑک کںڈھے روکے هواے سن ساڈے والے ٹرّک نُوں پُکالپا وّل ودھن دی آگِآ مِلدی رهی۔ گای رات اسیں اُتھے پهُںچے۔ نَوجوان کاںبا نے ساڈے کھانے دا بھُگتان کیتا اتے الوِدا کهی۔ اسیں سراب دیآں چار بوتلاں پی لایآں سن ۔ ِاس کرکے اُه بهُت بھاوُک هو گِآ سی تے آپنے پِآر دا کھُّلھا پرگٹاوا کر رِها سی۔ پھِر اُسنے ساڈے لای هوٹل وِچ ِاک کمرے دا بھُگتان وی کیتا۔
هُن سبھ توں وّڈی چُنَوتی لِکُاٹیس تّک پُّجن دی سی۔ ِاس لای اسیں ِاس پاسے دھِآن کےںدرِت کیتا۔ اسیں جِس وِاکتی نُوں سبھ توں پهِلاں مِلے اُه مےار سی ۔ کوای اُسنُوں کوهےن کهِ رِها سی ۔ اسیں اُس بارے بهُت کُّجھ سُنِآ سی۔ جِّتھوں تّک دھن دا سبںدھ هَے, اُه پّکا ےهُودی سی ۔ اُه کای ماملِآں وِچ مهاںکںجُوس سی, پر تاں وی چںگا وِاکتی سی۔ اُسنے سانُوں جهاجی دلالاں دے هوالے کر دِّتا۔ اّگوں دلال سانُوں کپتان کول لَے گِآ۔ کپتان بهُت دِآلُو سی۔ اُسنے سانُوں تیجے درجے دی ےاترا لای بھاری چھوٹاں دی تجویج کیتی تے پهِلاں ےاترا کرن لای کِها۔ اسیں ِاس نال وی کھُس نهیں ساں تے, سهِر دے مُکھی کول سهاِاتا لای گاے۔ اُسنے کِها کِ اُه ساڈے لای کُجھ وی نهیں کر سکدا۔ مگروں اُسدے ناِاب نے ساڈی پڑتال کرن توں باد (جِس وِچ اُسنے آپنی مُورکھتا دا پرگٹاوا هی کیتا) ساڈی سهاِاتا کرن دا وچن دِّتا۔
اُسے سام اسیں ریاَو اُکاےالی وِچ تَےراکی لای گاے, جِهڑی بهُت هّد تک اُّپری پارانا ورگی هی لگدی سی۔ اسیں ِاک وار پھِر ناِاب نُوں مِلے, اُسنے دّسِآ کِ اُس کول ساڈی سهاِاتا لای ِاک ساندار سکیم هَے۔ کپتان ِاس گّل 'تے سهِمت هو گِآ کِ تیجے درجے دے بھاڑے وِچ سانُوں ےاترا کرن دےوےگا۔ کِآ کھُوب سَودا سی۔
جدوں اسیں تَےر رهے ساں 'تاں دےکھِآ کِ اُّتھے مّچھلیآں دا ِاک دُرلّبھ جَوڑا سی ۔ ستھانک لوک ِاسنُوں 'بُپھیاَو کهِںدے سن۔ دںت کتھا ِاه هَے کِ اُه
-0-
هےٹھاں اُکےالی وّل
آپنے سمان نُوں چُّکے هواے اسیں بِلکُل کھوجیآں واںگ لّگ رهے ساں۔ اسیں نِّکی جِهی کِستی لا کنےپا وِچ اُدوں سوار هواے جدوں ِاه تُرن هی والی سی ۔ واادے انُسار, کپتان سانُوں اّول درجے وِچ لَے گِآ۔ جِّتھے چھےتی هی اسیں سنمانِت ےاتریآں نال گھُل مِل گاے۔ کُجھ سیٹیآں باد بےڑی کِنارے توں دُور هوای تے دُوجے هِّسے دی ےاترا وجوں سان پابلو وّل تُر پای۔ هَولی-هَولی پُکالپا دے گھر ساڈیآں نجراں توں دُور هون لّگے تے اچھُوتے جںگل دے درِس چارے پاسے دِکھاای دےن لّگ پاے۔ ےاتریآں نے بےڑی دے جںگلے چھّڈ دِّتے تے جُواے دی مےج دُآلے بھیڑ ودھن لّگ پای۔ اسیں ساودھانی ورت رهے ساں پر البرٹو تے اچانک کوای اُورجا جِهی سوار هو گای تے اُه 70 سول جِّت گِآ۔ ِاس جِّت نے باکی جُآریآں دے مناں وِچ ساڈے لای بهُت نپھرت دے بھاو پَےدا کر دِّتے کِاُںک اسیں مُّڈھلے داا 'تے راسٹری کرںسی دا کےول ِاّک سول هی لايا سی۔
پهِلے دِن ساڈے کول هور ےاتریآں نال دوستیآں دے ادان-پردان دے ودھےرے مَوکے نهیں سن ۔ ِاس لای اسیں آپنے آپ تک سیمت رهے تے هوراں نال سادھارن گّلاںباتاں وِچ سریک نهیں هواے۔ کھانا بےکار تے اکااُو سی۔ درِآ دا پّدھر بهُت نیواں هون کارن کِستی رات سمےں چّل هی نهیں سکی۔ ِاّتھے مُسکِل نال هی کوای مّچھر سی ۔ جدوں سانُوں دّسِآ گِآ کِ ِاه ِاّتھے آم گّل هَے تاں سانُوں ےکین هی نهیں آيا کِاُںک اسیں ودھا-چڑھا کے کیتیآں جاں گھٹا کے کیتیآں گّلاں دے آدی هو گاے ساں, جِنھاں دے سهارے لوک اَوکھیآں ستھِتیآں وِّچوں لںگھدے هن۔
اگلے دِن سوےرے اسیں چّل پاے۔ دِن بِناں کِسے گھٹنا دے بیتِآ ِاس توں بِناں کِ سادھارن جِهی دِسن والی ِاک کُڑی نال دوستی هو گای ۔ اُه ِاه سوچدی سی کِ ساڈے کول کُجھ رکم جرُور هووےگی بھاوےں اسیں پَےسِآں دا جِکر هون سمےں بهُت روںدے رهے۔ سام سمےں جدوں کِستی ندی دے کِسے کِنارے 'تے کھڑھی سی مّچھر جھُںڈاں دے رُوپ وِچ آپنی هوںد سابِت کرن لای آاے۔ ساری رات اُنھاں نے آپنے ڈںگاں نال ساڈے 'تے هملا جاری رّکھِآ۔ البرٹو نے جالی دے ِاک ٹُکڑے نال آپنا چِهرا ڈھک لِآ تے آپنے آپ نُوں سَون والے بَےگ
ِاه دِن ساندار ِاکسارتا نال بتیت هواے۔ منورںجن دے ِاک ماتر سادھن دے رُوپ وِچ کھےڈیآں جان والیآں کھےڈاں ساڈی آرتھِک ستھِتی کرکے پهُںچ توں باهر سن۔ دو هور دِن بِناں کُجھ واپرِآں لںگھ گاے۔ ِاه ےاترا آم تَور 'تے چار دِن وِچ کھتم هو جاںدی هَے, پر کِاُںک درِآ دا پّدھر بهُت نیواں سی, ِاس لای سانُوں هر رات رُکنا پِآ۔ ِاس نال ےاترا وِچ تاں دےری هوای هی, نال هی سانُوں مّچھراں لای بِهتر چُنَوتی لای وی تِآر هونا پِآ۔ اّول درجے وِچ کھانا بِهتر سی تے مّچھراں دا کھترا وی گھّٹ سی, پر مَےنُوں پّک نهیں هَے کِ اسیں تول-مول راهیں کُجھ هاسِل کیتا هووےگا۔ اسیں نِّکی جِهی مّدھ سرےنی توں کُجھ سادھارن ملاهاں دے اُس ورگ وّل کھِّچے چلے گاے ساں, جِهڑے امیر هون جاں نا, پر ِاه ےاد اُنھاں نال جرُور جُڑی رهےگی کِ اُنھاں نے آپنیآں سُوِدھاواں دو پھّکڑ ےاترُوآں نال ساںجھیآں کیتیآں۔ اُه وی سادھارن لوکاں واںگ نجراںداج کیتے جان دی بھاونا دے سِکار هن, پر نِّکیآں-نِّکیآں جِّتاں اُنھاں دے سِر نُوں چڑھ جاںدیآں هن۔ ِاںج اُنھاں دا وِگڑِآ روّایآ هور وی بھَےڑے رُوپ وِچ پےس هُںدا هَے۔ کھُراک بارے پُوری ِاهتِآت رّکھن دے باوجُود مےرے دمےں دی هالت بدتر هُںدی گای۔
اُس سادھارن جِهی دِسن والی, کُڑی دی لاپرواهی بھری همدردی نے مےری بُری سریرک هالت دے نال-نال پُرانیآں ےاداں وی تاجا کر دِّتیآں۔ اُس رات جدوں مّچھراں نے مَےنُوں جاگدا رّکھِآ هويا سی مَےں چِچِنا بارے سوچِآ۔ اُه ِاک بهُت دُرےڈا پر سُںدر سُپنا لگدی سی ۔ سُپنے دی سماپتی نے سادھارن توں اُلٹ مےریآں ےاداں وِچ کڑواهٹ دی تھاں مِٹھاس بھر دِّتی۔ مَےں اُسنُوں کِسے پُرانے تے سمجھن والے مِّتر واںگ نرم تے پِآرا چُںمن بھےجِآ۔ تد مےرا من کھِآلاں وِچ هی مالاگِاُونو پُّج گِآ۔ اُه ساندار کمرا, بهُت
مےریآں اّکھاں سامھنے جِوےں سورگ دا ساندار کھجانا کھُّلھِآ هويا سی۔ سِتارِآں بھری سِر 'تے ٹِمٹِمااُںدی رات, جِوےں مےرے اںدر ڈُوںگھاای وِچوں پَےدا هو رهے کِسے سوال دا اُّتر دے رهی هووے, "کی ِاس سبھ دی کوای کیمت هَے?"
