نانک اےوَے جانیاَے: پُورو پرکاسن پڑھت
جسوںت سِںگھ جپھر ادبی تے اکادمِک هلکِآں وِچ کوی تے وارتککار وجوں ستھاپِت هستاکھر هَے۔ سِکھ سُ کھوج لهَے, مَےنُوں ِااَوں لگِآ, بھگت ستِگُرُو همارا اُپرںت نانک اےوَے جانیاَے اُسدا چَوتھا نِبںدھ سںگرهِ هَے۔ نانک اےوَے جانیاَے دی پڑھت سانُوں ِاه سوچن/سمجھن لای اُتسُک کردی هَے کِ آکھِر گُرُو نانک دےو جی اتے اُهناں دے پھلسپھے نُوں کِوےں جانیاے? ِاس سُآل دا اُّتر لّبھن لای اسیں جنمساکھیکاراں, وِآکھِآکاراں, ٹیکاکاراں, ِاتِهاسکاراں, کھوجیآں, چِںتکاں, پھِلاسپھراں, پرچارکاں, ساهِتکاراں, چِترکاراں, پھِلمساجاں, گاِاکاں آد وّلوں پرستُت کیتے گاے 'نانک بِںب' دے سنمُّکھ هُںدے هاں تاں ساڈے پاٹھک من نال مَےٹاڈِسکورس رچااُںدا ِاس پُستک دا لےکھک 'بابا نانک نُوں ِاںجھ وی جانِآ جا سکدا هَے' دا سماںناتر پروچن سِرجدا هَے۔ گُرُو نانک ساهِب بارے پُورونِردھارِت دھارناواں/منَوتاں دی وِستھاپنا دا سِلسِلا جو ِاس پرسن کِ اسیں نانک دے کی لّگدے هاں (2001) توں ےاترا آرںبھ کردا هَے, اُه نانک اےوَے جانیاَے (2021) دے پرستاومُولک سُجھااُ تّک پهُںچدا هور وی گںبھیر تے تارکِک رُوپ اکھتِآر کر جاںدا هَے۔ ِاس ساری پرکِرِآ دَوران لےکھک کوای نِرنا آروپِت کردا, اُپدےس دِںدا۔ کِسے سرل سِّدھے هاایپوتھیسِس نُوں سِّدھ کرن دی کوسِس کردا دِکھاای نهیں دِںدا سگوں اُه
ِاس پُستک دے پهِلے نِبںدھ گُرُو نانک بانی دا ورتمان پرسںگ دے آرںبھ وِچ لےکھک 2019 'چ گُرُو نانک دےو جی دے 550وےں پرکاس پُرب وّل سںکےت کردا هَے۔ اسیں سارے هی آپنے جیون کال وِچ واپرے ِاس ِاتِهاسک ورتارے دے چسمدید گواه بنے هاں جِس وِچ کرتارپُر لاںگھا کھُّلن نال گُرُو نانک نام لےوا سںگت دی ورھِآں دی ارداس وی پُوری هوای۔ ڈا. سُرجیت پاتر دی کوِتا 'ڈےرے بابے نانک دے' تے 'اجب گجب دا مےلا' دے هوالے نال دےکھیاے تاں گُرُو نانک ساهِب دا پرکاس پُرب منااُن دے ِاس ورتارے دے ارتھ ٹاایم تے سپےس توں پار پھَےلدے دِکھاای دِںدے هن۔ چِنّھاتمک پّدھر 'تے ِاسدے ارتھ پُورے ےُونیورس نُوں آپنے کلاوے وِچ لَےںدے; رںگاں, نسلاں, کَوماں, دھرماں, مجهباں, ستھاناں تے مُلکاں دیآں سِآسی دُسمنیآں تّک نُوں پاسے رّکھدے ِاک سرب-ساںجھے سبھِآچارک ماڈل نُوں اپنااُںدے بابا نانک دی پھِلاسپھی دا ِالاهی جسن منااُںدے اُتر بهُسبھِآچارواد دے نوین پاساراں نُوں سِرجدے
گُرُو نانک بانی دے سّتا سروکار نِبںدھ وِچ لےکھک مّدھکال 'چ پرچلِت راجا, براهمن تے دےوی-دےوتِآں دی سںتا ستھاپتی تے گُرمت وّلوں پربھُو دی ِاکلوتی هستی راهیں سںتا دے کےںدریکرن دے سروکاراں نُوں پرستُت کردا هَے۔ گُرُو نانک دےو جی دُآرا دِّتے سّتا دے ِاس وِآپک تے ِاکسار وِکےںدریکرن دے اںترگت هی منُّکھی سماج اںدر اےکتا, ِاکسُرتا, ساںجھیوالتا, پُورن سُتںترتا دے پاسار نِهِت هن۔ برابری تے ادھارِت بهُ-کےںدرِت اےکتا دے راجسی ٹیچے نُوں سمرپِت گُرُو نانک ساهِب دے مِسن دی روسنی وِچ هی وِسویکرن, جیاَوپولِٹِکس, نِاُو ورلڈ آرڈر جِهے ورتارِآں/چُنَوتیآں نُوں سمجھے جان دی سمکال وِچ جرُورت هَے۔
پراچین بھارتی پرمپرا وِچ وِبھِنّ دارسنِک آپنے وِچاراں دی پرستُتی سمےں پُورو-پرچلِت وِچاراں دی آلوچنا کردے سن جِسنُوں کھںڈن جاں پُورو-پکس کِها جاںدا سی تے ِاس اُپرںت اُه آپنا مت پےس کردے سن۔ گُرُو نانک دےو جی نے ِاس پرچلِت رُجھان توں ِاک وِتھ دی ستھاپنا کردِآں سںواد دی نویں پِرت پااُںدِآں 'جب لگ دُنیآ رهیاَے نانک کِچھ سُنیاَے کِچھ کهیاَے' دا سںکلپ دِّتا۔ گُرُو جی وّلوں اُداسیآں دَوران وّکھو-وّکھرے دھرماں دے مُکھیآں نال وِچار-وٹاںدرا, براهمناں, مَولانِآں, جوگیآں نال سںواد جِتھے سهِهوںد دے گُن نُوں اُجاگر کردا هَے اُتھے پںجابی سماج وِچ وِچار-وٹاںدرے دی پرمپرا وِکسِت کرن وِچ وی مهّتوپُورن ےوگدان پااُںدا
هَے۔ گُرُو جی دی وِچاردھارا وِبھِنّ دھرماں, کَوماں, سبھِآچاراں دی ونّ-سُونّتا نُوں کھتم کرکے کوای اےکیکرن ستھاپِت کرن دی جگھا ِاهناں بھِنّتاواں نُوں بندا ستِکار دے کے ِاکسُرتا پَےدا کردی هَے۔ نِبںدھ نانک کِچھ سُنیاَے کِچھ کهیاَے وِچ لےکھک درسااُںدا هَے کِ گُرُو جی نے جِّتھے ِاک پاسے سےکھ پھرید جی, کبیر جی, روِداس جی, نامدےو جی, جَےدےو جی, رامانںد جی, دھنّا جی آد سُوپھیآں, سںتاں, بھگتاں دی بانی دا ِاکّتریکرن کیتا تے کھُد ِاسدے مِلن بِںدُو بنے اُتھے نال هی ِاهناں دی رچنا نال وِچاردھارک سںواد وی رچايا۔ لےکھک ِاس وِچار نُوں پُسٹی پردان کردا ِاس دیآں کای لُپت اُداهرناں نُوں کھوجدا تے ڈیکےڈ کردا هَے۔ جِس راهیں گُرُو جی دا هور بانیکاراں دی رچنا نال سںواد: اهِسمتی, وِآکھِآ, پُسٹی, وِستھار, ساںجھ آد کای سُوتراں نُوں کےںدر وِچ رّکھدا درِسٹیگوچر هُںدا هَے۔
نِبںدھ نام رتے سِدھ گوسٹ هوِا راهیں وی لےکھک گُرُو نانک دےو جی دے پرچلِت لوک-بِںب جو ودھےرے اُپدےسک دے تَور 'تے پروانِت هَے نُوں سںوادی دے تَور 'تے وی درِڑ کروااُںدا هَے۔ اُه لِکھدا هَے, "جِس ترھاں گُرُو نانک نے اکاس, سُورج, چنّ, تارِآں دے وِسال برهِمںڈی ورتارے نُوں وِسال آرتی دا نام دِّتا هَے اُسے ترھاں جوگمت اتے گُرمت وِچکار هجاراں میلاں اتے سَےںکڑے سالاں وِچ پھَےلی ِاه سِدھ گوسٹ پرماتما دی وِسال رهِراس جاپدی هَے۔" لےکھک نے ِاس لںبے کال-اںترال تے وِسال کھےتر وِچ پھَےلی پرمپرا نُوں گُرُو نانک دےو جی دُآرا لِکھِآ سںوادناما کِها هَے۔ بےسک ِاه سںوادناما سهِهوںد تے سوَےکھوج دا اجِها ساںجھا وِوےچنی دھراتل وی ستھاپِت کردا
نِبںدھکار دی نجر وِچ برهِمںڈی چےتنا, چوگِردا بودھ تے سوَے سوجھی ِاک هی چِںتن وِسے دے پاسار هن۔ نِبںدھ “گُرُو نانک بانی اتے چَوگِردا بودھ" وِچ گُرُو نانک چِںتن دے هوالے نال اُه درسااُںدا هَے کِ منُّکھ دھرتی دا مالک نهیں سگوں اُس دی سںتان هَے تے هور جیواں واںگ هی چَوگِردے دیآں جیون انُکُول هالاتاں دی اُپج هَے۔ منُّکھ دے چَوگِردے نال نےڑتا/ ِاکسُرتا والے سںبںدھاں نُوں نانک بانی دے پرِپےکھ وِچ چرچا دا آدھار بنااُںدا هَے۔ ِاه نِبںدھ جِتھے منُّکھ تے واتاورن وِچلی سهِهوںد نُوں باکھُوبی پےس کردا هَے اُتھے منُّکھ دُآرا ِاس پرت ورتی جا انگهِلی وّل وی سںکےت کردا هَے۔ چِترکار سِدھارتھ دی پےںٹِںگ جو ِاس پُستک دا کور هَے وی گُرُو نانک ساهِب دی وِچاردھارا نُوں درِڑ کروااُںدِآں منُّکھ تے کُدرت دے ِاسے سهِهوںد/اےکتا/ِاکمُورتا/برابری والے سںبںدھ نُوں هی ستھاپِت کردی نجر آاُںدی هَے۔ اُس پرماتما دی ِاکلوتی سّتا ساری کاِانات وِچ وِدمان هَے۔ اُس دی ِاهی سرب وِآپکتا هَے۔ جِس نے سبھ نُوں برابری دے بھاو وِچ رّکھدِآں هر پرکار دے وکھرےوےں/وِتکرے توں مُکت کر دِّتا هَے۔ ِاسے لای پےںٹِںگ وِچ گُرُو جی, بھاای مردانا جی, دےوتے, منُّکھ, راکھس, رُّکھ, پَودے, پسُو, پںچھی, پھل, پھُّل, جیو, دھرتی, سُورج, پانی, هوا, اّگ آد سبھ برابری دے بھاو وِچ بّجھے ِاک دُوسرے دے پُورک جاں سهِےوگی وی دِکھاای دِںدے هن۔ دِسدا تے اندِسدا سںسار وی ادوَےتواد دے اںترگت ِاکسرُوپ هويا جاپدا هَے۔
نِبںدھ کُدرت کون کها ویچارُ وِچ وارتککار
ِاس پُستک دا نِبںدھ جِهناں توں پںتھ نُوں وِچھوڑِآ نهیں گِآ لےکھک دی گےا ےاترا دے بِرتاںت نُوں پےس کردا هَے۔ ِاس ےاترا دَوران گُرُو نانک دےو جی نال سںبںدھِت ِاتِهاسک ستھان دی دُردسا دا ورنن کردا اُه سںوےدنا پرگٹ کردا هَے۔ لےکھک گُرُو نانک ساهِب دی ےاترا دے منورتھ تے مهّتو نُوں درِڑ کروااُن هِّت ِاس ِاتِهاسک ستھان دی سںبھال تے سُچارُو سںچالن لای ےوجنابّدھی وی کردا نجر آاُںدا هَے۔ وِگِآنک سوچ, کھوجی بِرتی دا دھارنی لےکھک ِاس نِبںدھ وِچ گُرُو ساهِب پرت گهِری اکیدت بھےٹ کرن والے سںوےدنسیل سردھالُو وجوں وی دِکھاای دِںدا هَے۔ پرںتُو ِاتھے وی اُه بگَےر کِسے اُپبھاوُکتا دا پردرسن کیتِآں ِاس ِاتِهاسک ستھان دی پُنر سُرجیتی لای مهّتوپُورن پرستاو اُلیکدا هَے۔
آپنی بولی, دھرم تے لِّپی : اںتر سںبںدھ وِچ نِبںدھکار: ماں بولی تے دھرم, بولی تے سبھِاتا دا وِکاس, بولی تے لِّپی, ماں بولی تے وِگِآن آد وِبھِنّ پهِلُوآں سںبںدھی چرچا کردا هَے۔ اُه پںجابی بھاسا نُوں سِّکھاں دی بھاسا دے تَور 'تے ستھاپِت کرن دی سِآست بارے وی پرِچِت کروااُںدا هَے۔ گُرُو نانک ساهِب نے تاں آپنے اُپدےس/وِچاردھارا نُوں پار-
جسوںت سِںگھ جپھر پںجاب/پںجابی بھاایچارے دیآں ورتمان چُنَوتیآں تے سںبھاوناواں دے پرسںگ وِچ, ِاسدے کھُوبسُورت بھوِّکھ دی سِرجنا لای کَومی ِاتِهاس دی پراسںگِکتا نُوں پُنر- ستھاپِت کرکے پےس کردا هَے۔ نِبںدھ گُراں دے ناں 'تے وسدا پںجاب کِهڑے روگاں دا سِکار? دے مادھِام راهیں اُه پںجاب دے اُتر هری کراںتی کال سںبںدھی کای پرسن کردا هَے; پںجاب دُنیآ دا سبھ توں سوهنا, امیر تے کھُسهال کھِّتا کِاُں نهیں بن سکِآ? سارا کُّجھ ودھیآ هون دے باوجُود ِاه اےنا نِگھارمُکھی کِاُں هَے? ِاس دے رمِںد آپنی دھرتی نُوں اےنی تےجی نال چھّڈ کے دَوڑی کِاُں جا رهے هن? پںجاب نُوں اّگے ودھااُن دی بجااے پںجابی سِرپھ کھُدکُسی جاں هِجرت کرن دی سوچن جوگے کِاُں رهِ گاے? آدِ۔ دُوسِت راجسی, سماجِک وِوستھا, لوک بھلاای دی تھاں پرِوارواد دا پرچلن, نَوکرساهی دا هاکمرانا وِوهار, بھرِسٹ سرکاری تںتر آد مُّدِآں 'تے وی دھِآن کےںدرِت کردِآں اُه کای گںبھیر پرسناں نُوں مُکھاتِب هُںدا هَے۔ ِاس ترھاں پںجابی سماج اّج جِس بهُ-پرتی سںکٹ تے ڈُوںگھی کسمکس وِّچوں گُجر رِها هَے اُس پرت اُه چِںتا-چِںتن پرگٹ کردا هَے۔
رولاں بارتھ دے هوالے نال دےکھیاے تاں جسوںت سِںگھ جپھر اجِها سِرجناتمک لےکھک هَے جو پرمپرا دا اُلںگھن کرکے مَولِکتا پَےدا کردا هَے (Ecravain)۔ اُه پاٹھک نُوں لِکھت توں
اکال اںمرِت کَور (ڈا.)