اگلے دو دِن وی کُجھ نهیں بدلِآ۔ اُکےالی تے مےرنان دا سںگم دُنیآں دے سبھ توں تاکتور درِآ نُوں پَےدا کردا هَے, پر ِاس نال کُجھ وی بدلدا نهیں ۔ ِاه کےول دو گںدھلے پانی دیآں دھاراواں دا مِلن هَے۔ تھوڑھی جِهی چَوڑی, تھوڑھی جِهی ڈُوںگھی, هور کُجھ نهیں۔ مےرے کول هور اَےڈرےلِن نهیں بچی سی تے مےرے دمےں دی هالت بدتر هو رهی سی۔ مَےں ِاک بُّک چاول کھان نال تھوڑھی جِهی مےٹ پی سکدا ساں ۔ آکھری دِن پهُںچن هی والے ساں کِ بهُت بھاری تُوپھان وِچ پھس گاے۔ ِاسدا ارتھ سی کِ سانُوں بےڑی روکنی هی پَےنی سی۔ مّچھر بّدلاں واںگ ساڈے اُّپر چھااے هواے سن۔ مَےنُوں ِاه اںتهین رات لّگ رهی سی۔ چارے پاسے بےسرم تھپکیآں, تِّکھیآں آواجاں, تاس دیآں بےاںت باجیآں تے نسے دے دَور, گّلاباتاں دَوران بےهُودا لتیپھِآں دی بھرمار پھَےلی هوای سی تاں کِ سماں جلدی بتیت هواے۔ سوےرے جهاج توں اُترن دی کاهل وِچ ِاک جھُولا لٹکا دِّتا گِآ۔ تے مَےں تھّلے اُترِآ۔ مَےنُوں جاپ رِها سی جِوےں مےرے اںدر کوای سپرِںگ کھُّلھ گِآ هووے, مَےنُوں کِسے نویں اُچاای جاں کِسے نِوان وّل لِجا رِها هووے, پتا نهیں کِّتھے ۔ البرٹو نے مَےنُوں رُّکھے جِهے جھٹکے نال اُٹھايا, "اُّٹھ اَوِا گریبڑے, پُّج گاے اسیں" پھَےل رهے درِآ نے ساڈے سامھنے کُجھ اُّچیآں ِامارتاں والے کسبے نُوں گٹ کیتا جِسدے چارے پاسے جںگل تے پَےراں وِچ لال دھرتی پھَےلی هوای سی۔
ِاه اَےتوار سی جدوں اسیں ِاکےُٹِس پُّجے ۔ اسیں بںدرگاه وِّچوں نِکلے اتے سِّدھے اںترراسٹری سهِکاری سےوا دے مُکھی نال گّلبات کرن لای چّل پاے۔ ساڈے کول ڈا. سَےوےج پاسٹر دے ناں 'تے ِاک تُآرپھی پّتر وی سی, پر اُه ِاکےُوٹِس وِچ نهیں سی ۔ هسپتال والے تاں وی ساڈے پرت بهُت دِآلتا نال پےس آاے تے اُنھاں نے سانُوں پیلے بُکھار والے وارڈ وِچ بھےج دِّتا اتے کُجھ کھانا وی دِّتا۔ مےرے دمےں دی ستھِتی بهُت هی بُری سی اتے مَےں دِن وِچ چار وار اَےڈرےلِن دے ٹیکے لوا رِها ساں۔
اگلا دِن مےرے لای کِوےں وی بِهتر نهیں سی تے مَےں آپنا پُورا دِن بِسترے وِچ جاں کهیاے کِ کھُد دا اَےڈرےلِنیکرن کردِآں بتیت کیتا۔
اگلے دِن مَےں سوےر دا ناستا سکھت پابںدی نال لَےنا سُرُو کیتا۔ نال هی رات دے کھانے بارے تے چاول کھان بارے پُوری ترھاں سُچےت هو گِآ۔ بھاوےں بهُتا جِآدا نهیں, پر مےری سِهت تھوڑھی جِهی سُدھر گای سی ۔ رات سمےں اسی
بُّدھوار ِاک وّکھری ترھاں نال ساڈے لای اهِم دِن سی۔ اُس دِن اَےلان هويا کِ اسیں اگلے دِن چلے جاواںگے۔ ِاس کھبر نے سانُوں کھُسی دِّتی چاهے مَےں دمےں دے کارن هِّل وی نهیں سی رِها تے اسیں کای دِن بِسترے وِچ پاے-پاے هی برباد کر دِّتے سن۔
اگلے دِن سُوکھتے اسیں جان لای کھُد نُوں مانسِک تَور 'تے تِآر کرنا آرںبھ کر دِّتا۔ دِن وی گُجر گِآ پر اسیں اجے وی رُکے هواے ساں۔ پھِر اَےلان هويا کِ روانگی اگلے دِن باد دُپهِر هووےگی۔
سانُوں ےکین سی کِ مالکاں دی گتیهینتا سمےں توں باد تاں پُچا سکدی هَے, سمےں توں پهِلاں هرگِج نهیں۔ اسیں رّج کے سُّتے تے تھوڑھا جِها گھُںمن توں باد لاِابرےری لای چلے گاے۔ اُّتھے ِاک کھِجھے هواے سهاِاک نے سانُوں دّسِآ کِ 'ال سیسنے سوےرے 11:30 وجے چّل رِها هَے۔ ِاس سمےں 11:05 هو چُّکے سن۔ اسیں تےجی نال آپنا سمان سمےٹِآ تے واپس جان لای چّل پاے۔ مےرے دمےں کارن اسیں ٹَےکسی کر لای جِسنے ساڈی کولوں ِاکےُوٹِس دے اّٹھ بلاک دی ےاترا لای اّدھا پےرُوون لِبرا کِرايا وسُول کیتا۔ اسیں پُّجے تاں پتا چّلِآ بےڑی تِنّ وجے توں پهِلاں نهیں جاوےگی۔ ساڈا ِاک وجے تک سوار هونا لاجمی سی۔ ساڈے وِچ اےنا هَوسلا هی نهیں سی کِ اسیں ِاس گّل دی پالنا نا کردے تے هسپتال کھانا کھان لای جاںدے۔ ِاهی سهی وی سی کِاُںک هسپتال والِآں سانُوں کُجھ سرِںجاں اُدھاریآں دِّتیآں سن جو اسیں بھُّل گاے ساں ۔ تیلِآں توں بنی لال گھّگری تے اُنھاں توں بنیآں مالاواں والے ےگُوآ جاتی دے ِاںڈیان بںدے نال بهِ کے اسیں بهُت مهِںگا بھوجن لِآ۔ اُسدا ناں بَےںجامِن سی تے اُه سپےنی بھاسا ناں-ماتر هی بولدا سی ۔ اُسدے کھّبے موڈھے کول ِاکدم کولوں ماری گای گولی دے نِسان دا کّٹِآ هويا داگ سی, جِهڑا اُس انُسار 'بدلے' کارن سی۔
ساری رات اسیں اچھوه چمڑی اُّپر مّچھراں دے هملے دی روکتھام لای سںگھرس کردے رهے۔ ِاس ےاترا دَوران ساڈی منوستھِتی وِچ ِاک هور بدلاا آيا جدوں پتا چّلِآ کِ پانی دے رستے مَےنےس توں وَےنجُاےلا جانا سںبھو هَے۔ اگلا دِن آرام نال بیتِآ۔ اسیں رات وِچ مّچھراں توں هون والی بےارامی توں بچن لای جِنّا جِآدا سںبھو سی اَونا چِر سُّتے رهے۔ رات دے ِاک وجے جِوےں هی اسیں سُّتے سانُوں ِاه کهِ کے جگا دِّتا گِآ کِ اسیں سان پابلو پُّج گاے هاں۔ اُنھاں سانُوں کالونی دے سِهت سںبںدھی نِردےسک ڈا. برےسیآنی کول جان دی سلاه دِّتی۔ اُه ساڈے لای بهُت دِآلُو نِکلِآ تے رات لای کمرے دا پربںدھ کیتا۔
-0-
پِآرے پِتا جی
ِاکےُٹِس, 4 جُون 1952
ندی دے ساندار کِنارے رِهاِاسی بستیآں نال پُوری ترھاں بھرے هواے هن۔ پُرانے کبیلِآں دی تلاس وِّچ تُهانُوں جںگل دے دُور اںدر تک جانا پوےگا۔ اسیں ِاس وےلے اُس ےاترا دا دااوا نهیں کر سکدے۔ چھُوت دیآں بِماریآں تاں نهیں دِسدیآں پر سانُوں ٹاِاپھاایڈ تے پیلے بُکھار توں بچاا لای ٹیکے لگا دِّتے گاے هن تے چںگی ماترا وِچ اَےٹبرااین تے کُنین دے دِّتی گای هَے۔
بهُت ساریآں بِماریآں بھوجن پچااُن دی گڑبڑی کارن هُںدیآں هن, کِاُںک جںگل وِچ مِلن والے بھوجن وِچ پُوری پوسکتا نهیں هُںدی۔ پر کوای وی ِاک هپھتے تّک وِٹامِن لاے بِناں رهِن نال بُری ترھاں بِمار هو جاںدا هَے۔ جےکر اسیں درِآ دے رستے جاںدے هاں تاں ِاه لںما سماں بِناں کِسے نِےمِت کھُراک توں بیتےگا۔ اسیں ِاس بارے اجے نِسچِت نهیں هاں تے بگوٹا لای هواای سپھر دیآں سںبھاوناواں بارے سوچ رهے هاں۔ گھّٹو گھّٹ لَےگاُسامو تک تاں جرُور هی۔ اُس توں اّگے ودھیآ سڑکاں هن۔ اجِها نهیں کِ درِآای رستے راهیں جانا کھترناک هَے, سگوں اسیں پَےسے بچااُن لای اجِها سوچِآ, جو باد وِچ مےرے لای اهِم هو سکدا هَے۔