اَےسوسیاےٹ پروپھَےسر تے مُکھی
پوسٹ گرَےجُواےٹ پںجابی وِبھاگ
لاِالپُر کھالسا کالج پھار وِمَےن, جلںدھر۔
گُرُو نانک بانی دا ورتمان پرسںگ
سنّ 2019 وِچ پَےںدی گُرُو نانک آگمن دے 550وےں ورھے مَوکے 'تے اُهناں دی بانی دی ورتمان سمےں 'چ سارتھِکتا, پرسںگکتا جاں مهّتو بارے کاپھی کھوج پّتر لِکھو اتے لِکھااے, پڑھے اتے پڑھااے, چھاپے اتے چھپااے گاے۔ کھوجِآ اُس نُوں جاںدا هَے جو لُکِآ, چھِپِآ جاں گُآچِآ هويا هووے۔ جے گُرُو نانک جاں گُرُو نانک بانی دا مهّتو ساری سمجھ, جانکاری اتے بول- بانی دا هِّسا نهیں هَے جاں ِاه ساڈے وِهار اتے وتیرے وِچوں سُتے سِّدھ نهیں جھلکدا تاں ِاس نُوں سّچمُچ گُآچِآ هويا هی کهِنا بندا هَے۔ اسل وِچ گُرُو نانک دی وڈِآای جاں گُرُو نانک بانی دا مهّتو نانک نام لےوا لوکاں ارتھات آپنے آپ نُوں سِّکھ اکھوااُن والے ساڈے بھاایچارے دے آم وِهار اتے وِچرن سَےلی توں جِس ترھاں سهِج سُبھااے جگت سنمُکھ پرستُت هونا چاهیدی هَے ساِاد اُس ترھاں نهیں هو رِها۔ ساڈے لای ِاه جاننا جرُوری هو جاںدا هَے کِ گُرُو نانک بانی دی مهانتا 'تے پردا کِس چیج دا پِآ هويا هَے? اُه کِهڑیآں گّلاں هن جِهناں نے گُرُو نانک جوت دی رَوسنی دا پسارا روکِآ هويا هَے, جِهناں کارن گُرُو نانک هون دے مهّتو نُوں لّبھنا اتے کھوجنا مِهنت جاں اُچےچ بھرِآ کارج بن گِآ هَے۔
گُرُو نانک وِچاردھارا دے پرسار ساهمنے سبھ توں وّڈا اتِکا جاں ساڈے وِهار وِچوں ِاس دی گَےرهاجری دا سبھ تو
پهِلی اُداسی اٹھاای سال دی اُمر وِچ آرںبھ هوای جِس دَوران آپ هرِدُآر, کُرکسےتر, کاسی, گےا, ڈھاکا, پُری آد ستھاناں 'تے گاے۔ ِاس لای چڑھدے وّل سُورج دی تھاں لهِںدے وّل پانی دےن, پںڈِآں نال گِآن چرچا جاں جگنناتھ دی آرتی نال سںبںدھت گھٹناواں وےلے گُرُو نانک بھر جُآنی وِچ سن۔ پر اُپروکت ساکھیآں نال سںبںدھت سارے پرچلت چِتراں وِچ گُرُو نانک نُوں بجُرگ بابا هی دِکھايا هُںدا هَے۔ چوتھی اتے آکھری اُداسی 51 سال دی اُمر وِچ سماپت هوای اتے بھاای مردانا جی دا چلانا وی چَوتھی اُداسی توں واپسی وےلے دا دّسِآ جاںدا هَے۔ ِاس لای جد تّک بھاای مردانے دا گُرُو نانک نال ساتھ رِها گُرُو نانک دی اُمر 50 سال توں گھّٹ گھّٹ هی سی۔ پر ِاهناں دوناں دے ساںجھے سارے پرچّلت چِتراں وِچ گُرُو نانک بِردھ اُمر دے هی دِکھااے هُںدے هن۔
بابر دا هِںدُستان 'تے هملا 1526 ای. وِچ هويا اتے بابر بانی رچن والے گُرُو نانک دی اُمر اُس وےلے 56-
ساڈے گھراں وِچ بِردھاں, بُّڈھِآں جاں بجُرگاں نُوں ستِکار سهِت مّتھے ٹےکے جاںدے هن, اسیساں لایآں جاںدیآں هن, اُهناں دے بھوگاں 'تے وّڈے وّڈے 'کّٹھ کرکے اُهناں دا گُنگان جاں مهِماں کیتی جاںدی هَے, آپنے پُرکھے هون دا مان کیتا جاںدا هَے, هار پا کے تسویراں سجاایآں جاںدیآں هن پر کار وِهار جاں پرِوار دے پھَےسلِآں وِچ اُهناں دے وِچاراں دا کوای دکھل نهیں هُںدا, اُهناں دے اسُولاں دی کوای وُّکت نهیں هُںدی, اُهناں دی راِا لای کوای تھاں نهیں هُںدی۔ اُهناں دی سوچ اتے انُبھواں نُوں سمےں دے هان دے جاں سمےں مُتابک ڈھُّکوےں نهیں سمجھِآ جاںدا۔ بهُت ساریآں گّلاں وِچ تاں اُهناں توں اَوهلا پڑدا وی رّکھِآ جاںدا هَے. بھاو اُهناں دے سُبھاا اتے وِچاراں توں اُلٹ گّلاں کیتیآں جاںدیآں هن۔ گُرُو نانک نُوں وی بِردھ بابے واںگ ستھاپت کرکے اُهناں دی سکھسیات, بانی, اُپدےس اتے وِچاردھارا پرتی اسیں تِلکُل ِاهو روّایآ اکھتِآر کیتا هَے۔ سُآرتھ بھرپُور
سمُّچے وِسو بھاایچارے لای وی گُرُو نانک اَوهلے وِچ هن۔ گُرُو نانک رَوسنی دے وِسو دے هور بھاایچارِآں تّک پهُںچ دے رستے وِچ بنِآں مُّکھ اڑِکا ساڈی گُرُو نانک پرتی هاُمَے بھری مےر هَے۔ جدوں کوای بّچا آپنے کھِڈااُنے نُوں بهُتا مےرا- مےرا کرے تاں هور بّچے اُس نال کھےڈنا پسںد نهیں کردے۔ اُه ِاه کهِ کے اُس نالوں آپنا پھاسلا بنا لَےںدے هن کِ چّل, تُوں آپنا آپنے کول هی رّکھ۔ گُرُو نانک توں تھوڑھا جِها سماں مگروں پَےدا هواے جاں اُهناں دے سمکالی سےکسپیار دا ساهِت دُنیآں دی هر ےُونیورسِٹی اتے کالج وِچ پڑھِآ, پڑھايا اتے وِچارِآ جاںدا هَے۔ پر ساڈی مےر اتے گُرُو نانک 'تے ساڈے نجاِاج کبجے نے گُرُو نانک چِںتن نُوں مےری جانکاری مُتابک دِّلی توں اّگے ٹّپن نهیں دِّتا۔
گُرُو نانک دی سکھسیات اتے سرگرمی دے دو مُّکھ پهِلُو هن 1. ےاترا اتے 2. سںواد۔ گُرمت درسن کوای ِاکهِرا, وکتی جاں پَےگںبری ِالهام جاں اُپدےس نهیں۔ ِاه اجِها پرورن هَے جِس دیآں جڑھاں سمےں اتے ستھان دے لِهاج نال بهُت دُور-دُور تّک اتے بهُت ڈُوںگھیآں پھَےلیآں هوایآں هن۔ جے گُرُو نانک دے جیون کال نُوں سمےں دا اتے پںجاب دی دھرتی نُوں ستھان دا رَےپھرَےںس بِںدُو منّ لایاے تاں اسیں دےکھ سکدے هاں کِ گُرُو گرںتھ ساهِب دے پهِلے بانیکاراں وِچوں بابا پھرید, بھگت جَےدےو اتے بھگت سدنا جی گُرُو نانک توں تکریبن تِنّ سدیآں پهِلاں پَےدا هواے اتے آکھری بانیکار گُرُو تےگ بهادر جی دی سهیدی گُرُو نانک آگمن توں دو سدیآں بااد هوای۔
ورتمان سِّکھ سںستھاواں اتے سِّکھ سںگٹھن گُرُو نانک ولوں لِسکااے گاے گُرمت دے سیسے وِچ آپنا چِهرا نِهار سکدے هن جِس نُوں کِسے ِاک جات, ِاک ورگ, ِاک سّبھِآچار, ِاک بولی, ِاک کھِّتے آد دی چَودھر جاں دبدبا پروان نهیں۔ گُرُو نانک دی مِهنت نال وّکھ-وّکھ کِّتِآں اتے کھِّتِآں, جاتاں اتے جماتاں, وِبھِنّ سماجاں اتے رِواجاں نال سںبںدھت وِبھِنّ وکتاں اتے وکتِآں دے انُبھو اتے سُپنِآں دے ادھارت وِچاراں دی رگڑ اتے سںےُکتی نال گُرمت درسن جاں گُرمتِ وِچاردھارا ساهمنے آای۔
وِچاراں دی رگڑ اتے سںےُکتی لای ساںجھا سبد هَے سںواد۔ سںواد دے مهّتو نُوں اُگھاڑدے هواے گُرُو نانک ستھاپت
ناما مايا موهِآ کهَے تِلوچن میت۔۔
کاهے چھیپهُ چھاِالَے رام ن لاوهُ چیتُ۔۔
(کبیر جی, 1375)
کبیر جی دُآرا رچے اگلے سلوک وِچ نامدےو جی ولوں ِاس دا اُتر دِّتا گِآ هَے:
ناما کهَے تِلوچنا مُکھ تے رام سںمھال ۔۔
هاتھ پااُ کر کام سبھ چیت نِرںجن نالِ۔۔
(کبیر جی, 1375)
ِاںج پںجاب, اُتر پردےس اتے مهاراسٹر دے چار سُکھنوراں دی سںوادی بھاگیداری نال گُرمت دا پهِلا بُنِآدی اُپدےس 'کِرت کرو اتے دُوسرا 'نام جپو' ستھاپت هون لّگدا هَے۔ ِاس اُپدےس راهیں اجِهے سماج دا ماڈل پرستُت هو رِها هَے جِس وِچ سبھ نے آپنے ورتن-کھرچن جوگی هّتھیں کماای
گُرُو نانک نے سماج نُوں سمجھن, سُپنن اتے سِرجن دی بھاونا نال اَوت-پوت گُرمت درسن نُوں سںگٹھِت اتے پرستُت کیتا۔ گُرُو نانک دُآرا وّکھ وّکھ سروتاں توں کیتی گای بانی دی کھوج-بھال دے نال-نال آپ بانی رچن دی دُوّلی پرکِرِآ نُوں گُرُو امرداس نے سّچ دی پراپتی کِها:
واهُ واهُ بانی سچ هَے گُرمُکھ لدھی بھالِ۔۔
واهُ واهُ سبدے اُچرے واهُ واهُ هِردَے نالِ۔۔
(514, م.3)
گُرُو نانک ِاس بانی دی رَوسنی وِچ سچِآرے منُّکھ اتے هّک, سّچ تے نِآں دے بولبالے والے سماج دی سِرجنا کرنا لوچدے سن۔ ِاس بانی دی گُوںج نال آپ لوکاای نُوں جاگرِت کرنا چاهُںدے سن۔ ِاک پرماتما دی سرب وِآپکتا
جاگ سلونڑیاے بولَے گُربانی رام۔۔
جِن سُن منِّاڑی اکتھ کهانی رام۔۔
(844, م.1)
وِبھِنّ وِچاراں, سںکلپاں اتے ابھِآساں سںبںدھی سںواد دی سبھ توں اُگھڑویں اُداهرن گُرُو نانک دی سِدھ گوسٹ دی بانی هَے۔ ِاس وِچ آپ دے پُوربی پرمپرواں ےوگ مّت اتے بھگتی مارگ دے سںواد وِچوں گُرمُکھ جاں سچِآرے منُّکھ دا ماڈل پےس کردے هن۔ گُرُو نانک دیآں اُداسیآں دا وّڈا اُدےس گُرمت درسن جاں گُرمت وِچاردھارا دی سںگٹھنکاری هَے۔ ِاس دے پرچار اتے پرسار لای گُرُو نانک دے لڑیوار اُترادھِکاری گُرُوآں نے سِّکھ لهِر کھڑھی کیتی۔