وِگِآن کےںدراں توں دُور جاںدِآں هی ساڈے ساهمنے کھترا اُجاگر هون لّگا۔ ساڈی ےاترا هسپتالاں دے سٹاپھ لای ِاک اهِم گھٹنا بن گای۔ کوهڑ-هسپتالاں دے کرمچاریآں نے سانُوں دو کھوجیآں واںگ ِاّجت دِّتی۔ مَےں سّچیں کوهڑ-روگ وِچ دِلچسپی لَےن لّگا هاں, پر مَےنُوں ِاه نهیں پتا ِاه کِنّی دےر هور چّلےگا۔ لیما هسپتال دے مریجاں نے سانُوں اےنی ساندار وِداِاگی دِّتی کِ ساڈا هَوسلا ودھِآ۔ اُنھاں نے سانُوں ِاک گَےس سٹوو تے سَو سول ِاکّٹھے کر کے دِّتے, جِهڑے اُنھاں جِهی آرتھِک هالت وِچ کِسمت هی کهے جا سکدے هن۔ اُنھاں وِّچوں کُجھ تاں وِدا کهِںدے سمےں رو وی رهے سن۔ اُه ِاس لای وی ساڈے توں ودھےرے پربھاوِت هواے کِ اسیں اُنھاں نُوں مِلدے سمےں وِسےس کّپڑے جاں دستانے نهیں پهِنے سن, اسیں هوراں واںگ هی اُنھاں نال وی هّتھ مِلا رهے ساں, اسیں اُنھاں
-0-
سان پابلو دی کوهڑی-بستی
اگلے دِن اَےتوار سی۔ اسیں اُّٹھے تے بستی وِچ جان لای تِآر هواے۔ اُّتھے درِآای رستے راهیں جانا پَےںدا سی ۔ ِاه کںم والا دِن نا هون کرکے اسیں نهیں جا سکے۔ سو اسیں کلونی دے پرساسک نُوں مِلے۔ اُه ِاک سکھت ننّ سی مدر سور البرٹو ۔ پھِر اسیں پھُٹبال کھےڈے جِس وِچ دوواں نے بُری کھےڈ دِکھاای۔ مےرا دما گھٹنا سُرُو هو گِآ سی۔
سوموار اسیں آپنے کّپڑِآں دا وّڈا هِّسا دھون لای دے دِّتا۔ پھِر مریجاں نُوں مِلن لای بستی وِچ گاے۔ ِاّتھے 600 بِمار لوک جںگلی جھَوںپڑیآں وِچ آجاد تَور 'تے رهِ رهے سن, جو چںگا لّگے, اُهی کردے سن۔ ِاه سارا کُجھ ِاک سںستھا دے تهِت سی جِسنے ِاّتھوں دے لوکاں وِچ وِسےس لَےا تے سَےلی دا وِکاس کر دِّتا سی۔ ِاّتھے ِاک ستھانک ادھِکاری, ِاک جّج, ِاک پُلِس اپھسر آد وی هن ۔ ڈا. برَےسیآنی دی ِاس بستی وِچ بهُت ِاّجت هَے۔ ِاسدا کارن ساِاد ِاه هَے کِ اُه پُوری بستی وِچ ِاک تالمےل ستھاپِت کردے هن تے ِانھاں ٹولِآں دے آپسی جھگڑِآں نُوں سُلجھااُںدے رهِںدے هن۔
مںگلوار اسیں پھِر کلونی وِچ گاے ۔ ڈا. برَےسیآنی دے دےکھبھال چّکراں وِچ نال رهے, تے مریجاں دے 'نروس سِسٹم' نُوں جاںچِآ ۔ اُه 400 دے کریب کوهڑ-روگیآں دے نس-پربںدھ بارے وِستھار وِچ ادھِاَےن کر رهے هن۔ ِاه سچمُچ بهُت هی دِلچسپ ادھِاَےن هووےگا, کِاُںک ِاس ِالاکے وِچ کوهڑ نے بهُتے مریجاں دے ‘نس-پربںدھ’ نُوں هی پربھاوِت کیتا هَے۔ اسل وِچ مَےنُوں ِاک وی مریج اَےسا نهیں مِلِآ جِس وِچ ِاسدے لّچھن پرگٹ نا هواے هون۔ برَےسیآنی نے سانُوں دّسِآ کِ ڈاں. سوجا لیما ِاس بستی وِچ رهِ رهے بّچِآں دی مُّڈھلی ‘نس-گڑگڑی' وِسے وِچ دِلچسپی رّکھدے هن۔
اسیں کلونی دے سِهتمںد لوکاں لای راکھوےں هِّسے وِچ گاے, جِّتھے 70 دے کریب لوک رهِںدے هن۔ ِاّتھے مُّڈھلیآں لوڑاں دی وی کمی هَے, جو هونیآں هی چاهیدیآں هن۔ جِوےں دِن سمےں بِجلی, ِاک پھرِّج ِاّتھوں تک کِ ِاک پرےوگسالا ۔ اُنھاں نُوں ِاک چںگے 'سُوکھم-درسی' ےںتر دی لوڑ هَے تے ِاک تکنیکی ماهِر دی وی۔ پھِلهال ِاس پدوی 'تے بھلی پر بهُت گھّٹ جانکاری رّکھن والی مدر مارگریتا کںم کر رهی هَے۔ اُنھاں نُوں نساں تے اّکھاں دے اپرےسن لای
اسیں آپنے جاںچ-چّکر بُّدھوار نُوں وی جاری رّکھے۔ وِچکار سماں بتیت کرن لای مّچھیآں پھڑن تے تَےرن وی گاے۔ رات نُوں مَےں ڈا. برَےسیآنی نال سترںج کھےڈی جاں گّلاں کیتیآں ۔ دںداں دے ڈاکٹر الپھارو ساںت تے دوستانا سُبھا والے ساندار منُّکھ هن۔ ویروار کلونی لای چھُّٹی دا دِن سی, ِاس لای اسیں آپنا کںم توڑِآ تے اَودھر چّکر مارن نهیں گاے۔ اسیں مّچھی پھڑن دی اسپھل کوسِس کیتی۔ دُپهِر باد اسیں پھُّٹبال کھےڈے تے گولچی وجوں مےری کھےڈ ٹھیک ٹھاک هی رهی۔ سُّکروار مَےں بستی وِچ گِآ جدک البرٹو بَےسیلوسکوپی لای پِآری ننّ کول هی رُک گِآ۔ مَےں سُںمبی جاتی دیآں دو مّچھیآں پھڑیآں جِنھاں نُوں موٹا کهِںدے هن۔ اُنھاں وِّچوں ِاک ڈا. مونٹوےا نُوں نجارے مانن لای دے دِّتی۔
سںت گُوےرا دا دِن
سنیوار 14 جُون 1952, مَےں 24 سال دا هو گِآ۔ ِاس ساندار سدی دا چَوتھا هِّسا, جِںدگی دی سِلور جُبلی ۔ جے مَےں هر چیج نُوں وِچاراں تاں ِاه مےرے لای اےنا بُرا نهیں سی رِها۔ سوےر وےلے-سِر مَےں مّچھی پھڑن دے بهانے آپنی کِسمت اجمااُن درِآ 'تے گِآ۔ ِاه جُواے والی کھےڈ سی۔ جِهڑی کِسے دی جِّت نال آرںبھ هو کے هار نال مُّکدی هَے۔ سام نُوں اسیں پھُّٹبال کھےڈِآ اتے مَےں آپنی جانی پچھانی جگھا گول وِچ مّلھ لای۔ ِاس وار سَوکھے هالات وِچ ودھیآ نتیجے وی دِّتے ۔ سام نُوں چںگا کھان دی اُمید نال ڈا. برَےسیآنی دے گھر گاے۔ اُنھاں نے کلونی دے کھان کمرے وِچ ِاک چںگی دااوت دا پربںدھ کیتا هويا سی۔ ِاس وِچ پےرُو دے راسٹری ڈرِںک پِسکو دی اُّتھے بھرمار سی ۔ البرٹو ِاس ڈرِںک دے پربھاو دا کاپھی تجربا رّکھدا سی ۔ جدک باکی سارے چںگی بھاونا نال هَولی-هَولی پی رهے سن ۔ کالونی دے نِردےسک نے سانُوں بهُت نِّگھے ترھاں ِاه جام سمرپت کیتا۔ مَےں وی 'پِسکو نُما' هُںدے هواے آپنیآں بھاوناواں کُجھ ِاس ترھاں پرگٹاایآں :
"دوستو ِاه مےرا پھرج هَے کِ مَےں اُس سمرپت جام دا جواب دِآں ۔ ڈا. برَےسیآنی نے ِاس سںبںدھی جو هاو-بھاو دِکھااے هن, اُنھاں دا سُکریآ۔ ےاترُوآں دے تَور تے ساڈی ورتمان ستھِتی وِچ ساڈے کول سِرپھ سبد هی هن تے مَےں دھنّواد پرگٹااُن لای اُهناں دی هی ورتوں کراںگا۔ اتے جِهڑے مےری ےاترا وِچ مےرے سهِےوگی رهے, اُهناں دے نال مَےں کالونی دے سارے کرمچاریآں دا دھنّوادی هاں, جِهناں نے بِناں سانُوں ٹھیک ترھاں جانِآ ساڈے لای اےڈی ساندار دااوت دا پربںدھ کیتا هَے۔ آپنا جنم دِن منااُںدے هواے مَےنُوں ِاوےں لّگ رِها جِوےں ِاه تُهاڈے وِّچوں هی کِسے ِاک دا جسن هووے۔ پر کوای هور گّل وی هَے۔ کُجھ دِناں تّک اسیں پےرُو کھےتر وِّچوں باهر چلے جاواںگے۔ ِاس لای ِاهناں سبداں دا دُجَےلا اُدےس الوِداای وی هَے۔مَےں ِاس دےس دے لوکاں پرتی دھنّواد 'تے بل دےنا چاهُںدا هاں۔ جِنھاں نے آپنی ساندار مےجبانی دا
پرگٹاوا اُس پل توں لَے کے کرنا سُرُو کر دِّتا جدوں اسیں ٹَےکنا ولوں پےرُو وِچ پروےس کیتا سی۔
مَےں کُجھ هور وی کهِنا چاهاںگا, جِهڑا سِهت دے ِاس جام نال سںبںدھت نهیں هَے۔ بھاوےں ساڈی بُری هالت ِاس ساندار کںم لای سهی پرتِنِدھ نهیں هو سکدی, پر پھِر وی سانُوں ےکین هَے کِ دّکھنی امریکا دی ِاس تریکے نال هوای وںڈ ِاک مِّتھ واںگ هَے۔ اسیں سارے ساںجھے تَور تے مَےسٹیجو نسل نال سںبںدھت هاں, جِهڑی مَےکسیکو توں لَے کے مَےگلےن دے مَےداناں تّک ِاّکو ترھاں دی وںسگت سمانتا دی دھارنی هَے۔ ِاس لای مَےں آپنے آپ نُوں ِاس تںگ کھےترواد دے بھار توں مُکت کردا هويا تُهانُوں سارِآں نُوں پےرُو اتے سںےُکت دّکھنی امریکا دے ناں جام اُٹھااُن لای کهِںدا هاں۔"
مےرے ِاس پرستاو نُوں بھاری اُتساه نال سویکار کیتا گِآ ۔ پارٹی دے دُوجے هِّسے وِچ جِناں سںبھو سی, اَونی دارُو پیتی گای اتے ِاه سبھ تڑکے تِنّ وجے ساڈے 'بس' کهِن تک جاری رِها۔
اَےتوار دی سوےر اسیں ےاگُآس کبیلے نُوں دےکھن گاے ۔ ِاه لال گھاه پهِنن والے مُول نِواسی سن ۔ 30 مِںٹ ِاکّلِآں تُرن توں بااد اُس سںگھنے جںگل بارے چّلدیآں ساریآں اپھواهاں جھُوٹھیآں سابت کردِآں اسیں جھَوپڑیآں دے ِاک سمُوه کول پُّجے, جِّتھے ِاک پرِوار رهِ رِها سی۔ ِانھاں دے رهِن دا ڈھںگ بڑا دِلکس سی۔ باهر لکڑی دے چھوٹے-چھوٹے تکھتے اتے کھجُور دے پّتِآں توں بنی هوای نیویں چھّت والی جھَوںپڑی اُهناں دا رَےنبسےرا سی جو اُنھاں نُوں مّچھراں توں بچااُںدا سی۔ ِاّتھوں دیآں اَورتاں آپنے رواِاتی پهِراوے چھّڈ کے سدھارن کّپڑے پااُن لّگیآں هن۔ ِاس کرکے تُسیں اُهناں دیآں چھاتیآں دی پرسںسا نهیں کر سکدے۔ بّچِآں دے پےٹ هَےرانیجنک ڈھںگ نال پتلے سن اتے اُنھاں وِچ کِسے وی ترھاں دے وِٹامن دی کمی دے لّچھن نهیں سن دِسدے۔ اُنھاں دی مُّکھ کھُراک دے رُوپ وِچ ےُکا, کولے اتے کھجُوراں سامِل هن۔ ِاس توں بِناں اُنھاں ولوں سِکار کیتے جاںدے جانور وی کھُراک دا هِّسا هن۔ اُنھاں دے دںد پُوری ترھاں سڑ چُّکے هن۔ اُه آپنی وِسےس بھاسا بولدے هن پر سپےنِس سمجھن دی ےوگتا وی رّکھدے هن۔
سام نُوں اسیں پھِر پھُّٹبال کھےڈِآ۔ مےرا پردرسن ودھیآ رِها پر ِاک چلاکی بھرِآ گول مےرے اُّپر هو گِآ۔ رات نُوں البرٹو نے تےج پےٹ درد دے کارن مَےنُوں جگايا ۔ بااد وِچ سانُوں پتا چّلِآ کِ ِاه درد سّجی وّکھی وِچ هو رِها هَے۔ مَےں آپنے ساتھی دے ِاس اچانک درد توں بُری ترھاں گھبرا گِآ۔ ِاس لای مَےں اُسنُوں هَوسلا رّکھن اتے کروٹ بدلن دی سلاه دِّتی۔ ِاس توں بااد اُه اگلے دِن تّک آرام نال سُّتا رِها۔
مںگلوار سوےرے, البرٹو دے پُوری ترھاں ٹھیک هون توں باد اسیں واپس اهاتے وِچ گاے, جِّتھے ڈا. مونٹوےا کوهڑ روگ توں پیڑت ناڑی تںتر دا اپرےسن کرکے هٹے سن, جِسدا نتیجا بهُت هی ساندار رِها سی, بھاوےں تکنیکی تَور 'تے بهُت کُجھ دی آس اجے پُوری هونی باکی سی ۔ باد دُپهِر اسیں سمُںدر کںڈھے دی ِاک جھیل وِچ مّچھیآں پھڑن لای گاے, پر ناکامےاب رهے۔ پر واپسی 'تے مَےں اَےمےجون نُوں تَےر کے پار کرن دا نِسچا کیتا۔ ِاس لای مَےنُوں دو گھںٹے تک ڈا. مونٹوےا دی نااُمیدی جھّلنی پای, جو اےڈی لںمی اُڈیک کرن لای تِآر نهیں سی۔ اُس رات وی ِاک دااوت دا ِاںتجام سی, جِسدی سماپتی سےنور لےجاما بےلٹران نال گںبھیر جھگڑے دے رُوپ وِچ هوای۔ سےنور ِاک اپرپّک, اںترمُکھی رُوه والا بںدا هون دے نال-نال بُرے دِل دا سوامی وی سی ۔ اُه بےچارا نسے وِچ دھُّت هون دے نال-نال بهُت گُّسے وِچ وی سی, کِاُںک اُسنُوں دااوت وِچ نهیں بُلايا گِآ سی۔
ِاس لای اُسنے چیکنا تے دُوسرِآں نُوں بےِاّجت کرنا سُرُو کر دِّتا۔ ِاه سبھ اُدوں تک چّلِآ جدوں کِسے نے اُسدی اّکھ 'تے گھسُنّ جڑِآ تے اُسدی کُٹاای نهیں کر دِّتی۔ ِاس گھٹنا نے سانُوں تھوڑھا جِها دُکھی کیتا کِاُںک ِاه بںدا سملِںگی تے بهُت اکااُو هون دے باوجُود ساڈے پرت بهُت سُهِرد رِها سی۔ اُسنے سانُوں دوواں نُوں دس-دس سول دِّتے جِس نال مےرے کول 449 اتے البروٹ کول 163*1/2 سےںٹ دی رکم کّٹھی هو گای۔
بُّدھوار دی سوےر میںه نال هی هوای۔ سو, اسیں اهاتے وِچ نهیں جا سکے تے پُورا دِن اَےوےں هی برباد هو گِآ۔ مَےں کُجھ دےر گارسیآ لورکا نُوں پڑھِآ تے پھِر اسیں بںدرگاه تے بّجھیآں کِستیآں دےکھن چلے گاے۔ ویروار نُوں سِهت سںبںدھی املے نُوں چھُّٹی سی تے اسیں ڈا. مونٹوےا نال دُوسرے کِنارے بھوجن کھریدن لای گاے۔ اسیں اَےمےجون درِآ دی ِاک ساکھا وّل گاے تے نال هی پپیتا, مّکی, ےُکا, گنّا تے مّچھلی مُکابلتن سستے بھاا 'تے کھریدی۔ اسیں مّچھی پھڑن دی کوسِس کیتی۔ مونٹوےا نے سادھارن مّچھی هی پھڑی جد کِ مَےں ِاک 'موٹا' مّچھی پھڑ لای۔ پرتن وےلے تےج هواواں نے درِآ وِچ اُتھل-پُتھل
مچا دِّتی۔ جهاج دے کپتان روجر الوارےج دی پَےںٹ ِانھاں لهِراں وِچ پُوری ترھاں بھِّج گای۔ مَےں اُسنُوں چّپُو پھڑااُن لای کِها, پر اُسنے منھاں کر دِّتا۔ اسیں درِآ دے اُترن توں باد هی کِنارے 'تے مُڑ سکے۔ دُپهِر باد تِنّ وجے وی اسیں گھر نهیں پرت سکے ساں۔ اسیں مّچھی بناای, پر ِاس نال وی ساڈی بھُّکھ دی تسّلی نهیں هو سکی۔ روجر نے سانُوں دوواں نُوں ِاک-ِاک کمیج تے مَےنُوں پَےںٹاں دا ِاک جوڑا دِّتا۔ ِاس نال مَےں دِماگی تَور 'تے تھوڑھا بِهتر هو گِآ ساں۔
ساڈا بےڑا کریب-کریب تِآر سی, مِرپھ چّپُوآں دی لوڑ سی۔ اُس رات بستی دے مریجاں دی ِاک سبھا نے سانُوں سںگیتک وِداای دِّتی۔ ِاس وِچ ِاک نےترهین بںدے نے بهُت سارے ستھانک گیت گااے۔ سںگیت مںڈلی وِچ ِاک بںسری وادک, ِاک گِٹار وادک, اتے ِاک اکارڈیان وجااُن والا سی, جِسدیآں اُںگلاں نهیں سن ۔ ِاک سَےکسوپھون, ِاک گِٹار اتے کُجھ تھپکیآں نے ِاک سِهتمںد سںگت دا ماهَول پَےدا کر دِّتا ۔ اُس توں باد بھاسناں دا سماں آيا, اُس وےلے چار مریجاں نے آپنی سمرّتھا انُسار بھاسن دِّتا, بھاوےں ِاه کُجھ اٹپٹا جِها هی سی۔ اُنھاں وِّچوں ِاک تاں ڈر هی گِآ سی, اُه کُجھ بول هی نهیں سی پا رِها ۔ باد وِچ ِاهی بںدا بُری ترھاں چیک کے کهِن لّگا "ڈاکٹراں لای تِنّ وار سلام ۔" ِاس توں باد البرٹو نے ِاس نِّگھے سواگت لای اُنھاں دا دھنّواد کیتا۔ اُسنے ِاه وی کِها کِ پےرُو دی کُدرتی سُںدرتا نُوں ِاس سمےں دی بھاوُک سُںدرتا نال پےس هی نهیں کیتا جا سکدا جِسنے اُسنُوں دھُر اںدر تّک چھُوه لِآ هَے۔ اُه ِاس توں بِناں کُجھ هور کهِ هی نهیں سکدا کِ....۔ پھِر اُسنے پےرُو دے اںداج وِچ آپنیآں باهاں پھَےلا دِّتیآں تے تِّکھے اںداج وِچ کِها, "مَےں تُهاڈا سبھ دا سُکریآ ادا کردا هاں۔"
پھِر مریج جان لّگے تے لوک گیتاں دیآں مّدھم دھُناں کِنارے توں پرھے جان لّگ پایآں۔ اُنھاں دیآں لالٹَےناں دیآں دھُںدلیآں رَوسنیآں نے اُنھاں لوکاں نُوں بھُوتاں دا آکار دے دِّتا سی ۔ اسیں کُجھ جام پین لای ڈا. برَےسیآنی دے گھر چلے گاے تے تھوڑھی جِهی گّلبات مگروں سَوں گاے۔
سُّکروار ساڈی وِداِاگی دا دِهاڑا سی۔ ِاس لای اسیں مریجاں نُوں آکھری وار مِلن گاے, کُجھ تسویراں لَےن توں باد دو چںگے اناناس لَے کے واپس مُڑے جو ڈا. مونٹوےا ولوں تُهپھا سی ۔ اسیں نهاتے, کھانا کھادھا تے باد دُپهِر تِنّ وجے دے کریب الوِدا کهِن لّگ پاے۔ ساڈھے تِنّ وجے مَےںبو ٹَےںگو ناں دا ساڈا بےڑا لهِراں وِچ اُتارِآ گِآ۔ اسیں دووےں هی ِاسدے چالک املے دے مَےںبر ساں ۔ بھاوےں کُجھ دےر ساڈے نال ڈا. برَےسیآنی, ڈا. مونٹوےا اتے ساوےج وی ساڈے نال رهے۔ ِانھاں نے هی ساڈے لای بےڑے دا نِرمان کیتا سی۔