رُوپک پّکھوں گُرُو نانک چِںتن کاو رُوپ وِچ هَے۔ سدھارن کاو وِچ وی ارتھاں دی بهُلتا هُںدی هَے۔ مهان کاو دی مهانتا اُس دے ارتھاں دی وِسالتا اتے سرب کالِکتا وِچ هُںدی هَے۔ هر پل تبدیلی اتے گتیسیل سںسار وِچ گُرُو نانک بانی نُوں ےُگو ےُگ اٹّل کهِن دا بھاو هَے کِ سرب سمِآں وِچ سرب ستھِتیآں اتے پرستھِتیآں نال نجِّٹھن لای ِاس نُوں ارتھايا جا سکدا هَے, ِاس توں رَوسنی لای جا سکدی هَے۔ کوای پروچن ِاکهِرے ارتھاں وِچ بّجھ کے جڑھ هو جاںدا هَے۔ اٹّلتا دا بھاو ارتھاں دی لگاتارتا اتے انںتتا هَے۔ سبد ابھِآسیآں دا پھرج بندا هَے کِ سںسار وِچ پَےدا هو رهے هر نوےں گِآن, وِگِآن اتے سُوچناواں دے سںدربھ وِچ نانک بانی نُوں لاهےبںد اتے نویتم سںوادی لیهاں 'تے نوےں دِسهّدِآں تّک ارتھايا جاوے۔ ِاس نال هی گُرُو نانک بانی دی ورتمان وِچ پرسںگِکتا نُوں پرگٹ کیتا جا سکدا هَے۔ سبد گُرُو دی ِاهی اسل سےوا هَے۔
گُرُو نانک بانی دے سّتا سروکار
جو لوک سماج دے چلن-وِچرن, آچار-وِهار, مُّل- پربںدھ نُوں وّڈے پّدھر 'تے رُوپاںتر کرکے پُورا پَےراڈاایم تبدیل کرنا چاهُںدے هون بھاو سماج دی تاسیر بدلنا لوڑدے هون اُهناں لای لوکاای دیآں سمُوهِک منوتاں, رواِاتاں, دھارناواں آد نُوں وِستھاپت کرنا لاجمی هُںدا هَے۔ مّدھکال وِچ لوکاای نے راجے, براهمن اتے دےوی دےوتِآں دی سوتا نُوں اٹّل سچاای واںگ منِّآ هويا سی۔ لوکاں دا وِسواس سی کِ راجے نُوں رّب جاں دےوتِآں ولوں لوکاں 'تے راج کرن دا ادھِکار, جِس وِچ جُلم کرن دا ادھِکار وی سامل هَے۔ پراپت هَے۔ براهمن نُوں اُس دی جات کارن سماجک چَودھر دا ادھِکار هَے اتے لوکاں دے دُّکھ-سُّکھ, امیری-گریبی, کھُسی-گمی, بِماری-تںدرُستی, ترّکی-بربادی, اَوڑ-بارس آد سبھ وّکھ-وّکھ دےوی دےوتِآں دے هّتھ-وّس هن۔ گُرمت نے ِاهناں تِنّاں بھاو راجے, براهمن اتے دےوی-دےوتِآں دی سّتا نُوں منُّکھتا اتے ساںجھیوالتا دی دُسمن تسلیم کیتا۔ ِاک نِرںکار دی سّتا ستھاپت کرکے ِاهناں تِنّاں دی سّتا نُوں ملیآمےٹ کرن دا کارج آرںبھ کیتا۔
ن دےو دانوا نرا۔۔ ن سِدھ سادھِکا دھرا۔۔
است اےک دِگر کُای۔۔
اےک تُای اےک تُای۔۔ (144, م.1)
سبد ویچارے اےک لِو تارا۔۔
نانک دھنّ سوارنهارا۔۔ (412, م.1)
سبھ کِهُ تےرَے وس هَے تُو سچا ساهُ ۔۔
بھگت رتے رںگ اےک کَے پُورا وےساهُ۔۔ (556. م.1)
کهتاُ پڑتاُ سُنتاُ اےک۔۔
دھیرج دھرم دھرنیدھر ٹےک (686, م.1)
ِاس ِاّک دے آواجے نال سبھ دےوی دےوتِآں دی سّتا نُوں ِاس پرم-سّتا وِچ ولین کر دِّتا۔ پرم سںتا دے منّے جاںدے تِنّ اںگاں برهماں, وِسنُوں اتے مهےس دی الهِلا الهِلا هستی اتے هوںد نُوں وی نهیں سویکارِآ:
برهما بِسن مهےس ن کوای۔۔
اور ن دیسَے اےکو سوای۔۔ (1035, م.1)
گُرُو نانک جاں گُرُو گرںتھ ساهِب دی بانی دا آرںبھ اَواںکار دے اّگے اےکا لگا کے پُوری سرِسٹی اںدر پربھُو دی ِاکلَوتی سںتا دے اَےلان نال هُںدا هَے۔ ِاه ِاک اَواںکار نِرںکار هَے, پار-بھَوتِک هَے, بےاںت هَے. سبھ دا مالک وی هَے, سبھ وِچ برابر دا رسِآ وسِآ وی هَے۔ ِاس کےںدری سّتا نال سبھ دا برابری والا سںبںدھ هَے۔ سبھ اُس دی کِرپا اتے پِآر دے برابر دے پاتر هن۔ اُه آپ نِربھاُ, نِروَےر اتے کرتا هَے۔ اُس دے سارے دھیآں پُّتر وی نِربھاُ, نِروَےر
سبھ مهِ جوت جوت هَے سوِا۔۔
تِس دَے چانن سبھ مهِ چانن هوِا۔۔ (13, م.1)
اےک مهِ سرب سرب مهِ اےکا اےه ستِگُر دےکھ دِکھاای۔۔ (907, م.1)
سرب سبدں ت اےک سبدں جے کو جانس بھےاُ۔۔
نانک تا کے داس هَے سوای نِرںجن دےاُ۔۔ (1353, م.1)
اَواںکار نُوں پرم سّتا هی نهیں سگوں ِاکلَوتی سّتا وی منِّآ گِآ هَے اتے ِاه ِاکلوتی سّتا سبھ اںدر برابر وِدمان هَے۔ بھاو سبھ اںدر اُس دی مَوجُودگی کارن سبھ برابر دے سّتاوان هن۔ ِاس ترھاں جِتھے نِرںجن جاں اَواںکار دی ِاکلوتی هستی نال سّتا دا کےںدریکرن کیتا گِآ اُتھے ِاس دے گھٹ گھٹ اںتر سرب نِرںتر هون نال ِاس سّتا نُوں سبھناں درمِآن برابر ورتاا کے سّتا دا وِآپک اتے ِاکسار وِکےںدریکرن کیتا گِآ۔ ِاس ترھاں جِتھے اک اونکار دے اّگے لّگِآ اےکا نِرںکار دی ِاکلَوتی سںتا دا چِنّھ هَے اُتھے ِاه منُّکھی سماج اںدر اےکتا, ِاکسُرتا اتے ساںجھیوالتا 'دا وی لِکھاِاک هَے۔ اجِهے ساںجھیوالتا والے سماج دے لوک سمپُورن سُتںتر هن, برابر دے سّتاوان هن, کِسے دے ادھین
کھان ملُوک کهاواُ راجا۔۔
ابے تبے کُوڑے هَے پاجا۔۔ (225, م.1)
تاڑَے رُوڑا هر جیاُ سوای۔۔
تِس بِن راجا اور ن کوای۔۔ (936, م.1)
سّتا سِرپھ راجِآں کول جاں راجدھانیآں وِچ هی کےںدرت نهیں هُںدی۔ پرِوار سماج دی ِاکاای هَے اتے ساڈے پرِواراں وِچ سّتا آم کرکے پُرساں دے هّتھ هُںدی هَے۔ پرِوار نال سںبںدھت پھَےسلے مُّکھ تَور 'تے پُرس کردے هن۔ اَورتاں اتے بّچے اُهناں دی پرجا هُںدے هن۔ پرِوار دا پُرس مُکھی کےول آپنی پتنی جاں نُوںهاں, دھیآں, بھَےناں, بھرجاایآں دا هی هُکمران نهیں هُںدا سگوں اُس دی ماں وی سِّدھے جاں اسِّدھے رُوپ وِچ اُس دی مرجی دی گُلام هُںدی هَے۔ گُرمت نے کےول پرماتما نُوں ِاکو ِاک سّچا پُرس کهِ کے اتے سبھ جیواں نُوں برابر دیآں ِاستریآں آکھ کے سماج وِچوں پُرساں دی سّتا نُوں ملیآمےٹ کرن دا ےتن کیتا۔ ِاس ِاکو سّچے پُرس دی پُرسای سّتا وی سارِآں اںدر برابر وِدمان هَے۔ بھاو جو سّتا پُرس نُوں پرِوار جاں سماج وِچ پُرس هون کارن پراپت هَے اُه دیآں ِاستریآں وی برابر دیآں هّکدار هن۔ جو پرِوارک جاں سماجک جِںمےواریآں ِاستری نُوں ِاستری هون
ناری پُرکھ ستھاای لوِا۔۔ (223, م.1)
پربھ دُور ن هوای گھٹ گھٹ سوای تِس کی نار سباای۔۔
(765, م.1)
ٹھاکُر اےک ستھاای نار ۔۔ (933, م.1)
سبھ نُوں ناری کهِن دا بھاو سبھ دی برابری اتے پرماتما نُوں پُرس کهِن دا بھاو اُس دی ِاکلَوتی سّتا نُوں منّنا هَے۔ رّب نُوں پُرکھ, پُرس جاں پتی کهِ کے اُس دا جَےںڈر نِردھارت نهیں کیتا گِآ۔ اُه لِںگکتَور 'تے پُرس نهیں هَے۔
سُنّ مںڈل ِاک جوگی بَےسے۔۔
نار ن پُرکھ کههُ کواُو کَےسے۔۔ (685, م.1)
نار ن پُرکھ ن پںکھن ساچاُ چتُر سرُوپ ۔۔
جو تِس بھاوَے سو تھیاَے دُو دیپک تُو دھُوپُ ۔۔ (1010, م.1)
نار پُرکھ نهی جات ن جنما نا کو دُکھ سُکھ پاِادا۔۔ (1035, H.1)
پُرس دی سّتا نُوں سّٹ مارن دا ِاک دُوسرا کون وی هَے۔
کت کی ماای باپ کت کےرا کِدُو تھاوهُ هم آاے۔۔
اگن بِںب جل بھیتر نِپجے کاهے کںم اُپااے۔۔ (156, م.1)
هور تاں هور گُرُو نانک وّدھ گھّٹ بُّدھی دے ادھارت وی کِسے اُوچ نیچ نُوں سویکار نهیں کردے۔ بھاو ورتمان سمےں وِچ سِآنے لوک سِآنپ دی سّتا نُوں آدرس منّدے هن, گُرُو
مُورکھ سِآنا اےک هَے اےک جوت دُِا نااُ۔۔ (1015, م.1)
سٹےٹ 'تے راجے دی, پرِوار 'تے پُرس دی, بّچِآں 'تے ماپِآں دی, بھولِآں 'تے چتُراں دی, لوک-من 'تے دےوتِآں دی سّتا جاں چَودھر واںگ سماج اُتے سّبھِآچارک چَودھر اتے سماجک دھوںس براهمن دی منّی جاںدی سی۔ گُرمت نے براهمن دی سماجک سّتا 'تے بهُت جوردار هملا کیتا۔ ِاه هملا اُس دی جات کرکے نهیں سگوں اُس کول سماجی سّتا هون کرکے کیتا گِآ۔ اُس دے گِآن اتے وِدِآ کرکے تاں اُس دا آدر کیتا گِآ هَے۔ جنم ادھارت جاتی دی بجااے سُبھ گُن سُبھ کرم اتے سُبھ وِچار ادھارت جاتی نِدھارن دی وکالت کردِآں اسل براهمن نُوں پُنر-پرِبھاست کیتا گِآ۔ براهمن هون دا متلب سماجک چَودھر, دھوںس جاں سوسن دی بجااے وِدِآ, گِآن, سرب کلِآنکاری سِآنپ جاں ادھِآپن نال جوڑِآ گِآ:
براهمن جو برهم بیچارَے ۔۔ آپ ترَے سگلے کُل تارَے۔۔ (662, م.1)
جِتھے جات-پات پربںدھ کارن بھےد-بھاو نُوں کھتم کرن لای ِاس پربںدھ دے سِکھرلے ڈںڈے اُتے بَےٹھے براهمن دی سّتا نُوں سِّدھا چَےلےںج کرنا هی کاپھی نهیں سمجھِآ گِآ سگوں وّکھ وّکھ جاتاں نال جوڑی هوای اُچ-نیچ دی بھاونا بهُت وّڈا سماجک