ِاه لوک سانُوں ندی وِچ لَے گاے تے سانُوں ساڈے هال 'تے چھّڈ دِّتا گِآ۔
-0-
نِّکی کوںٹکی نال آرںبھ
سِرپھ دو جاں تِنّ مّچھر مےری سَون دی ِاّچھا نُوں نهیں هرا سکدے سن تے کُجھ هی پلاں وِچ مےری نیںد نے ِانھاں نُوں پچھاڑ وی دِّتا۔ مےری جِّت اَےوےں هی گای, کِاُںک البرٹو دی آواج نے مَےنُوں مےری نیںد دے سورگ وِّچوں کھِّچ لِآ۔ کھّبے کِنارے توں ِاک نِّکے سهِر دیآں مّدھم بّتیآں دِس رهیآں سن, جِهڑا لَےٹیسیآ مالُوم هُںدا سی ۔ هُن بےڑے نُوں بّتیآں والے پاسے موڑنا هی وّڈی چُنَوتی سی تے ِاس وِچ سانُوں مُسیبتاں دا سامھنا کرنا پِآ کِاُںک ساڈے جُگاڑ نے کِنارے وّل جان توں ِانکار کر دِّتا۔ ِاه آپهُدرے تریکے نال درِآ دے وِچکار اڑِآ رِها ۔ اسیں ِاس نُوں پُوری رپھتار نال چلايا تے جدوں سانُوں لّگِآ کِ ِاهی سهی سماں هَے, اسیں اّدھا چّکر گھُما دِّتا پر دُبارا وهِن وِچ آ گاے۔ دُوری توں دِکھاای دِںدیآں بّتیآں نُوں اسیں بهُت نِراسا نال دےکھ رهے ساں۔ تھّک کے پھَےسلا کیتا کِ اسیں سوےر تّک مّچھراں نال آپنی لڑاای لڑ سکدے هاں, پھِر دےکھاںگے کِ کی کرنا چاهیدا هَے۔ ساڈے هالات بهُتے جِآدا هاں پّکھی نهیں سن ۔ جےکر اسیں ِاس تریکے نال درِآ وِچ وهِنا جاری رّکھدے هاں تاں اسیں مَےنااَوس وی پهُںچ سکدے ساں جو ِاک بھروسےےوگ سُوچنا مُتابِک ِاّتھوں دس دِن بےڑی چلا کے پُّجن جِنّا دُور سی۔ ِاک دِن پهِلاں واپری دُرگھٹنا دے کارن هی ساڈے کول مّچھیآں پھڑن والے هور کںڈے وی نهیں سن, نا هی مُّڈھلیآں لوڑاں دا وادھُو سمان سی۔ ِاس گّل پرت وی سانُوں کوای ےکین نهیں سی کِ اسیں جدوں چاهیاے کِنارے 'تے پهُںچ سکدے ساں۔ ِاس وّل اجے ساڈا دھِآن نهیں سی گِآ کِ اسیں بِناں کاگجاں توں براجیل وِچ وڑ جاواںگے, جِّتھے دی بھاسا وی سانُوں نهیں آاُںدی۔ پر ِانھاں گّلاں نے سانُوں لںمے سمےں تّک چِںتت نهیں کیتا کِاُںک چھےتی هی اسیں گُوڑھی نیںد وِچ سَوں گاے۔ چڑھدے سُورج نے سانُوں جگا دِّتا تے مَےں آپنی سهی ستھِتی جانن لای مّچھردانی توں باهر دےکھِآ۔ دُنیآں دیآں سبھ توں بھَےڑیآں مںساواں نال ساڈی نِّکی کوںٹکی نے آپنے آپ نُوں درِآ دے سّجے کِنارے 'تے لِآ کھڑھا کیتا سی تے نےڑے دے گھر نال ساںتیپُورن سںبںدھاں دی اُڈیک کر رهی سی۔ مَےں بهُتیآں چیجاں دے
-0-
پِآری ماں
بگوٹا, کولںبیآ
6, جُلاای 1952
پِآری ماں,
مَےں هاجر هاں۔ مےریآں ےاتراواں مَےنُوں وَےنجُاےلا دے کُجھ کِلومیٹر نجدیک لَے گایآں هن تے مےرے کُجھ 'پیسو' هور کھرچ هو گاے هن۔ سبھ توں پهِلاں مَےنُوں تُهاڈے اهِم جنم دِن دی ودھاای دےن ديو ۔ مَےنُوں آس هَے کِ ِاه دِهاڑا پرِوار نال پابلو اتے کھُسی وِچ بتیت هويا هووےگا۔ اّگے, مَےں سںبھل گِآ هاں تے لِکُٹس چھّڈن توں باد دی ےاترا دے رُماںچ بارے وےروے لِکھ بھےجاںگا۔ اسیں گھّٹ جاں وّدھ ےوجنا مُتابک هی چّل پاے ساں, دو دِن تک آپنے وپھادار ساتھیآں مّچھراں نال ےاترا کردے رهِن توں باد تے تڑکسار سےن پابول دی کلونی پُّجن توں باد اسیں رِهاِاس کر لای۔ اُّتھوں دا مَےڈیکل نِردےسک ِاک ساندار منُّکھ سی, اُسنے پھَورن سانُوں پسںد کر لِآ تے اسیں ساری بستی لای چںگے هو گاے ساں۔ پر ایساای سادھویآں ِاّتھے اپواد سن جِهڑیآں همےسا سُآل کردیآں سن کِ اسیں سںگت وِچ کِاُں نهیں جاںدے ۔ سادھویآں ِاّتھے دا سارا پربںدھ چلااُںدیآں سن تے جو سںگت وِچ سامل نهیں هُںدا, اُسدا راسن گھٹا دِّتا جاںدا سی (اسیں کدے سبھا وِچ نهیں گاے, پر بّچے ساڈے لای بھوجن لِآ کے روج ساڈی سهاِاتا کردے رهے)۔ ِاس ٹھںڈھی جںگ توں بِناں جِںدگی کھُسگوار هی سی ۔ 14 تریک نُوں ِانھاں لوکاں نے مےرے لای بهُت ساری پَےسو نال دااوت دا پربںدھ کیتا۔ پےسو ِاک ترھاں دی جِنّ هَے جو بهُت هَےرانیجنک نسا پَےدا کردی هَے۔ بستی دے نِردےسک نے ساڈی سلامتی دے نام جام چُّکِآ تے رَولے توں پربھاوِت هو کے مَےں جواب وِچ ساںجھے امریکاواد 'تے ِاک بھاسن دِّتا۔ نسے وِچ بھِاںکر تَور 'تے رّجے هواے سروتِآں نے جوردار تاڑیآں وجاایآں۔ اسیں ےوجنا نالوں جرا کُ جِآدا سماں اُّتھے ٹھهِرے, پر اکھیر کولںبیآ لای چّل پاے۔ آکھری رات مریجاں دی ِاک ٹولی ِاک بےڑے وِچ بستی وّل آای۔ اُنھاں نے ساڈی وِداِاگی لای گیت گااے اتے کُجھ بهُت چھُوه جان والے بھاسن دِّتے۔ البرٹو جو کھُد نُوں پےرون دا کُدرتی وارِس سمجھدا هَے, نے
اسیں سارک ورگیآں مّچھیآں کھادھیآں ۔ اُه دِن کھُسی نال بیت گِآ۔ اسیں واری-واری پهِرا دےن دا پھَےسلا کیتا تاں کِ اُس سمےں هور مُسیبتاں توں بچِآ جا سکے۔ سام دے سمےں دھارا سانُوں کِنارے 'تے اُّگیآں اّدھیآں ڈُّبیآں ٹهِنیآں وّل لَے گای جِنھاں دی وجھا نال ساڈا بےڑا اُلٹ هی گِآ سی ۔ مےری نِگرانی دَوران مَےں ِاک کلںک ِاه کھّٹِآ کِ ساڈے ولوں کھان لای لِآںدی گای مُرگی درِآ دی لهِر وِچ ڈِگ کے دُور چلی گای۔ جِس بںدے نے سااَو پااَولو درِآ دی پُوری چَوڑاای نُوں تَےر کے پار کیتا سی, اُس کول درِآ وِچ چھال مار کے مُرگی نُوں بچااُن دا هَوسلا وی نهیں سی ۔ ِاس دا ِاک کارن تاں ِاه وی سی کِ اسیں ِاس درِآ وِچ مگرمّچھ دےکھے سن, دُوسرا کارن ِاه کِ مَےں رات سمےں پانی وِچ اُترن دے آپنے ڈر نُوں کدی نهیں جِّت سکِآ۔ جے تُسیں اَوتھے هُںدے تاں جرُور مُرگی نُوں واپس کھِّچ لِآاُںدے۔ کِاُںک تُسیں هو انّا ماریآ تے تُهاڈے من وِچ رات نُوں لَے کے مےرے ورگی کوای گُںجھل نهیں هَے۔
ساڈی مّچھی پھڑن والی ِاک کُںڈی وِچ بهُت وّڈی مّچھی پھس گای۔
–––––––––––––––
سںگھنا جںگل/ براجیل دا ِاک سُوبا
جِسنُوں بےڑے 'تے لِآاُن لای سانُوں بهُت مُسّکت کرنی پای۔ اسیں سوےر تّک نِگرانی کردے رهے۔ جِوےں هی کںڈھے وّل چّلن لّگے کُجھ مّچھر ساڈی مّچھردانی وِچ وڑ گاے۔ البرٹو چِکن دی تھاں مّچھی نُوں پهِل دِںدا هَے اُسنے رات سمےں گواچیآں ساڈیآں دو کُںڈیآں پھِر لّبھ لایآں۔ ِاس نال اُه جوس وِچ آ گِآ۔ اُّتھوں نےڑے هی ِاک گھر سی تے اسیں ِاه لّبھنا چاهُںدے ساں کِ اُّتھوں لَےٹےسیآ کِنّی کُ دُور هَے۔ جدوں گھر دے مالک نے سانُوں رسمی پُرتگالی بھاسا وِچ ِاه دّسِآ کِ لےٹےسیآ اُّتھوں سّت گھںٹے وهاا دے اُلٹے پاسے دی دُوری 'تے هَے اتے ِاه وی کِ اسیں براجیل وِچ هاں تاں مَےں اتے البرٹو بھِآنک تَور تے بهِسن لّگے کِ نِگرانی دَوران کَون سَوں گِآ سی۔ پر اسیں کِسے سِّٹے 'تے نهیں پُّج سکے۔ اسیں گھر دے مالک نُوں مّچھی دے نال-نال کریبن چار کِلو بھارا اناناس وی دِّتا جو سانُوں کوهڑی-بستی دے روگیآں نے دِّتا سی۔ ِاںج اسیں رات بھر اُسدے گھر وِچ رُکے رهے۔ ساڈا واپسی دا سپھر بهُت تےج سی, پر ِاه مِهنت-بھرپُور وی سی, کِاُںک سانُوں سّت گھںٹے لگاتار بےڑی چلااُنی پَےنی سی تے اسیں ِاسدے آدی نهیں ساں ۔ اسیں لَےٹےسیآ دے پُلِس تھانے وِچ رُکے اتے آپنا سمان رّکھ دِّتا۔ ساڈے کول هواای سپھر دے کِرااے نالوں اّدھی رکم وی نهیں سی۔ سانُوں 130 کولںبیان پیسو دی لوڑ سی تے نال سمان لِجان لای 15 پیسو هور وی چاهیدے سن ۔ کُّل مِلا کے 1500 ارجنٹینی پیسو ساڈی جرُورت سی۔ ساڈا دِن بن گِآ جدوں جهاج اُڈیکدِآں سانُوں ِاک پھُّٹبال ٹیم نُوں سِکھلاای دےن لای کِها گِآ ۔ جهاج هر پںدرواڑے وِچ ِاک وار هی آاُںدا سی۔ سانُوں سِرپھ ِاهی جتلااُن دی لوڑ سی کِ اسیں اُنھاں نُوں اُس بِںدُو توں سِکھلاای دےنی هَے جِّتھے اُه آپنے آپ نُوں مُورکھ نهیں بنا سکنگے۔ اُه اےنے بُرے کھےڈدے سن کِ اسیں وی نال هی کھےڈن دا پھَےسلا کیتا۔ اُس توں وی هَےرانی والی گّل ِاه سی کِ اُس سبھ توں کمجور ٹیم نُوں ِاک-دِناں مُکابلے دے آکھری پڑاا بھاو پھااینل مَےچ تک کھےڈن دا مَوکا مِلِآ, جِّتھے اُه پَےنلٹیآں 'تے هار گاے۔ البرٹو بال نُوں پاس کردِآں کریب-کریب ارجنٹینی کھِڈاری ‘پےڈنےرا' ورگا دِسدا هَے۔ سو اُسدا اُپنم پےڈےنریٹا رّکھِآ گِآ۔ نال هی مَےں ِاک پَےنلٹی وی روکی, جِس کارن ِاه دِن لَےٹےسیآ دے ِاتِهاس وِچ درج هو جاوےگا۔ سارا جسن بهُت ساندار هونا سی, جےکر اںت 'تے اُه کولںبیآ دا راسٹری گان نا وجااُںدے تے مَےں آپنے گوڈے توں وگدے کھُون نُوں روکن لای هےٹھاں نا جھُکِآ هُںدا۔ ِاس اُّپر کرنل دی بڑی هِںسک پرتِکِرِآ دےکھن نُوں مِلی, جو مےرے اُّپر چیکِآ۔ مَےں اُسدے جواب وِچ اُوےں هی چیکن والا ساں کِ مَےنُوں ساڈی ےاترا وگَےرا دی ےاد آ گای تے مَےں آپنی جُبان 'تے روک لا لای۔ جهاج وِچ وی کاکٹےل بنااُن والے نال بُری ترھاں جھگڑن توں باد اسیں بگوٹا پُّج گاے۔ البرٹو ساری ےاترا
دَوران هور ےاترُوآں نال گّپاں ماردا رِها۔ اُه اَےٹلاںٹِک ساگر پار پَےرِس وِچ اںترراسٹری کوهڑ روگ کانپھرںس لای جاںدے سمےں آپنی بھِآنک هواای ےاترا دا جِکر کردا رِها۔ اُه دّسدا رِها کِ کِوےں جهاج دے چاراں وِّچوں تِنّ ِاںجن پھےلھ هو گاے سن ۔ "سّچیں ےار, ِاه سالے ڈگلس۔” ِاه کهِ کے اُهنے اےنی تسّلی نال گّل کھتم کیتی کِ مَےں آپنے آپ توں هی ڈر گِآ ساں۔
سانُوں مهِسُوس هويا جِس ترھاں اسیں دو وار دُنیآں دا چّکر لگا چُّکے هوایاے۔ بگوٹا وِچ ساڈا پهِلاں دِن ساندار رِها۔ اےتھے ےُونیورسِٹی کَےںپس وِچ سانُوں کھانا تاں مِل گِآ پر رهِن لای جگھا نهیں مِلی کِاُںک ِاّتھے سںےُکت راسٹر ولوں آےوجِت کورساں وِچ وِدِآرتھیآں دی بھاری گِنتی کارن ساری تھاں بھری پای سی ۔ بےسک, ِانھاں وِدِآرتھیآں وِچ ارجنٹینی نهیں سن۔ تڑکے ِاک وجے توں بااد سانُوں هسپتال وِچ جگھا مِل گای, مےرا بھاو هَے رات گُجارن لای ِاک کُرسی ۔ اسیں بهُتے گریب نهیں ساں پر آپنے ِاتِهاس اتے ورتمان دسا نال ِاه اُجاگر کیتا کِ اسیں هوٹل وِچ رهِ کے بُرجُآ سُوِدھاواں مانن نالوں مر جانا پسںد کراںگے۔ آکھر کُسٹ روگیآں دی کیتی سےوا نے سانُوں تھاں دِوا هی دِّتی ۔ بھاوےں اُنھاں لوکاں نے پهِلے دِن ساڈے بارے کُجھ تَوکھلا جاهر کیتا, کِاُںک اسیں آپنا تُآرپھی کھت پےرُو توں لِآاے ساں۔ ِاه بهُت تاریپھی پّتر سی, جِس 'تے ڈا. پیسے دے دستکھت سن, جِنھاں نے کدے ارجنٹینی پھُّٹبالر لُولیٹااَو واںگ ِاسے ستھِتی وِچ کھےڈ کھےڈی سی۔ البرٹو نے بهُت سارے دستاوےج اُنھاں دے نّک هےٹھوں چُّپ-چُّپیتے کھِسکا لاے۔ اُنھاں نُوں مساں ساه لَےن دا مَوکا هی مِلِآ هووےگا جدوں مَےں اَےلرجی سںبںدھی آپنے کںم بارے دّسن لّگِآ تے اُنھاں دا دھِآن وںڈااُنا جاری رّکھِآ۔ نتیجا ِاه نِکلِآ کِ سانُوں دوواں نُوں نَوکریآں دی پےسکس مِل گای۔ مےرا ِاس تجویج نُوں سویکار کرن دا کوای ِارادا هی نهیں سی, پر البرٹو دا من سی۔ اُسدے کُجھ سُبھاوِک کارن وی سن۔ مَےں رابرٹو دے چاکُو نال گلی وِچ 'جمین' تے کُّجھ واه دِّتا تے نال هی پُلِس نال ساڈی بهِس هو گای۔ اُه سانُوں دوواں نُوں بُری ترھاں هتاس کر رهے هن۔ ِاس لای جِنّی چھےتی هو سکے اسیں دوواں نے وَےنجُاےلا چلے جان دا پھَےسلا کر لِآ۔ سو جد تُهانُوں کھت مِلےگا مَےں جان لای ِاکدم تِآر هوواںگا۔ جے تُسیں چاهو تاں کُکُٹا, سَےںٹےںڈر ڈےن نورٹے کولںبیآ تے جے بهُت هی جلدی هووے تاں ِاّتھے بگوٹا لای چِّٹھی لِکھنا۔ کّلھ مَےں مِلانوریاس (کولںبیان پھُّٹبال کلّب) اتے ریال مَےڈرِڈ (سپےنی پھُّٹبال کلّب) وِچکار هون والے مَےچ نُوں بهُت سستی ٹِکٹ نال دےکھن جا رِها هاں, بھاوےں ساڈے وِرودھی ساڈے کھِڈاریآں نالوں تکڑے هن۔ مےرے هُن تک دےکھے دےساں وِّچوں ِاّتھے سبھ توں جِآدا نِّجی آجادی دا دمن هُںدا هَے۔ گلیآں وِچ
مَےنُوں سّچی آس هَے کِ کوای کُجھ ستراں لِکھ دےوےگا کِ تُهاڈا کی هال هَے۔ هُن تُهانُوں بیٹرِج جاں کِسے هور کولوں سُوچناواں ِاکّٹھیآں نهیں کرنیآں پَےنگیآں۔ (مَےں اُسنُوں جواب نهیں دے رِها کِاُںک اسیں دوواں نے ِاّک چِّٹھی پرتی سهِر تک سیمت کر لِآ هَے, ِاهی کارن هَے کِ الپھرَےڈیٹو گابےلا لای کارڈ نال هی نّتھی هَے۔
تُهاڈے پُّتر ولوں وّڈی ساری جّپھی, جو سِر توں پَےراں تک تُهاڈے هےروے نال بھرِآ پِآ هَے۔ مَےنُوں لگدَے کِ بُّڈھا (البرٹو) وَےنجُاےلا وِچ آپنا پربںدھ کر لوےگا۔ اُّتھے رهِنا ِاّتھے نالوں مهِںگا هَے, پر تنکھاه چںگی هَے جو اُهدے ورگے کںجُوس لای مُآپھک رهےگی۔ وَےسے ِاه وی سهی هَے کِ جے اُه کُجھ دِن اُّتھے رِها تاں اںکل سَےم (امریکا) نُوں پِآر وی کرن لّگےگا۔ پر سانُوں وّکھ نا هون دِاُ۔ پاپا ستراں دے وِچکار آپنا سُنےها پڑھ سکدے هن۔ سُبھ کامناواں۔
-0-
–––––––––––––––––
ِاس دِن رَےڈیکل اُداروادی راجنیتیوان جارج اےلیسر گاِاتان دا کتل هو گِآ سی۔
کاراسس دے راه 'تے