کدی وِدِآ اتے گِآن پراپتی دا ادھِکار کےول براهمن نُوں سی۔ پر ساںجھیوالتا اتے برابری ادھارت سماج دی سِرجنا لای سبھ ورگاں, جاتاں, جماتاں دے لوکاں نُوں وِدِآ دا برابر ادھِکار اتے اوسر مِلنا چاهیدا هَے, هر بںدے دا گِآنی هونا جرُوری هَے۔ مانوی جیون دی سّچی سپھلتا اتے وِکاس لای وِدِآ وپار دے تهِت وےچن کھریدن والا دھںدا نهیں هونی چاهیدی:
پادھا پڑِآ آکھیاَے بِدِآ بِچرَے سهج سُبھاِا ۔۔
بِدِآ سودھَے تت لهَے رام نام لِو لاِا ۔۔
منمُکھ بِدِآ بِکدا بِکھ کھٹے بِکھ کھاِا۔۔
مُورکھ سبد ن چینای سُوجھ بُوجھ نه کاِا۔۔
(938, م.1)
گِآن وِهُونی کھلکت انّھِآں دے هجُوم واںگ هُںدی هَے۔ اگِآنتا دا پسارا هووے تاں لوکاای اںدر جیون ترںگ نهیں هُںدی ۔ لوکاں لای گیت, سںگیت, سِںگار اتے هور کلاواں نِرارتھک
اںدھی رےت گِآن وِهُونی بھاهِ بھرے مُردارُ۔۔
گِآنی نچهِ واجے واوهِ رُوپ کرهِ سیگار ۔۔
اُوچے کُوکهِ وادا گاوهِ جودھا کا ویچارُ۔۔
مُورکھ پںڈِت هِکمت هُجت سںجَے کرهِ پِآرُ۔۔
(469, H.1)
وِدِآ اتے گِآن دے پرسار دیآں دو وِدھیآں هن: مَوکھِک اتے لِکھت۔ وّکھ وّکھ سوراں دے مےل نال سبد بندا هَے اتے وّکھ وّکھ سوراں دی گراپھِک رِپریجَےںٹےسن نُوں اّکھر کهِںدے هاں۔ گُرُو نانک نے جپ بانی وِچ اّکھراں دی بهُت مهِما کیتی هَے۔گُربانی وِچ ِاکو اُچارن والے سبداں دے وّکھرے وّکھرے اّکھر جوڑ مِلدے هن, جِوےں سچ, سچ. سچِ۔ ِاهناں دا اُچارن ِاک هَے ارتھ جاں بھاو وّکھرا-وّکھرا هَے۔ ِاهناں تِنّاں نُوں پاٹھی جاں گوّایاے مُوںهوں سُنن نال ِاک اُچارن 'سّچ هی سُنےگا, سهی بھاو دا سںچار آپ پڑھن نال هی هووےگا۔ ِاس لای پاٹھی مُوںهوں گُربانی سُنن نال نهیں آپ پڑھن اتے وِچارن نال گول بننی هَے۔ گُرمت درسن دی سمجھ اتے پاسار دے نجریاے توں گُرُو نانک دُآرا لِکھے اّکھر کِرااے دے پانی اتے مُّل دے پاٹھ دے هامی نهیں۔ پر ساڈا لگپگ هر چھوٹا وّڈا پاٹھی سںگت دا هِّسا هون دی بجااے چھوٹا وّڈا سّتاوان هون پھیلِںگ لَےںدا دےکھِآ
نانک کِچھ سُنیاَے کِچھ کهیاَے
گُرُو نانک دا لوک-بِںب پَےگںبر جاں اُپدےسک والا هَے۔ پر اُهناں دی بانی دا ادھِان اُهناں دی سکھسیات دے سںوادی پّکھ نُوں وی اُگھاڑدا هَے۔ اُپدےسک دا مُّکھ کںم بولنا هَے, پر سںوادی نُوں بولن نالوں سُننا ودھےرے پَےںدا هَے۔ کهِن دی سیما هَے. ساری گّل کهِن دے هِساب وِچ آ نهیں سکدی کِاُںک کهنا کتھن ن جاای۔ گّل سُنن نال هِساب وِچ آاُںدی هَے۔ سُنن والے کول گّل نُوں انُوادن اتے وِستھارن آد دے نال نال ارتھ اتے بھاو گرهِن کرن دی بھرپُور کھُّلھ هُںدی هَے۔ گُرُو نانک بولن نالوں سُنن دے مهّتو 'تے جِآدا جور دِںدے هن:
سُنِآ منِّآ من کیتا بھااُ۔۔
اںترگت تیرتھ مل نااُ۔۔ (4, م.1)
گُرُو نانک دیآں چار اُداسیآں بھاو لںمیآں ےاتراواں دَوران اُهناں دے پںڈِآں, پُجاریآں, بودھیآں, جَےنیآں, ےوگیآں, کاجیآں آد نال سںواد هواے۔ ِاهناں اُداسیآں دَوران آپ نے چِںتن اتے سُکھن دے ستھاپت ستھاناں 'تے بهُت سارے بانیکاراں نُوں جاں اُهناں دے وںسجاں / اُترادھِکاریآں نُوں مِلکے گُرمت دے سُکھنوراں دی بانی پراپت کیتی۔ ِاںج سےکھ پھرید جی, کبیر جی, روِداس جی, نامدےو جی, جَےدےو جی,
تیسری اُداسی وےلے آپ جی اُتر دِسا بھاو هِمالِآ پربت وّل جان وےلے بابا پھرید دے ستھان پاک پٹن توں هو کے گاے اتے بابا پھرید جی دی بانی هاسل کیتی۔ گُرُو گرںتھ ساهِب وِچ درج بابا پھرید جی دے سلوکاں وِچ کُجھ سلوک گُرُو نانک دے وی درج هن جو بهُت سِّدھے اتے سپّسٹ رُوپ وِچ پھرید بانی نال آپ جی دا سںواد هن:
پھرید جی : ساهُرے ڈھوای نا لهَے پےایاَے ناهی تھااُ۔۔
پِر واتڑی ن پُچھای دھن سوهاگن نااُ۔۔
گُرُو نانک : ساهُرَے پےایاَے کںت کی کںت اگںم اتھاهُ۔۔
نانک سو سوهاگنی جُ بھاوَے بےپرواه۔۔ (1379)
پھرید جی : پھریدا رات کبُوری وںڈیاَے سُتِآ مِلَے ن بھااُ۔۔
جِنّھا نَےن نیںداولے تِنّا مِلن کُآاُ۔۔ (1382)
پهِلَے پهرَے پھُلڑا پھل بھی پچھا راتِ۔۔
جو جاگنّ لهنّ سے ساای کنّو داتِ۔۔
گُرُو نانک : داتی ساهِب سںدیآ کِآ چلَے تِس نالِ۔۔
ِاک جاگںدے نا لهن ِاکنھا سُتِآ دےِا اُٹھالِ۔۔
(1384)
پھرید جی : تن تپَے تنُور جِاُ بالن هڈ بلنّھِ ۔۔
پَےری تھکاں سِر جُلاں جے مُوں پِری مِلےنِ۔۔
گُرُو نانک: تن ن تپاِا تنُور جِاُ بالن هڈ ن بالِ۔۔
سِر پَےری کِآ پھےڑِآ اںدر پِری نِهالِ۔۔
(1384)
ِاه ِاکّلی سلوکاں دی هی گّل نهیں۔ ِاهناں سلوکاں توں باهر پای گُرُو نانک بانی دا وی پھرید جی دے سلوکاں نال سںواد دےکھ سکدے هاں:
پھرید جی : پھریدا چار گوايا هںڈھ کَے چار گوايا سںمِ۔۔
لےکھا رتھ مںگےسیآ تُو آںهو کےرے کںمِ۔۔ (1379)
گُرُو نانک: رَےن گواای سوِا کَے دِوس گوايا کھاِا۔۔
هیرے جَےسا جنم هَے کاُڈی بدلے جاِا۔۔ (156)
گُرُو گرںتھ ساهِب دے سمپادن سمےں گُرُو ارجن دےو جی نے بھگتبانی اتے گُرُو نانکبانی دے پرسپر سںواد والے سبداں نُوں جِآداتر ِاکو راگ تهِت سمپادت کیتا هَے۔ گُرُو نانک- پھرید سںواد دی اجِهی اُداهرن سُوهی راگ وِچ مِلدی هَے:
پھرید جی : بےڑا بںدھ ن سکيو بںدھن کی وےلا۔۔
بھر سرور جب اُوچھلَے تب ترن دُهےلا۔۔
هتھ ن لاِا کسُںبھڑَے جل جاسی ڈھولا۔۔ (794)
گُرُو نانک : جپ تپ کا بںدھ بےڑلا جِت لںگھهِ وهےلا ۔۔
نا سرور نا اُچھلَے اَےسا پںتھ سُهےلا۔۔
تےرا اےکو نام مںجیٹھڑا رتا مےرا چولا سد رںگ ڈھولا۔۔
(729)
ِاس ترھاں گُرُو نانک نے پھرید جی دی بانی نُوں کِسے پرم ست جاں وِچاردھارا دے اںتِم سرُوپ وجوں ستھاپت کرن دی بجااے ِاس نال سںواد دیآں سںبھاوناواں نُوں پرگٹ کیتا هَے۔ ِاهناں سںبھاوناواں نُوں اّگے ودھااُںدے هواے گُرُو امرداس اتے گُرُو ارجن دےو جی نے پھرید بانی نال آپنے سلوکاں نال سںواد رچايا هَے۔ ِاس دے نال هی سمُّچے گُرُو گرںتھ ساهِب دی بانی ِاک پاسڑ جاں ِاکهِرے وِچاردھارک پروچن جاں اُپدےس دی بجااے ونّ-سُونّتا بھرے سںواد دے پِڑ دا سرُوپ گرهِن کردی هَے۔
پهِلی اُداسی دی سِکھر 'تے گُرُو نانک اُڑیسا دے سهِر پُری وِکھے جگن ناتھ مںدر گاے جِتھے جَےدےو جی دی رچنا گیت گووِںد دا گاِان هُںدا سی اتے سام نُوں تھالی وِچ دیوے بال کے بھگوان جگن ناتھ دی آرتی اُتاری جاںدی سی (هَے)۔ جاںدے هواے گُرُو نانک هرِدُآر, پُسکر, بنارس, گےا آدِک هِںدُو تیرتھاں توں هو کے گاے۔ کاسی اَودوں سناتنی چِںتن اتے بھگتی سُکھن دا وّڈا کےںدر سی۔ ِاس کرکے آپ جی نُوں روِداس جی, کبیر جی, دھنّا جی, پیپا جی. سَےن جی آد بھگتاں دی بانی دا وّڈا گّپھا هاسل هويا۔ ارتھات جگن ناتھ پُری پهُںچن توں پهِلاں گُرُو نانک ِاهناں سںتاں بھگتاں دی بانی سُن, پڑھ,
گگن مَے تھال رو چںد دیپک بنے تارِکا مںڈل جنک موتی ۔۔
دھُوپ ملآنلو پون چورو کرے سگل بنراِا پھُولںت جوتی ۔۔
کَےسی آرتی هوِا۔۔ بھو کھںڈنا تےری آرتی۔۔ (13, م.1)
گُرُو جی دے ِاس سبد نُوں کبیر جی, روِداس جی. سَےن جی, پیپا جی اتے دھنّا جی بھگت بانیکاراں ولوں آرتی سںبںدھی اُچارے گاے سبداں نال سواد وجوں دےکھِآ جا سکدا هَے۔ کبیر جی دا سبد پربھاتی راگ وِچ هَے:
لےهُ آرتی هو پُرکھ نِرںجن ستِگُر پُوجهُ بھاای۔۔
ٹھاڈھا برهما نِگم بیچارَے الکھ ن لکھِآ جاای۔۔
(1350, کبیر جی)
باکی چاراں: بھاو سَےن جی, روِداس جی, پیپا جی اتے دھنّا جی دے سبد دھناسری راگ وِچ هن:
دھُوپ دیپ گھرِت ساج آرتی۔۔
وارنے جااُ کملا پتی۔۔ (695, سَےن جی)
روِداس جی نے نام جاں بھگتی نُوں آرتی کِها سی:
نام تےرو آرتی مجن مُرارے ۔۔
هر کے نام بِن جھُوٹھے سگل پاسارے۔۔ (694, روِداس جی)
دھنّا جی نے آرتی نُوں آرتا کهِ کے ِاس نُوں سبھ دی کھُسهالی لای سمُوهِک پرارتھنا بنا دِّتا سی:
گوپال تےرا آرتا۔۔
جو جن تُمری بھگت کرںتے تِن کے کاج سوارتا۔۔ (695, دھنّا جی)
پیپا جی نے منُّکھی دےهی نُوں آرتی دی ساری سمّگری کِها سی:
کاےاُ دےوا کاِاااُ دےول کاِاااُ جںگم جاتی۔۔
کاِاااُ دھُوپ دیپ نایبےدا کاِاااُ پُوجاُ پاتی۔۔ (695, پیپا جی)
پیپا جی دیآں اُپروکت پںکتیآں نال گُرُو نانک بانی دا هور تھاایں سںواد وی دےکھ سکدے هاں:
هر کا مںدر آکھیاَے کايا کوٹ گڑُ۔۔
اںدر لال جوےهری گُرمُکھ هر نام پڑُ ۔۔
هر کا مںدر سریر ات سوهنا هر هر نام دِڑ ۔۔
منمُکھ آپ کھُآِاان مايا موه نِت کڑُ ۔۔ (952, م. 1)
رواِاتی دھارمِک پروچناں وِچ دےهی نُوں چھُٹِآيا اتے نکارِآ جاںدا هَے کِاُںک جِتھے آتما نُوں امر کِها جاںدا هَے اُتھے سریر نُوں ناسوان منِّآ جاںدا هَے۔ پرںتُو پیپا جی نے آپنے سبد وِچ کايا بھاو منُّکھا دےهی دی مهِما کیتی گای هَے, ِاس دے مهّتو نُوں وڈِآيا گِآ هَے, دےهی دے جلوے دی بےاںتتا نُوں گايا گِآ هَے۔ ِاس سبد دی پںجویں ستر ِاس ترھاں هَے:
جو برهمںڈے سوای پِںڈے جو کھوجَے سو پاوَے ۔۔ (695, پیپا جی)
گُرُو نانک ساهِب دا ِاس نال اےنا بھاوناتمک اتے رچنامک سںبںدھ دِسدا هَے کِ ِاه وِچار اُهناں دے آپنے سبد راهیں وی پرگٹ هويا هَے:
جو برهمںڈ کھںڈ سو جانهُ ۔۔ بُوجھهُ سبد پچھانهُ ۔۔ (1041, م.1)
اسیں گّل کر رهے سی گُرُو نانک دے پُری دے جگن ناتھ
گُرُو نانک نے دُوسری اُداسی دّکھن دِسا دی کیتی۔ ِاس دَوران آپ مهراسٹر وِچوں گُجرے۔ گُرُو گرںتھ ساهِب نُوں مهاراسٹر دے تِنّ بھگت بانیکاراں نامدےو جی, ترَےلوچن جی اتے پرمانںد جی دی رچنا گُرُو نانک راهیں هاسل هوای۔ بھگت نامدےو جی دا جنم گُرُو ساهِب توں دے سدیآں پهِلاں هويا۔ آپ دی بانی نال گُرُو نانک بانی دا ساںجھ-سںواد تھاں پُر تھاں دےکھِآ جا سکدا هَے۔ مِسال دے تَور 'تے:
نامدےو جی : گھٹ گھٹ اںتر سرب نِرںتر کےول اےک مُراری۔۔
(485)
گُرُو نانک : گھٹ گھٹ اںتر سرب نِرںتر رو رهِآ سچ وےسو۔۔
(1126)
بھگت ترِلوچن جی وی بھگت نامدےو جی دے سمکالی سن۔ آپ دی رچنا نال گُرُو نانک بانی دا سںواد بهُت
کاِا کمںڈل کاپڑیآ رے اٹھسٹھ کاِا پھِراهی۔۔
(526, ترِلوچن جی)
ِاس دے جُآب وِچ گُرُو نانک دا کتھن هَے کِ من وِچ اُپجی ترِسنا کارن ِاه سبھ هو رِها هَے:
هاتھ کمںڈل کاپڑیآ من ترِسنا اُپجی بھاری۔۔
(1013, م.1)
بھگت ترِلوچن جی دا مّت هَے کِ پرِواروادی رُچیآں کارن کملا هويا بںدا سںسارک ترّکی دا بھرم تاں پال سکدا هَے پر جماں دی مار توں نهیں بچ سکدا۔ مراٹھی اتے سںسکرِت دی رںگت والی اُهناں دی لِکھت دے بھاو نُوں ساڈے لای سمجھنا تھوڑھا مُسکِل هَے۔ اُهناں دے ِاس وِچار نُوں گُرُو نانک دے سبد 'چوں کُجھ آسانی نال سمجھِآ جا سکدا هَے:
ترِلوچن جی :
کُٹںب دےکھ بِگسهِ کملا جِاُ پر گھر جوههِ کپٹ نرا۔۔
دُوڑا آِااَوهِ جمهِ تنا۔۔ تِن آگلڑَے مَے رهن ن جاِا ۔۔ (92)
گُرُو نانک :
دےکھ کُٹںب مايا گرِه مںدر ساکت جںجال پرال پيا۔۔
جا آاے تا تِنهِ پٹھااے چالے تِنَے بُلاِا ليا۔۔ (906)
دُوسری اُداسی دَوران گُرُو نانک دے مهاراسٹر وِچوں لںگھن سمےں مهاراسٹر واسی بھگت پرمانںد دی اُمر اُس سمےں 25 توں 30 سال درمِآن سی۔ اُهناں دا تکھّلُس 'سارںگ' سی اتے گُرُو گرںتھ ساهِب وِچ اُهناں دا ِاکو-ِاک سبد وی سارںگ راگ وِچ هی پنّا 1253 اُّتے درج هَے۔ اّٹھ پںکتیآں دے ِاس سبد دی هرےک پںکتی نال گُرُو نانک بانی دا سںواد مِلدا هَے۔ اسیں وِچکارلی بھاو چَوتھی پںکتی دی اُداهرن لَے لَےںدے هاں۔ ِاس وِچ پرمانںد جی نے دھرم گرںتھ پڑھن سُنن والِآں لای دُوسرِآں دی نِںدا کرن نُوں ورجِت کیتا هَے۔ پراای نِںدا نال هر ترھاں دی سےوا نِهپھل هو جاںدی هَے:
پر نِںدا مُکھ تے نهی چھُوٹی نِپھل بھای سبھ سےوا۔۔
(1253, پرمانںد جی)
نِںدا کرن والے دی ساری سےوا اَےوےں رُڑ جاںدی هَے ِاس لای اُه سےوادار نهیں منِّآ جا سکدا, اُس نُوں سےوادار هون دی وڈِآای اتے کھُسی نهیں مِل سکدی۔ ساڈیآں چوناں وِچ اکسر دُوسرے اُمیدواراں, دُوسریآں دھِراں جاں پارٹیآں دی نِںدا کیتی جاںدی هَے۔ اُهناں نُوں بےایمان, چور, لُٹےرے, بھرِسٹ, آچرنهین, نیچ, نلاِاک آد آکھِآ جاںدا هَے اتے آپنے آپ نُوں لوکاں دے سےوک جاں سےوادار دّسِآ جاںدا هَے۔ اُهناں دے نِںدِآ کرم کرکے ووٹر اُهناں نُوں آپنے سےوادار وجوں کدی تسلیم نهیں کردے۔ چون وِچ سپھلتا توں بااد اُه هاکم, پرساسک, نُماِاںدے, پردھان جاں کُجھ هور تاں
پر نِںدا پر مل مُکھ سُدھی اگن کرودھ چںڈالُ۔۔
(15, م.1)
نِںدک نر کالے مُکھ نِںدا جِنھ۔ گُر کی دات ن بھاای۔۔
(505, م.1)
نِںدا کر کر نرک نِواسی اںتر آتم جاپَے۔۔
(1013, م.1)
جِن اںدر نِںدا دُسٹ هَے نک وڈھے نک وڈھايا۔۔
مها کرُوپ دُکھیاے سدا کالے مُه مايا۔۔
(1244, H.1)
پهرِآں دی بانی وِچ گُرُو نانک دے دو سبد هن۔ پرو. ساهِب سِںگھ نے آپنی کھوج راهیں سِّدھ کیتا هَے کِ پهرِآں دے سبد اُچارن سمےں بھگت بےنی دا گُرُو گرںتھ ساهِب دے پنّا 93
بےنی جی:
رے نر گربھ کُںڈل جب آچھت اُردھ دھِآن لِو لاگا۔۔
مِرتک پِںڈ پد مد نا اهِنِس اےک اگِآن سُ ناگا۔۔
(93)
گُرُو نانک:
پهِلَے پهرَے رَےن کَے ونجارِآ مِترا هُکم پيا گربھاسِ۔۔
اُردھ تپ اںتر کرے ونجارِآ مِترا کھسم سےتی ارداسِ۔۔
کھسم سےتی ارداس وکھانَے اُردھ دھِآن لِو لاگا۔۔
نا مرجاد آيا کل بھیتر باهُڑ جاسی ناگا۔۔ (74)
ِاهناں ستراں وِچ بھاو, وِچار اتے سبداں دیآں بهُت ساریآں سمانتاواں هن۔ پھرک ِاه هَے کِ بےنی جی نے سںبودھن لای 'رے نر' ورتِآ هَے اتے گُرُو ساهِب نے 'ونجارِآ مِترا کهِ کے پُکارِآ هَے۔ بےنی جی ولوں کهے گاے 'گربھ کُںڈل نُوں گُرُو نانک نے 'گربھاس کِها هَے, 'اُردھ دھِآن نُوں اُردھ تپ کِها هَے۔ "اُردھ دھِآن لِو لاگا' والی اّدھی
ِاڑا پِںگُلا ااُر سُکھمنا تین بسهِ ِاک ٹھاای۔۔
بےنی سںگم ته پِراگ من مجن کرے تِتھاای۔۔
سںتهُ تها نِرںجن رام هَے۔۔ (974, بےنی جی)
بےنی جی دے ِاس سبد دی تکنیکی اتے کٹھِن سبداولی کارن ِاس دے بھاو نُوں گُرُو نانک نے ِاسے راگ وِچ پنّا 903- 904 اُتے درج آپنی اسٹپدی راهیں اسان بولی وِچ وِکھِآاُن دا کارج کیتا هَے۔ ِاس لای بےنی جی دی رامکلی بانی نُوں گُرُو نانک دی اسٹپدی نال مِلا کے پڑھنا اتے سمجھنا چاهیدا هَے۔
گُرُو گرںتھ ساهِب دے پنّا 1351 تے پربھاتی راگ وِچ بھگت بےنی جی دُآرا رچِت سبد وِچ دھرم دے ناں 'تے هُںدے پاکھںڈ دا ورنن هَے کِ کِوےں باهروں دھارمِک بھےکھ دھار کے اںدر کپٹ نُوں پالِآ جاںدا هَے۔ سریر 'تے چںدن اتے مّتھے 'تے تُلسی دا لےپ پر دِل وِچ کپٹ دی کَےںچی۔ سمادھی بگلے والی اتے نجر ٹھّگاں والی۔ سریر دا ِاسنان پر من وِچ دُوسرِآں دا نُکسان کرن والی چھُری۔ دِکھااُن لای هےٹھاں مِرگ دی کھّل دا آسن, مّتھے تِلک, گل تُلسی تے رُدراکھ
تن چںدن مستک پاتی۔۔ رِد اںتر کر تل کاتی۔۔
ٹھگ دِسٹ بگا لِو لاگا۔۔ دےکھ بَےسنو پران مُکھ بھاگا ۔۔
کل بھگوت بںد چِراںمں۔۔ گُر دِسٹ رتا نِس بادں ۔۔رهااُ۔۔
نِتپرت ِاسنان سریر ۔۔ دُِا دھوتی کرم مُکھ کھیرں۔۔
رِدَے چھُری سںدھِآنی۔۔ پر درب هِرن کی بانی ۔۔
سِل پُوجس چک گنےسں۔۔ نِس جاگس بھگت پروےسں۔۔
پگ ناچس چِت اکرمں۔۔ اے لمپٹ ناچ ادھرمں۔۔
مرِگ آسن تُلسی مالا۔۔ کر اُجل تِلک کپالا۔۔
رِدَے کُوڑ کںٹھ رُدراکھں۔۔ رے لمپٹ کرِسن ابھاکھں۔۔
جِن آتم تت ن چینِآ۔ سبھ پھوکٹ دھرم ابینِآ۔۔
کهُ بےنی گُرمُکھ دھِآوَے۔۔ بِن ستِگُر باٹ ن پاوَے۔۔
(1351)
آکھری ستراں وِچ بےنی جی نے کرمکاںڈ والے پھوکٹ دھرم نُوں تِآگ کے سّچی گُرمُکھتاای دھارن کرن دی تاکید کیتی هَے۔ گُرُو نانک ساهِب نے پنّا 1331 تے درج پربھاتی راگ دے چَودھوےں سبد وِچ اجِهے گُرمُکھ نُوں پرِبھاسِت کیتا هَے۔ ِاس توں پهِلاں گُرُو نانک ساهِب نے آسا دی وار دی چودھویں پاُڑی دے دُوجے سلوک وِچ بےنی جی دے اُپروکت سبد دا سںکھےپ سار بِآن کیتا هَے۔ آکھری تِنّ ستراں تاں بِلکُل سمان هی هن:
پڑ پُستک سںدھِآ بادں۔۔ سِل پُوجس بگُل سمادھں۔۔
مُکھ جھُوٹھ بِبھُوکھن سارں ۔۔ ترَےپال تِهال بِچارں۔۔
گل مالا تِلک لِلاٹں۔۔ دُِا دھوتی بستر کپاٹں۔۔
جے جانس برهمں کرمں۔۔ سبھ پھوکٹ نِسچاُ کرمں۔۔
کهُ نانک نِهچاُ دھِآوَے ۔۔ وِن ستِگُر واٹ ن پاوَے۔۔
(470, م.1)