کُجھ گَےر-جرُوری اتے نا ٹالے جا سکن والے سوالاں, دھّکامُّکی اتے ساڈے پاسپورٹاں دی پھرولا-پھرالی توں باد اتے جِنّا وی کوای پُلِس والا سّکی هو سکدَے اَونی سّک توں باد ِاک پُلِس والے نے 14 جُلاای دا وّڈا سارا وِداِاگی ٹھّپا ساڈے پاسپورٹاں 'تے لا دِّتا۔ ِاس دے نال هی اسیں دو دےساں نُوں جوڑن تے وںڈن والے اُس پُل وّل چّل پاے۔ آپنے کولںبیان هماهُدا سِپاهی واںگ وَےنجُواےلا دے ِاک سِپاهی نے بڑے ڈھیٹھپُنے نال ساڈے سمان دی پڑتال کیتی۔ اُسنے سانُوں آپنے تُآرپھ دا مَوکا دِّتے بِناں ِاه درسا دِّتا کِ اسیں کِسے 'ادھِکاری' نال گّل کر رهے هاں۔ اُنھاں نے ماڑی-موٹی پُّچھ-گِّچھ پِّچھوں سانُوں 'سےن اَےںٹونیاَو دی تاچیرا' وِچ روک لِآ, پر کُجھ پرساسنِک رسماں واستے هی۔ پھِر اسیں ِاک وَےن وِچ آپنی اگلی ےاترا آرںبھ کیتی جِسنے سانُوں 'سون کرِسٹوبل’ سهِر لِجان دا واادا کیتا۔ اّدھے رستے وِچ سانُوں کسٹم چَوکی دا سامھنا کرنا پَے گِآ, جِّتھے ساڈے سمان سمےت سارے لوکاں دی چںگی ترھاں پڑتال کیتی گای ۔ ساڈا پرسِّدھ چاکُو جِهڑا بگوٹا توں واپسی سمےں کای پرےسانیآں دا سبب بنِآ سی, پُلِس مُکھی نال لںمی وارتا دا کےںدری-بھاو بنِآ رِها۔ اسیں ِاه گّلبات اُسے اںداج وِچ کیتی جِس ترھاں ِاس ترھاں دے اُّچے پّدھر دے وِاکتی نال آرام نال کیتی جاںدی هَے۔ مےرا رِوالور سُرّکھِات سی, کِاُںک ِاه مےری چمڑے دی جَےکٹ دی جےب وِچ پِآ سی, جِس نُوں سرهّدی چَوکی دے ادھِکاری نهیں دےکھ سکے سن ۔ چاکُو ماڑی جِهی کوسِس نال هی اُنھاں نُوں لّبھ پِآ سی تے هُن ِاه ساڈے لای چِںتا دا وِسا سی۔ سرهّدی چَوکیآں کراساس دے سارے راهاں 'تے سن تے اسیں آپنے دِماگ نُوں اےنا تےج نهیں کر سکے ساں کِ ِاس دے ِاّتھے هون دا کوای ےوگ ترک لّبھ سکدے ۔ سو اسیں چاکُو اُنھاں نُوں دے دِّتا۔ دوواں دےساں دے سرهّدی کسبِآں نُوں جوڑن والی سڑک اُّتے چںگی ترھاں پّکیآں ِاّٹاں لگاایآں گایآں سن۔ وِسےس تَور 'تے وَےنجُاےلا والے هِّسے وِچ۔ ِاس توں مَےنُوں کارڈوبا والے هِّسے دی ےاد آ گای۔ موٹے تَور 'تے ِاه دےس کولںبیآ نالوں وّدھ امیر لگدا هَے۔
سےن کرِسٹوبل پهُںچن 'تے ساڈا اتے ٹراںسپورٹ کمپنی دے مالکاں دا جھگڑا هو گِآ۔ اسیں گھّٹ توں گھّٹ سںبھو کھرچے 'تے ِاه ےاترا کرنی چاهُںدے ساں۔ ساڈی ساری ےاترا وِچ ِاه پهِلا مَوکا سی, جد اُنھاں دا وِچار کِ وَےن
رات دے 11 وجے اسیں اُّتر دِسا وّل جا رهے ساں تے لُّک والیآں سڑکاں دے سارے چِنّھ پِّچھے چھُٹدے جا رهے سن۔ ِاک سیٹ اُّتے پهِلاں توں هی سُںگڑ کے بَےٹھے تِنّ جنے, ساڈے چاراں نال وی پھس گاے تاں سَون دا کوای مَوکا هی نهیں سی رِها۔ بدتر هالات ِاه کِ ِاک پںچر نے ساڈا ِاک گھںٹا کھراب کر دِّتا سی تے مےرا دما اُس دَوران وی مَےنُوں تںگ کردا رِها۔ سِکھر وّل جاںدی چڑھاای 'تے رُّکھ بُوٹے لگاتار گھّٹ رهے سن ۔ ِاس وادی وِچ اُسے ترھاں دیآں پھسلاں دِکھاای دِّتیآں, جِس ترھاں دیآں کولںبیآ وِچ وی سن۔ رستے بهُت هی کھراب سن, جِس کرکے بهُت سارے پںچر هواے۔ سڑک 'تے ساڈے دُوسرے دِن تاں ِاه هور وی ودھ گاے۔ تھاں-تھاں پُلِس دیآں پڑتالیآ چَوکیآں هن, اسیں وی بھِآنک مُسیبت وِچ پھس گاے هُںدے جےکر ِاک جنانی سواری کول سِپھارسی پّتر نا هُںدا۔ چالک نے دااوا کیتا کِ سارا سمان اُسے اَورت دا هَے, پھِر جا کے مسلا هّل هويا۔ کھانے دی کیمت ودھدی جا رهی سی ۔ جو ِاک بولیوار توں ودھ کے ساڈھے تِنّ تک جا پهُںچی سی ۔ ِاس اَوکھی گھڑی وِچ اسیں وّدھ توں وّدھ دھن بچااُن دا پھَےسلا کیتا, ِاس لای اسیں پںٹاڈےل اگلیآ وِچ بھُّکھے هی رهے۔ چالک نے ساڈی گریبی 'تے رهِم کر کے سانُوں کولوں بھوجن کرايا۔ پںٹاڈےل اگلیآ وَےنجُاےلیان بَےںڈس دی سبھ توں اُّچی جگھا هَے۔ ِاه سمُںدر تل توں 4108 میٹر اُّچی هَے۔ مَےں آپنیآں آکھری دو گولیآں وی کھا لایآں, جِس کر کے رات چںگی ترھاں گُجار سکِآ۔ تڑکے چالک نے ِاک گھںٹے تک سَون لای گّڈی روک لای, اُه دو دِناں توں بِناں روکِآں لگاتار چلا رِها سی۔ اسیں اُسے دِن کاراساس پُّجن دی آس وِچ ساں, پر پںچر ٹاِاراں نے پھےر سانُوں دےری کر دِّتی۔ تاراں دے نُکس نے وی روکی رّکھِآ, جِس دا ارتھ سی کِ بَےٹری چارج نهیں هو سکےگی تے ِاسنُوں ٹھیک کرن لای سانُوں رُکنا پَے گِآ۔ واتاورن کھُسک هو گِآ سی تے چارے پاسے گُّسےکھور مّچھراں توں بِناں کےلے دے درکھت وی سن۔ آکھری هِّسا, جِس وِچ مَےں دمےں دے هملے نُوں روکن لای دواای لای, چںگی ترھاں لُّک والی سڑک والا تے بهُت سُںدر سی (بھاوےں هنےرا هی سی)۔ ساڈے ٹِکانے 'تے پُّجدِآں تک اسمان وِچ رَوسنی چمک پای سی ۔ مَےں پُوری ترھاں نِڈھال ساں, مَےں ڈےڈھ بولیوار 'تے لاے کِرااے دے بِسترے وِچ کِسے باگھ واںگ سُّتاں ساں ۔ البرٹو ولوں دِّتے اَےڈریلِن دے ٹیکے نے مےری کاپھی سهاِاتا کیتی۔
-0-
ِاه انجان ویهویں سدی
مےرے دمےں دا بدتر دَور کریب-کریب بیت گِاَے تے مَےں چںگا مهِسُوس کر رِها هاں۔ بھاوےں کای واری مَےنُوں آپنی نویں پراپتی پھراںسیسی ساه ےںتر دی لوڑ پای هَے۔ مَےں البرٹو دی گَےرهاجری سِّدت نال مهِسُوس کر رِها هاں۔ مَےنُوں همےسا ِاهی لّگدا رِها هَے کِ مَےں کِسے سںبھاوی کلپِت هملے دی ستھِتی وِچ بُری هالت وِچ هاں, اگلے هی پل مَےں ِاس ستھِتی نُوں جانن وّل پرتدا هاں کِ اُه ِاّتھے هَے هی نهیں۔
ِاه سّچ هَے کِ سِکاِات کرن لای بهُتا کُجھ هَے وی نهیں۔ هُن تک چںگی دےکھبھال, چںگا بھوجن تے نال هی هور وی بهُت کُجھ تے گھر دُبارا پرتن دا انُمان تے پھِر پڑھاای سُرُو کرن تے ڈِگری لَے کے ڈاکٹری دا ابھِآس سُرُو کرن دی کاهل وی ۔ بھاوےں اںتِم تَور 'تے نِرناِاک هون دا وِچار مَےنُوں کدے وی پُوری ترھاں کھُسی نهیں دِںدا ۔ سانُوں کای مهینِآں تک چںگے تے بُرے هالت وِچ, پر ِاّکو جِهیآں ستھِتیآں وِچ ِاّکو جِهے سُپنے لَےن دی آدت هو گای سی,تے ِاسنے سانُوں بهُت نےڑے وی لَے آںدا سی۔ ِاهی وِچار مےرے من وِچ, لگاتار گھُںمدے رهِںدے هن۔ مَےں آپنے آپ نُوں کاراساس دے کےںدر توں دُور کردا مهِسُوس کر رِها هاں۔ ِاس اُپنگر وِچلا گھر پهِلاں دے مُکابلے ودھےرے وّڈا هَے۔ کاراساس دا پھَےلاا ِاک بھیڑی گھاٹی دے سموِّتھ هويا هَے جو بِلکُل کںڈھے نال لّگویں هَے۔ ِاس لای تھوڑھا جِها پَےدل تُر کے هی نال لگوےں پهاڑاں 'تے چڑھِآ جا سکدا هَے, تے اُّتھوں هی وِکاس کردا سهِر تُهاڈے پَےراں تھّلے هُںدا هَے۔ ِاّتھوں سهِر نُوں بِلکُل نوےں نجریاے توں دےکھن دی سُرُوآت هو سکدی هَے۔ اپھریکن نسل دی ساندار اُداهرن کالے لوک, جِنھاں نے آپنی نسلی سُّدھتا نُوں برکرار رّکھِآ هَے تے ِاس دا سِهرا ِانھاں لوکاں دی سُجاتی وِآه تے نا نهااُن دی پرمپرا نُوں جاںدا هَے۔ ِانھاں دیآں سیماواں 'تے نویآں سنکاں دے گُلام پُرتگالی لوکاں ولوں کبجا کر لِآ گِآ هَے۔ تے هُن دو پُراتن نسلاں جھگڑے اتے کلےس دے کھترے هےٹھ ِاک مُسکِل جِںدگی دی سُرُوآت کر رهیآں هن۔ وِتکرا تے گریبی اُنھاں نُوں روجانا جِںدگی تے بچاا لای سںگٹھِت رّکھدے هن۔ کالی نسل سکرمک اتے سُپنے لَےن والی هَے, اُه آپنی کماای دا بهُتا هِّسا پھجُول کںماں 'تے جاں پین وِچ بتیت کر دِںدے هن۔ ےُورپیان