گُرُو نانک بانی پڑھدِآں ِاس وِچ بھگت بھیکھن جی دی بانی نال وی سںواد دے تھاں پُر تھاں جھلکارے مِل جاںدے هن۔ کُجھ اُداهرناں دےکھ سکدے هاں:
بھیکھن جی : هر گُن کهتے کهن ن جاای۔۔ جَےسے گُوںگے کی مِٹھِآای۔۔ (659)
گُرُو نانک:
جِن چاکھِآ سےای ساد جانن جِاُ گُںگے مِٹھِآای۔۔ (635)
بھیکھن جی : ماتھے پیر سریر جلن هَے کرک کرےجے ماهی۔۔ (659)
گُرُو نانک: بھولا وَےد ن جانای کرک کلےجے ماهِ۔۔ (1279)
بھیکھن جی : کهُ بھیکھن دُِا نَےن سںتوکھے جه دےکھا ته سوای۔۔ (659)
گُرُو نانک : نےتر سںتوکھے اےک لِو تارا۔۔
جِهوا سُوچی هر رس سارا۔۔ (224)
کبیر ساهِب دا جنم گُرُو نانک توں تکریبن پَونی سدی پهِلاں هويا۔ اُهناں دی بانی اتے گُرُو نانک بانی نُوں جےکر نال نال رّکھ کے پڑھیاے تاں دوهاں وِچ لںمی سںواد لڑی بندی دِسدی هَے۔ اسیں آپنے بچپن وِچ دےکھدے رهے هاں کِ پِںڈ دا کِسان رںبے داتریآں بنااُن لای لوها اتے اُس نُوں گرم کرن لای بالن لَے کے پِںڈ دے لوهار دے کارکھانے پهُںچدا سی, پّکھا گےڑن لای اَوس دا کوای پُّت پوترا نال هُںدا۔ لوها پُورا لال هون 'تے لُهار اُس نُوں سنّھی نال بھّٹھی 'چوں کّڈھ کے اَےرن تے رّکھدا۔ دُوجے هّتھ پھڑے هتھَوڑے نال اُه لال لوهے 'تے جِتھے سّٹ ماردا ساهمنے پّباں بھار بَےٹھا کِسان دوهیں هّتھیں پھڑے گھن نال اَےنھ اُتھے سّٹ ماردا۔ لوهار سنّی نال گرم لوهے نُوں اّگے پِّچھے کردا جاں اُلٹااُںدا پلٹااُںدا اتے هتھَوڑے نال لوڑیںدی تھاں تے سّٹاں ماردا کِسان اُس دے مگر اُسے تھاں گھن دیآں سّٹاں ماردا جاںدا۔ پُوری اسرداری لای دوناں وِچکار سںواد کارج چلدا رهِںدا۔ کبیر بانی اتے نانک بانی پڑھدِآں بِلکُل ِاس ترھاں دے سںواد دا درِس ساهمنے آاُںدا هَے۔ اُداهرن دے تَور 'تے چار سںوادی-سّٹاں دےکھدے هاں۔
کبیر ساهِب نے آپنی رچنا وِچ پهِلی سّٹ ےوگ مّت دے چِنّاں دی نِرارتھکتا اُتے ماری۔ ِانھاں چِنّھاں دے آڈںبر دی بجااے منُّکھ دے آچار, وِهار اتے کِردار دی سُّدھتا 'تے جور دِّتا۔ اُهناں جوگی نُوں بھےکھ کرکے نهیں سگوں آپنے آچار اتے وِهار دے بھاو نال جوگی هون دی پرےرنا کیتی:
مُںدرا مون ديا کر جھولی پتر کا کرهُ بیچار رے۔۔
کھِںتھا ِاهُ تن سیااُ اپنا نام کراُ آدھار رے۔۔
(970, کبیر جی)
گُرُو نانک نے ِاس وِچار نُوں درِڑ کروايا:
مُںدا سںتوکھ سرم پت جھولی دھِآن کی کرهِ بِبھُوتِ۔۔
کھِںتھا کال کُآری کايا جُگت ڈںڈا پرتیتِ۔۔
(6, م.1)
کبیر ساهِب دُوجی سّٹ نال ِاسلامی رهِت دے پھوکےپن نُوں وی سںبودھِت هواے کِ روجے رّکھن, نِواج گُجارن اتے کلما پڑھن نال جنّت نسیب نهیں هُںدی, مَوکا کِدھرے باهر نهیں تُهاڈے اںدر هَے, نماج نِآں دی هونی چاهیدی هَے, اُس بےاںت نُوں جانن دا ےتن هی کلما هَے, مُسّلے دا بھاو تاں پںج وِکاراں تے کابُو پااُنا هَے:
روجا دھرَے نِواج گُجارَے کلما بھِست ن هوای۔۔
ستر کابا گھٹ هی بھیتر جے کر جانَے کوای۔۔
نِواج سوای جو نِآاُ بِچارَے کلما اکلهِ جانَے ۔۔
پاچهُ مُس مُسلا بِچھاوَے تب تاُ دین پچھانَے۔۔
(480, کبیر جی)
ِاسے تھاں 'تے پاے گُرُو نانک دے گھن دی آواج سُنو :
مِهر مسیت سِدک مُسلا هک هلال کُرانُ۔۔
سرم سُنّت سیل روجا هوهُ مُسلمان ۔۔
کرنی کابا سچ پیر کلما کرم نِواج۔۔
تسبی سا تِس بھاوسی نانک رکھَے لاج۔۔ (140, م.1)
کبیر جی نے جنم دے آدھارت جاتی وںڈ والے جات پات دے پربںدھ 'تے جوردار سّٹ ماری۔ هوراں لوکاں واںگ پَےدا هون اتے هوراں ورگا لهُو ماس دا بنِآ هون والے براهمن دی اکھَوتی سرےسٹتا 'تے اُهناں سوال کیتا:
جَو تُوں براهمن برهمنی جايا۔۔
تاُ آن باٹ کاهے نهی آيا۔۔
تُم کت براهمن هم کت سُود۔۔
هم کت لوهُو تُم کت دُودھ۔۔ (324, کبیر جی)
اُهناں جنم-ادھارت جاتی دی بجااے سُبھ گُن اتے سُبھ کرم دے آدھارت جاتی نِردھارن دی وکالت کردِآں هوياں اُپروکت سبد دے اںت وِچ اسل براهمن نُوں پرِبھاست کیتا هَے۔ گُرُو نانک نے کبیر جی دی ِاس پرِبھاسا نُوں ستھاپت کرن لای تے آپنے سابدِک گھن نال موهر لای:
کبیر جی : کهُ کبیر جو برهم بیچارَے۔۔
سو براهمن کهیات هَے همارَے۔۔ (324)
گُرُو نانک : سو براهمن جو برهم بیچارَے۔۔
آپ ترَے سگلے کُل تارَے۔۔ (662)
کبیر ساهِب نے پرےم بھگتی دے مارگ نُوں سرےسٹھ دھرم منِّآں۔ اُهناں پرےم کھےڈ دے کھِڈاریآں نُوں وںگار کے کِها کِ جےکر پرےم کھےڈن دی چاهت هَے تاں آپنے سِر نُوں کٹا کے ِاس دی
کبیر جی : کبیر جاُ تُهِ سادھ پِرںم کی سیس کاٹ کر گوِا۔۔
کھےلت کھےلت هال کر جو کِچھ هوِا ت هوِا۔۔ (1377)
گُرُو نانک : جاُ تاُ پرےم کھےلن کا چااُ سِر دھر تلی گلی مےری آاُ۔۔
ِات مارگ پَےر دھریجَے سِر دیجَے کان ن کیجَے۔۔ (1412)
ِاس ترھاں گُرُو نانک دھرم سںبںدھی مرِآداواں, منَوتاں اتے وِسواساں دے سںواد وِچ کبیر جی والی دھِر نال کھڑھدے هی نهیں سگوں اُس دے وّڈے بُلارے بندے هن۔ ِاس دھِر دے بُلارے دے تَور 'تے آپ سِدھ گوسٹ وِچ سِدھاں نال سںواد رچااُںدے هن۔ کبیر ساهِب آپنی ِاس دھِر دے وِچاردھارک تَور 'تے پُورن رُوپ 'چ درُست جاں سرےسٹ هون دا دااوا نهیں کردے سگوں آکھدے هن:
کبیر سبھ تے هم بُرے هم تج بھلو سبھ کوِا۔۔ (1364, کبیر جی)
گُرُو نانک وی اجِهی دااوےداری نا کرن والا پَےںتڑا اپنااُںدے هن:
هم نهی چںگے بُرا نهی کوِا۔۔ (728, م. 1)
سںواد دا بھاو کےول اسهِمتی پرگٹ کرنا, کےول وِآکھِآ کرنا, کےول ارتھااُنا, کےول پُسٹی کرنا جاں کےول وِستھار دےنا آد نهیں هُںدا سگوں سںواد دے اںترگت ِاه ساریآں گّلاں آاُںدیآں هن۔ اسیں دےکھِآ هَے گُرُو نانک دے هور بانیکاراں دی رچنا نال سںواد سمےں ِاه ساریآں گّلاں واپردیآں هن۔ ِاس سںوادی سںبںدھ نال آپ گُرمت وِچاردھارا دے سبھ توں سکتیسالی اُسرّایاے اتے بُلارے بندے هن۔ اُهناں دُآرا گُرمت چِںتن اںدر ستھاپت کیتی سںواد پرمپرا نُوں اگلے گُرُو سهِبان نے بهُت سرگرمی نال اپنا کے گُرمت وِچاردھارا نُوں اّگے تورِآ اتے سِّکھ لهِر کھڑھی کیتی۔ سِّدھ گوسٹ گُرُو نانک دی سںوادی سکھسیات نُوں جاهرا تَور 'تے درسااُن والی پرمُّکھ رچنا هَے۔ ِاس دی چرچا اگلے ادھِآاے وِچ کراںگے۔
نام رتے سِدھ گوسٹ هوِا
لِکھت رُوپ وِچ سِدھاںت جاں درسن نُوں سوال-جُآب وِچ پےس کرن دی سںسار ساهِت دی ِاک پراچین رواِات هَے۔ پلَےٹو دی ریپبلِک, وےد وِآس دی گیتا توں ِالاوا بهُت سارا پراچین بودھی اتے جَےنی درسن ِاسے رُوپ وِچ کلمبّدھ هويا مِلدا هَے۔ ویهویں سدی دے بهُت سارے وِسو ساهِت جِوےں کھلیل جِبران دی پُستک پَےگںبر وِچ وی ِاس وِدھی دی ورتوں هوای هَے۔ آپنے وِچار دے پربھاوسالی سںچار لای پرسن- اُتر جوڑے دی ورتوں کرنا گُرُو نانک دی وی پسںدیدا وِدھی هَے۔ اُداهرن دے تَور 'تے گُرُو گرںتھ ساهِب دے پهِلے پنّے 'تے درج جپ بانی دی پهِلی پااُڑی دی هی اںتم ستر وِچ ِاس پااُڑی دا نِچوڑ پےس کرن توں پهِلاں اُس پرتھااے آپ پرسن اتے اُسدا اُتر درج کردے هن:
کِو سچِآرا هوایاَے کِو کُوڑَے تُٹَے پالِ۔۔
هُکم رجاای چلنا نانک لِکھِآ نالِ۔۔
(1, جپُ, م.1)
ِاس ترھاں گُرُو نانک کِسے وِچار نُوں سںواد وِچوں لںگھا کے اُپدےس رُوپ تّک لَے کے آاُںدے هن۔ آپ دا پَےگںبری لوک- بِںب بھاوےں' اُپدےسک والا هَے پرںتُو اسیں پِچھلے ادھِآاے وِچ
جب لگ دُنیآ رهیاَے نانک کِچھ سُنیاَے کِچھ کهیاَے۔۔
(661, م.1)
گُرُو نانک دے ےوگ مّت دے آگُوآں نال دو-تِں وار وارتالاپ هواے دّسے جاںدے هن۔ ِاک اُتر دِسا وِچ کیتی گای تیسری اُداسی دَوران سُمےر پربت اُتے اتے ِاک گورکھ پٹڑی وِکھے اتے ِاک چَوتھی اُداسی توں بااد اچل بٹالے وِکھے۔ ِاهناں ورتالاپاں نال سںبںدھت منّی جاںدی آپ دی سِدھ گوسٹ بانی کُجھ سُن کے کهِن دی سبھ توں وّڈی اتے مهّتو پُورن اُداهرن هَے۔ ِاس وِچ سِّدھاں ولوں اُٹھااے پرسناں دے اُّتراں دے رُوپ وِچ آپ گُرمت وِچاردھارا نُوں بهُت بھروےں اتے بّجھوےں رُوپ وِچ پےس کردے هن۔
وارتالاپ دا سبھ توں سوریلا رُوپ هَے تکرار, ِاس توں بِهتر هَے بهِس, بهِس دا سهِج اتے سُکھاواں رُوپ هَے سںواد اتے سںواد دا اُچتم اتے سُوکھم رُوپ گوسٹ هَے۔ گوسٹ کوای سدھارن گّلبات جاں وِچار وٹاںدرا نهیں, اُّچ آتمِک اوّستھا والِآں دا آتمِک انُبھو سںچار هَے۔ ِاه جِّتن
اجر جرَے سُ نِجھر جھرَے۔۔ جگنّاتھ سِاُ گوسٹ کرَے۔۔
(974, بےنی جی)
گُر ستِگُر پاسهُ هر گوسٹ پُوچھاں
کر ساںجھی هر گُن گاواں ۔۔ (562, م.4)
سںتسںگ ته گوسٹ هوِا۔۔ کوٹ جنم کے کِلوِکھ کھوِا۔۔
(199, م.5)
گوسٹ بھای سادھ کَے سںگم کام کرودھ لوبھ مارِآ۔۔
(674, م.5)
انهد جھُنکارے تت بیچارے سںت گوسٹ نِت هووَے۔۔
(783, م.5)
بھگت سںگ پربھ گوسٹ کرت۔۔
ته هرکھ ن سوگ ن جنم ن مرت۔۔ (894, م.5)
سادھن کا سںگ سادھ سِاُ گوسٹ هر سادھن سِاُ لِو لااُ۔۔
(1202, H.5)
سِدھ گوسٹ بهُت آدر بھاو نال لبرےج دے مهّتوپُورن دھِراں وِچکار وِچار اتے انُبھو ساںجھ دا سںچار هَے:
سِدھ سبھا کر آسن بَےٹھے سںت سبھا جَےکارو۔۔ (938, سِدھی گوسٹِ)
ِاک دھِر سِّدھاں بھاو جوگ مَوت دے پربین سادھکاں دی هَے۔ ِاس وِچ ِاک پاسے گورکھناتھ, مُچھںدر ناتھ, چرپٹ, لوهاریپا آد سِّدھاں دی هاجری دا جِکر هَے۔ ِاه آسن 'تے بِراجمان هن بھاو دھرم دے کھےتر وِچ آپنے اںداج نال پُوری ترھاں ستھاپت هن۔ گورکھناتھ دا جنم گِآرویں سدی دے آرںبھ وِچ بھاو گُرُو نانک توں لگپگ ساڈھے چار سدیآں پهِلاں هويا۔ گورکھ اُهناں لای دھرم دی ستھاپت پراچینتا دا چِنّھ هَے۔ ِاس گّل دی پُسٹی جپ بانی وِچ هُںدی هَے:
گُر ایسر گُر گورکھ برما گُر پاربتی ماای ۔۔
(2, جپُ,م.1)
گورکھ مَوت دا پربھاو سِںدھ, پےساور, پںجاب, هِماچل, گُجرات, اُتر پردےس, نِپال, بِهار, بںگال, اسام, تریپُرا, اَوڑیسا, کرناٹک اتے شری لںکا تّک سی۔ نِپالیآں نُوں گورکھے
نام رتے سِدھ گوسٹ هوِا۔۔ نام رتے سدا تپ هوِا۔۔
نام رتے سچ کرنی سارُ۔۔ نام رتے گُن گِآن بیچارُ۔۔
بِن ناوَے بولَے سبھ وےکارُ۔۔ نانک نام رتے تِن کاُ جَےکار ۔۔
(941, سِدھ گوسٹِ)
گُرُو نانک دی پهِلی اُداسی پُورب دِسا دی سی۔ ِاس اُداسی دے باراں سالاں دَوران آپ دی هرِدُآر, بنارس, گےا, جگنناتھ آدِک هِںدُو جاں سناتن دھرم دے کےںدراں تے
نیچا اںدر نیچ جات نیچی هُو ات نیچُ۔۔
نانک تِن کَے سںگ ساتھ وڈِآ سِاُ کِآ ریس۔۔
(15, م.1)
بانی جاں سبد رُوپ وِچ مِلے ِاهناں نام-رتے سںتاں نُوں گُرُو نانک آپنے سںگ ساتھ لَے تُرے جو چلدِآ چلدِآں سری آد گرںتھ ساهِب وِچ جا براجے۔ سریرک تَور 'تے دےکھِآ
نانک سںت مِلَے سچ پاایاَے سهج بھاِا جس لےاُ۔۔
(938, سِدھ گوسٹِ)
گُرُو نانک آپنے آپ نُوں ِاهناں دا مُکھی جاں موهری هون دا دااوا نهیں کردے سگو ِاهناں سّچ-سروت سںتاں پرتی بلِهارتا دا پرگٹاوا کردے هن:
ساچ کهاُ ارداس هماری هاُ سںت جنا بل جااَو۔۔
(938, سِدھ گوسٹِ)
سِدھ گوسٹ دی بانی رامکلی راگ وِچ هَے جو جوگیآں
گُر کَے سبد اےهُ من راتا دُبِدھا سهج سمانی۔۔
(1351, نامدےو جی)
رامانںد سُآمی رمت برهم۔۔
گُر کا سبد کاٹَے کوٹ کرم (1195 رامانںد جی)
ساهِب هوِا ديال کرِپا کرے اپُنا کارج سوارے ۔۔
تا سوهاگن جانیاَے گُر سبد بیچارے۔۔ (334, کبیر جی)
ترِسنا ترِکھا بھُوکھ بھرم لاگی هِردَے ناهِ بیچاريو رے۔۔
اُنمت مان هِريو من ماهی گُر کا سبد ن دھاريو رے۔۔
(335, کبیر جی)
کايا کلالن لاهن مولاُ گُر کا سبد گُڑ کین رے۔۔
ترِسنا کام کرودھ مد متسر کاٹ کاٹ کس دین رے ۔۔
(969, کبیر جی)
سںت سبھا ولوں درِڑااے ‘گُر کے سبد' دے ِاس مهّتو نُوں گُرُو نانک نے ِاس سںوادنامے وِچ کای پرسںگاں وِچ اُگھاڑِآ هَے:
کام کرودھ اهںکار نِوارَے گُر کَے سبد سُ سمجھ پری۔۔
(939, سِدھ گوسٹِ)
گُر کَے سبد هاُمَے بِکھ مارَے تا نِج گھر هووَے واسو۔۔
(940, سِدھ گوسٹِ)
گُر کَے سبد رپَے رںگ لاِا۔۔ ساچ رتاُ پت سِاُ گھر جاِا۔۔
(941, سِدھ گوسٹِ)
سو بُوجھَے جِس آپ بُجھااے گُر کَے سبد سُ مُکت بھيا۔۔
(941, سِدھ گوسٹِ)
گُر کَے سبد جو مر جیوَے سو پااے موکھ دُآرُ۔۔
(941, سِدھ گوسٹِ)
رںگ ن راتا رس نهی ماتا۔۔
بِن گُر سبدَے جل بل تاتا۔۔ (945. سِدھ گوسٹِ)
سںت سبھا ولوں پرستُت هوای گُرمت وِچاردھارا نُوں بّجھوےں رُوپ وِچ پےس کرنا سِدھ گوسٹ دی بانی دا مُول اُدےس جاپدا هَے۔ گُرمت دی بات نامدےو دےو جی نے ارںبھی اتے کبیر جی نے بڑی سرگرمی نال ِاس نُوں اّگے تورِآ:
بھنت نامدےاُ سُکرِت سُمت بھاے۔۔
گُرمت رام کهِ کو کو ن بَےکُںٹھ گاے۔۔
(718, نامدےو جی)
گُرمت رام نام گهُ میتا۔۔
پرنوَے ناما ِااُ کهَے گیتا۔۔ (874, نامدےو جی)
گُرمت رس رس هر گُن گاوَے۔۔
رامَے رام رمت سُکھ پاوَے ۔۔ (326, نامدےو جی)
گُرمت منُوآ استھِر راکھهُ
ِان بِدھ اںمرِت پیاَوایاَے۔۔ (332, نامدےو جی)
گُرمت رامَے نام بساای۔۔
استھِر رهَے ن کتهُوں جاای۔۔ (481, نامدےو جی)
کبیر جی ولوں گُرمت نُوں دھارن کرن والے نام-
اَےسا جوگ کماوهُ جوگی ۔۔
جپ تپ سںجم گُرمُکھ بھوگی۔۔ (970, کبیر جی)
ِاس سّدے نُوں گُرُو نانک نے سںوادنامے وِچ ِاس ترھاں درج کیتا هَے:
ست سںتوکھ سںجم هَے نالِ۔۔
نانک گُرمُکھ نام سمالِ۔۔ (939, سِدھ گوسٹِ)
نانک بولَے گُرمُکھ بُوجھَے جوگ جُگت ِاو پاایاَے۔۔
(939, سِدھ گوسٹِ)
کبیر جی نے گُرمُکھ دی اتامِک اوّستھا اتے اُس دے پرمےسر نال مِلاپی سںبںدھ بارے چاننا پايا۔ گُرُو نانک نے ِاس گُرمت بودھ نُوں سِدھ گوسٹ وِچ رےکھاںکِت کیتا:
جا کاُ گُرمُکھ آپ بُجھاای۔۔
تا کے هِردَے رهِآ سماای۔۔ (655, کبیر جی)
اںتر جوت رام پرگاسا گُرمُکھ بِرلَے جانی۔۔
(970, کبیر جی)
گھٹ گھٹ گُپتا گُرمُکھ مُکتا ۔۔
اںتر باهر سبد سُ جُگتا۔۔ (939, سِدھ گوسٹِ)
نانک گُرمُکھ ساچ سماِا / سماوَے۔۔
(939/941, سِدھ گوسٹِ)
ِاس وِچار نُوں هور گُوڑھا کردِآں کبیر جی نے کِها کِ گُرمت دا دھارنی گُرمُکھ پرماتما دی جوت نال ِاک-مِک هو جاںدا هَے, جںمن مرن دے گےڑ توں مُکت هو جاںدا هَے:
کهَے کبیر اےکَے کر کرنا۔۔
گُرمُکھ هوِا بهُر نهی مرنا۔۔ (872, کبیر جی)
ِاس نِرنے نُوں گُرُو نانک نے آپنے سبداں راهیں سںوادنامے وِچ ِاس ترھاں درج کیتا هَے:
گُرمُکھ پاایاَے الکھ اپارُ۔۔
نانک گُرمُکھ مُکت دُآرُ۔۔ (941, سِدھ گوسٹِ)
گُرُو نانک جی لِکھدے هن کِ نام-رتے سںتاں (جَے دےو جی, نامدےو جی, بےنی جی, کبیر جی ادِ) نے آپنی بانی وِچ جوگ مَوت دُآرا ستھاپت کیتیآں اتے پرچاریآں گایآں جُگتاں
نام رتے جوگ جُگت بیچارُ۔۔
نام رتے پاوهِ موکھ دُآرُ۔۔ (941, سِدھ گوسٹِ)
ِاس پرتھااے بھاو جوگ-جُگت نال سںبںدھت ِاڑا, پِںگلا اتے سُکھمنا دے هوالے نال اُچارے نامدےو جی اتے بےنی جی دے رامکلی راگ وِچ هی درج سبد ساڈے ساهمنے هن:
ِاڑا پِںگُلا ااُر سُکھمنا پاُنَے بںدھ رهااُگو۔۔
چںد سُورج دُِا سم کر راکھاُ برهم جوت مِل جااُگو ۔۔
(973, نامدےو جی)
ِاڑا پِںگُلا ااُر سُکھمنا تین بسهِ ِاک ٹھاای۔۔
بےنی سںگم ته پِراگ من مجن کرے تِتھاای۔۔
سںتهُ تها نِرںجن رام هَے۔۔ (974, بےنی جی)
سںوادنامے وِچ سںت-پّکھ دا ِاه وِچار گُرُو نانک دے سبداں وِچ ِاس ترھاں درج هويا:
سُکھمنا ِاڑا پِںگُلا بُوجھَے جا آپے الکھ لکھااے۔۔
نانک تِهُ تے اُوپر ساچا ستِگُر سبد سمااے۔۔
(944, سِدھ گوسٹِ)
جوگمّت نال سںواد رچااُںدِآں نام-رتے سںت کبیر جی نے جوگ-چِنّاں 'تے ٹِّپنی کردِآں ِاهناں نُوں سُبھ-بھاواں اتے سُبھ-کرماں وِچ رُوپاںترن کرن اتے اپنااُن دا گُرمت پّکھ رّکھِآ:
مُّدا منّ ديا کر جھولی پتر کا کرهُ بیچار رے۔۔
کھِںتھا ِاهُ تن سیااُ اپنا نام کراُ آدھار رے۔۔
(970, کبیر جی)
ِاهناں جوگ-چِنّاں دے مهّتو نُوں چرِتر دے رُوپ 'چ دھارن کرن دا سُنےها سںوادنامے دے رُوپ وِچ رچی سِدھ گوسٹ دی بانی وِچ گُرُو نانک دے سبداں راهیں ِاس ترھاں پرگٹ هويا:
درسن بھےکھ کرهُ جوگِںدرا مُںدرا جھولی کھِںتھا۔۔
باره اںتر اےک سرےوهُ کھٹ درسن ِاک پںتھا۔۔
...........