جِوےں-جِوےں اسیں اُّپر جاںدے گاے سانُوں کںکریٹ دے گھر نجر آاُنے بںد هو گاے تے ستھانک جھوپڑیآں هی رهِ گایآں۔ مَےں اُنھاں وِّچوں ِاک نُوں نِهاردا رِها۔ ِاس دا ِاک کمرا جِسنُوں دو اّدھے-اّدھے هِّسِآں وِچ وںڈِآ هويا سی۔ ِاس وِچ ِاک پاسے اّگ بالن والی جگھا, ِاک مےج اتے گھاه دا وّڈا ڈھےر جمین 'تے پِآ سی۔ ِاه گھاه بِستر دی تھاں ورتِآ جاںدا سی ۔ بهُت ساریآں هّڈل بِّلیآں اتے ِاک کھرس-کھادھا کُّتا تِنّ نںگے کالے بّچِآں نال کھےڈ رهے سن۔ دھُونی وِّچوں اُّٹھدے کُسَےلے دھُوںاےں نال کمرا بھرِآ پِآ سی۔ رُّکھے-اُلجھے والاں تے ڈھِلکیآں چھاتیآں والی کالی ماں کھانا بنا رهی سی تے اُسدی سهاِاتا پںدرا کُ سال دی چںگے کّپڑے پهِنی مُٹِآر ولوں کیتی جا رهی سی۔ اسیں جھَوںپڑی دے بُوهے 'تے گّل کیتی تے مَےں پُّچھِآ کی اُه پھوٹو کھِچوااُنگے ? پر اُنھاں نے تد تک مےری گّل منّن توں ِانکار کر دِّتا جد تک مَےں سِّدھی پھوٹو اُنھاں نُوں نهیں دے دِںدا۔ مَےں سپسٹ کیتا کِ پهِلاں مَےنُوں پھوٹو بنااُنی پوےگی ۔ پر نهیں! اُنھاں نُوں پھوٹو اُدوں هی اُّتھے هی چاهیدی سی, نهیں تاں بّس۔ ِاس هالت وِچ مَےں اُّتھے هی پھوٹو دےن دا واادا کیتا, اُنھاں دا سّک بنِآ رِها تے کوای سهِےوگ نا مِلِآ۔ ِاس دَوران اُنھاں دا ِاک بّچا آپنے مِّتراں نال کھےڈن نِکل گِآ۔ مَےں اُنھاں دے درواجے 'تے جھاک رّکھی تے سوچِآ کِ جےکر کِسے نے کھِڑکی وِّچوں سِر وی کّڈھِآ تاں پھوٹو کھِّچ لواںگا۔ مَےں اُّتھے هی سی کِ اُه بّچا نوےں ساایکل 'تے آاُںدا دِکھاای دِّتا۔ مَےں پھوکس کرکے کَےمرے دا بٹن دبا دِّتا۔ نتیجا بھِآنک نِکلِآ۔ بّچا پھوٹو توں بچن لای کاهلی نال گھُںم گِآ تے جمین 'تے ڈِّگ پِآ۔ اُه رون لّگا۔ اچانک اُنھاں سبھ دا کَےمرے دا ڈر گواچ گِآ تے اُه مَےنُوں گاهلاں دِںدے باهر نِکل آاے۔ مَے بهُت تَوکھلے وِچ ساں, کِاُںک اُه بهُت ودھیآ پّتھرباج سن۔ اُه پُورا ٹولا مےرے پرتی اپمانجنک سبد بول رِها سی, جِسدا سِکھر سی, “پُرتگالی ۔”
سڑک دے کِنارے مال لَے جان والیآں گّڈیآں دے وّڈے بکسے پاے سن۔ ِانھاں نُوں پُرتگالی رِهاِاسی کھوکھِآں وجوں وی ورتدے هن۔ ِانھاں وِّچوں جِّتھے ِاک کالا پرِوار رهِںدا سی, مَےں ِاک نواں نکور پھرِّج پِآ دےکھِآ۔ نال هی کایآں کول رےڈیاَو وی سن, جِنھاں اُّتے اُنھاں دے مالک پُوری آواج وِچ سںگیت سُندے سن۔ جِآداتر ترسناک گھراں اّگے نویآں کاراں کھڑھیآں سن ۔ سِر اُّپروں هر ترھاں دی هواای آواجاای جاری سی, جو هوا وِچ آواجاں دے نال-نال چاںدی رںگا پرتیبِںب وی پَےدا کر رهی سی۔ کاراساس بارے بِلکُل
-0-
هاسیاے 'تے ِاک نوٹ
اُس چھوٹے جِهے پهاڑی پِںڈ وِچ اسمان وِچ تارِآں دی رَوسنی پھَےلی هوای هَے۔ چُّپ تے ٹھںڈھک هنےرے نُوں هُوںجھ دِںدے هن۔ مَےنُوں نهیں پتا کِوےں ِاسدی وِآکھِآ کراں, پر اجِها اهِساس هاوی هَے کِ ِاّتھے جو کُجھ وی ٹھوس سی, پِگھل کے ترل بن گِآ هَے, سبھ کِسم دا نِّجتو مُّک گِآ هَے,تے هر وستُو درِڑ رُوپ وِچ هنےرے وِچ سمےںدی جا رهی هَے۔ بّدل دا کوای وی ٹوٹا اسمان دے کِسے وی ٹُکڑے نُوں ڈھکن جوگا نهیں هَے۔ ِاک میٹر 'تے پاے دیوے دی وی هنےرا مِٹااُن دی تاکت کھتم هو گای جاپدی هَے۔
سامھنے پرچھاوِآں وِچ منُّکھی چِهرا گواچِآ جِها لگدا سی۔ مَےں سامھنے چمکدیآں اّکھاں اتے سامھنے دے چار دںداں نُوں هی دےکھ پا رِها ساں۔
مَےں ِاه نهیں کهِ سکدا کِ ِاه واتاورن دا پربھاو سی جاں اُس وِاکتی دا جِسنے مَےنُوں رهّساں دا اُدگھاٹن کرن لای تِآر کیتا۔ پر مَےں وِبھِنّ لوکاں کولوں بِلکُل ِاسے ترھاں دے ترک سُنے هن, جِنھاں دا مےرے اُّپر کدے وی پربھاو نهیں پِآ ۔ ساڈا دُبھاسیآ اسل وِچ ِاک دِلچسپ کِردار سی۔ رُوڑھیواد دی تلوار توں بچ کے ےُورپ دے کِسے دےس توں بھّجِآ هويا ِاه سکھس کھَوپھ دے سُبھا توں واکپھ هَے (کُجھ انُبھو هی تُهاڈی جِںدگی نُوں مُّلوان بنااُںدے هن)۔ اُه دےسوں-دےس گھُںمِآ هَے۔ هجاراں رُماںچ ِاکّٹھے کیتے هن۔ جدوں تک کِ اُسدیآں هّڈیآں نے ِاس کھےتر وِچ اُسنُوں الگاو وِچ نهیں لَے آںدا۔ جِّتھوں اُه جِگرے نال کِآمت نُوں اُڈیک کر رِها هَے۔
کُجھ بےارتھ سبداں تے پھجُول گّلاں دی ادلا-بدلی توں باد اسیں آپنا-آپنا کھےتر نِردھارِت کر لِآ ۔ گّلبات کھتم هون هی والی سی تے آپنے-آپنے راه پَےن هی والے ساں کِ اُه بّچِآں ورگے هاسے دی کھُوبی سنے سامھنے آکھِآ۔ اُسنے آپنے سامھنے والے چارے سںکےتک (دںد) دِکھا کے کِها, “بھوِّکھ لوکاں نال سںبںدھِت هُںدا هَے, هَولی-هَولی جاں ِاکدم هی اُه ِاّتھے تے هر تھاں هر دےس وِچ سّتا 'تے ادھِکار کر لَےنگے۔"
“سبھ توں بھِاںکر لوڑ ِاه هَے کِ لوکاں نُوں سِّکھِات کیتا جاوے ۔ ِاه اُنھاں دے سّتا سںبھالن توں بِناں نهیں هون لّگا۔ اُه سِرپھ آپنیآں گلتیآں توں هی سِّکھ سکدے هن جو بهُت مهِںگیآں هونگیآں تے بهُت جانی نُکسان وی
مَےں اُسدے دںد تے اُسدی درِڑ مُسکان وّل دےکھِآ۔ جِهڑی ِاتِهاس دّس رهی سی۔ مَےں اُس نال هّتھ مِلااُںدے سمےں دُور توں بُڑبُڑاهٹ دی رسمی وِداای نُوں مهِسُوس کیتا۔ اُسدے ارتھ-بھرپُور سبداں نے رات سمےں مَےنُوں پھِر جکڑ لِآ۔ اُسدے سبداں توں بِناں وی مَےں جانداں………….مَےں جانداں کِ نِردےس دےن دی مهان بھاونا منُّکھتا نُوں دو هِّسِآں وِچ وںڈ دےوےگی۔ مَےں پھِر وی لوکاں نال هی هوواںگا۔ مَےں ِاه جاندا هاں, مَےں ِاسنُوں رات سمےں اسمان وِچ درج هُںدِآں دےکھِآ۔ سِدھاںتاں اتے جڑھواد دے منووےگاں دے بھُلےکھے دے سِکار ِاک پرچھاوےں واںگ مَےں گّجدا هويا رُکاوٹاں اتے بںدِساں 'تے هملا کراںگا, کھُون نال بھِّجِآ آپنا هتھِآر لواںگا تے گُّسے وِچ دُسمن نُوں مَوت دے گھاٹ اُتار دِآںگا۔ جِوےں مهان اںت کِسے تاجے اُتساه نُوں ماردا هَے۔ اُوےں هی مَےں آپنے آپ نُوں دےکھدا هاں, جِسنے کھُد نُوں ساندار ِانکلاب لای سماپت کر دِّتا هَے۔ ِاه ِانکلاب نِّجی ِاّچھاواں دی مهان سمانتا نُوں پَےدا کرےگا۔ مَےں مهِسُوس کرداں کِ مےریآں ناساں چَوڑیآں هو گایآں هن, ِانھاں وِّچوں وَےریآں دی مَوت, بارُود تے کھُون دی تِّکھی بُو آ رهی هَے۔ مَےں آپنے آپ نُوں پھَولاد دا بنا لِآ هَے۔ ِاسنُوں ےُّدھ لای تِآر کر لِآ هَے تے کھُد نُوں اُس پوِّتر ستھان لای وی تِآر کر لِآ هَے, جِس وِچ جےتُو پرولےتاری دی پاسوِکتا نویں اُورجا تے اُمیداں نال گُوںج سکدی هَے۔