اُودھاُ کھپر پںچ بھُو ٹوپی۔۔
کايا کڑاسن من جاگوٹی۔۔ (939, سِدھ گوسٹِ)
سںت / بھگت بانیکاراں دُآرا وِچارے گاے گُرمت وِچاردھارا دے کای هور پهِلُوآں دی نِساندےهی وِچاروان جگِآسُو آپ کر سکدے هن۔
تیسری اُداسی وےلے سُمےر پربت جان توں پهِلاں گُرُو نانک بابا پھرید جی دے استھان پاک پٹن توں هو کے گاے۔ ِاس ترھاں تیسری اُداسی دَوران بابا پھرید جی وی آپنی بانی دے رُوپ
تن تپَے تنُور جِاُ بالن هڈ بلنِّ۔۔
پَےری تھکاں سِر جُلاں جے مُوں پِری مِلنِّ۔۔
(1384, پھرید جی)
تن ن تپاِا تنُور جِاُ بالن هڈ ن بالِ۔۔
سِر پَےری کِآ پھڑِآ اںدر پِری نِهالِ۔۔
(1384, م.1)
جِس ترھاں گُرُو نانک نے اکاس, سُورج, چنّ, تارِآں دے وِسال برهِمںڈی ورتارے نُوں وِسال آرتی دا نام دِّتا هَے۔ اُسے ترھاں جوگمّت اتے گُرمت وِچکار هجاراں میلاں اتے سَےںکڑے سالاں وِچ پھَےلی ِاه سِدھ گوسٹ پرماتما دی وِسال رهِراس جاپدی هَے:
تِس آگَے رهراس هماری ساچا اپر اپارو۔۔
(938, سِدھ گوسٹِ)
گُرُو نانک بانی اتے چَوگِردا بودھ
گُرُو نانک بانی وِچ پرستُت برهِمںڈی چےتنا, چَوگِردا بودھ اتے سوَے سوجھی ِاک دُوسرے وِچ رچے مِچے جاں گھُلے مِلے هن۔ ِاک هی چِںتن-وِسے دے پاسار هن۔ ساڈا چَوگِردا سمُّچی سرِسٹی 'تے نِربھر ِاس دا نِّکا جِها بھاگ هَے اتے اّگوں منُّکھ وی ِاس چَوگِردے دا نِّکا جِها پر ِاس توں انِکھڑواں اںگ هَے:
جو برهمںڈ کھںڈ سو جانهُ ۔۔ گُرمُکھ بُوجھهُ سبد پچھانهُ۔۔
(1041, م. 1)
باایبل انُسار پرماتما نے پهِلاں سبھ ترھاں دے جیو جںتُوآں دا ِاک-ِاک نر-مادا جوڑا دھرتی 'تے بھےجِآ سی۔ منُّکھاں دی اُتپتی بابے آدم اتے بےبے هّوا دے آد جوڑے توں آرںبھ هوای دّسی گای هَے۔ پر گُرُو نانک انُسار دھرتی 'تے سهِجے-سهِجے وِکست هوایآں جیون هالتاں کارن جیون دا رَونک مےلا بنِآں هَے:
ساچے تے پونا بھيا پونَے تے جل هوِا۔۔
جل تے ترِبھون ساجِآ گھٹ گھٹ جوت سموِا۔۔
(19, م. 1)
آدِ-سکتی توں پَون بھاو وّکھ-وّکھ گَےساں بنیآں۔ کُجھ گَےساں دی آپسی کِرِآ نال پانی بنِآں۔ پانی کارن هی ساری بنسپتی هوںد وِچ آای۔ پھِر انگِنت بھاںت دے جیو- جںتُو پَےدا هون اتے وِکست هون لّگے۔ دھرتی 'تے جیون دا مُّڈھ پانی کارن بّجھا هَے:
پهِلا پانی جیاُ هَے جِت هرِآ سبھ کوِا۔۔ (472, م. 1)
جیون دا کےول مُّڈھ هی پانی نال نهیں بّجھا سگوں دھرتی 'تے جیون هوںد تد تّک برکرار هَے جد تّک ِاتھے پانی هَے۔ دُوسرے گرهِآں جاں اُپگرهِآں 'تے جیون سںبھاوناواں دا پتا پااُن لای پهِلاں اُتھے پانی دی هوںد دی سںبھاونا دا پتا لايا جاںدا هَے۔ جیواں دی اُتپتی سورگ توں دھرتی 'تے لِآ کے رّکھے مُڈھلے نر-مادا جوڑِآں نال نهیں سگوں جیون انُکُول هالتاں وِچ مِّٹی اتے پانی دے سںجوگ نال هوای هَے۔ دھرتی نُوں گُرُو نانک نے سمُّچے جیون پسارے دی ماں اتے پانی نُوں پيو کِها هَے:
پانی پِتا جگت کا پھِر پانی سبھ کھاِا۔۔
(1240, م. 1)
پون گُرُو پانی پِتا ماتا دھرت مهتُ۔۔ (8, م. 1)
ماتا دے اںڈے دا اتے پِتا دے بِںد دا چوکھا بھاگ پانی هی هُںدا هَے اتے دوواں دے سںےوگ نال بنن والا مُّڈھلا بھرُون وی پانی کارن ترل رُوپ هُںدا هَے۔ ساڈے سریر دا 60-70 پھیسدی
پاںڈے تُو جانَے هی ناهی کِتھهُ ماس اُپنّا۔۔
توِااهُ انّ کماد کپاهاں توِااهُ ترِبھون گنّا ۔۔
(1290, م. 1)
توآ بھاو پانی اتے توِااهُ بھاو پانی توں۔ نانک بانی وِچ پانی کهِںدا هَے کِ جِتھے منُکھ لای بهُت سارے گُنکاری جاں لابھداِاک رس جاں ترل پدارتھ مےرے توں بنے هن اُتھے وِکار پَےدا کرن ولے رساں دا آدھار-پدارتھ وی مَےں پانی هی هاں:
توآ آکھَے هاُ بهُ بِدھ هچھا تواَے بهُت بِکارا۔۔
(1290, م. 1)
پانی نال جیون دے اجِهے رِستے کارن هی وّکھ-وّکھ سّبھِآتاواں اتے وّڈے-وّڈے نگراں دا جنم تے وِکاس درِآواں جاں هور کُدرتی جل بھںڈاراں دے کِنارِآں 'تے هويا۔ جِهناں کھِّتِآں وِچ سهِراں دی گںدگی اتے سنات دی جهِریلی رهِںد کھُوںهد نال درِآ مر رهے هن جاں مر گاے هن اُتھے دھرتی هےٹھلا پانی وی پینےوگ نهیں رِها هَے۔ جیواں دیآں انگِنت پرجاتیآں کھتم هو گایآں هن۔ منُّکھ بھِآنک اتے مارُو روگاں
دھرتی اُتے جیواں دے پَےدا هون توں پهِلاں هرا بھرا چوگِردا هوںد وِچ آيا۔ هری بھری بنسپتی دے پّتِآں دے پھوٹو سِںتھےسج نال پَےدا هون والی آکسیجن منُّکھاں اتے هور پرانیآں دے ساه لَےن لای مُهّایآ هون لّگی۔ دُوجے لپھجاں وِچ رُّکھاں, وےلاں, بُوٹِآں دی هرِآول ساڈے پراناں دا سبّب هَے۔ ِاسے لای گُرُو نانک دھرتی اُتلے سمُّچے جیون دے پَےدا هون نُوں هرِآ هونا آکھدے هن۔ سریراں اتے مناں دی نِروای سِهت لای وی هرِآول دا چِنّھ ورتدے هن:
سوای ماُلا جِن جگ ماُلِآ هرِآ کیآ سںسارو۔۔
آب کھاک جِن بںدھ رهاای دھنّ سِرجنهارو۔۔
(24, م. 1)
نانک سِپھتی رتِآ من تن هرِآ هوِا۔۔
(1240, م.1)
ِاس ترھاں گُرُو نانک چَوگِردے بارے پهِلا بودھ ِاه کرااُںدے هن کِ منُّکھ دھرتی دا مالک نهیں سگوں دھرتی دی سںتان هَے۔ ِاس هِساب نال باکی جیو جںتُو منُّکھ دے گُلام نهیں سگوں سهاِاک هن جاں بھَےن بھاای هن۔ هور جیواں واںگ منُّکھ وی چَوگِردے دیآں جیون انُکُول هالتاں دی اُپج هَے۔ منُّکھی هوںد دھرتی دے ڈھُّکوےں تاپمان اتے ِاس دے جلواےُو کارن هَے۔ اسیں آپنے چَوگِردے جاں واتاورن نالوں وّکھرے نهیں سگوں ِاس نال
پاُن پانی بَےسںتر روگی روگی دھرت سبھوگی۔۔
مات پِتا مايا دےه سِ روگی روگی کُٹںب سںجوگی۔۔
(1153, م.1)
ساڈیآں کھُراکی اتے هور ساریآں بھَوتِک لوڑاں دی پُورتی دا سوما دھرتی هَے۔ منُّکھ نُوں سارے پدارتھ دھرتی توں پراپت هُںدے هن۔ جنم توں پهِلاں منُّکھ دا سریر ماں دُآرا دھرتی توں سِّدھے جاں اسِّدھے رُوپ ' وِچ پَےدا هوای کھُراک کھان, پانی پین اتے ساهاں نال هوا 'چوں رُّکھاں دُآرا چھّڈی آکسیجن لَےن نال بندا هَے۔ بھاو منُّکھی سریر سِهتمںد چَوگِردے دی سںتُلت بھاگیداری نال هوںد گرهِن کردا هَے۔ جنم توں بااد وی منُّکھی سریر بھوجن, هوا تے پانی ارتھات آپنے چَوگِردے دے آسرے وِکست هُںدا اتے بنِآں رهِںدا هَے۔ پر سناتیکرن, پُوںجیواد اتے اُپبھوگتاواد دے رلےوےں جاں ساںجھے پربھاو کارن اسیں منُّکھ کُدرت دی سااُو سںتان بن کے ِاس دیآں وِسال برکتاں نُوں کھان کھرچن اتے مانن دی بجااے هابڑِآں جاں هلکِآں واںگ مُکااُن اتے نسٹ کرن لّگے هواے هاں۔ دھرتی دی پَےداوار نال سبر نا کردے هواے دھرتی نُوں هی کھان لّگے هواے هاں۔ وِکاس ناں دی ِاس دَوڑ نال آپنے لای وّڈے پّدھر تے بِماریآں, بےچَےنیآں, پرےسانیآں آد سهےڑ رهے هاں۔ ِاس ستھِتی پرتھااے گُرُو نانک دا کتھن بهُت ڈھُّکواں اتے دِلچسپ هَے۔ آپ آکھدے هن کِ
گھر گھر لسکر پاوک تےرا دھرم کرے سِکداری۔۔
(1190, م. 1)
دھرتی ایسور جاں کُدرت ولوں آپنے سبھ جیواں نُوں ِاکو واری وِچ بکھسی وِسال دےگ بھاو بھوجن نال بھرے برتن واںگ مِلی هَے:
دھرتی دےگ مِلَے ِاک وےرا بھاگ تےرا بھںڈاری۔۔
پر کُدرت دیآں داتاں نُوں کھان کھرچن والے اسیں منُّکھ سبر سںتوکھ ولوں کورے هاں, کھا کے رّجن دی بجااے ساڈی بھُّکھ اّگے توں اّگے ودھدی هی رهِںدی هَے۔ مںگتِآں والی اجِهی بِرتی سانُوں کھُآر کر رهی هَے:
نا سابُور هووَے پھِر مںگَے نارد کرے کھُآری۔۔
ِاںج منُّکھ لالچ دی هنےری کَےد وِچ بںد هو گِآ هَے اتے اُسدے پَےریں اَوگُناں دیآں جںجیراں پَے گایآں هن:
لب ادھےرا بںدیکھانا ااُگن پَےر لُهاری۔۔
(1191, م. 1)
گُرُو نانک جِتھے منُّکھ نُوں آپنے چَوگِردے دی اُپج اتے اںگ منّدے هن اُتھے هور سبھ کاسے دے نال نال چوگِردے دے سارے اںگاں بھاو پَون, پانی, دھرتی, اگنی آد نُوں کُدرت آکھدے هن۔ ِاهناں سارے اںگاں جاں سمُّچی کُدرت دا مالک منُّکھ نهیں سگوں اُه کرتار هَے جِس نے ِاس نُوں سِرجِآ هَے۔ ِاه اںگ اُس دے اٹّل نِےماں دے تهِت بندے, مِلدے, جُڑدے, وٹدے, ٹُّٹدے, وِگسدے اتے بِنسدے هن۔ گُرُو نانک نُوں سارا چَوگِردا نِردھارت آرڈر تهِت گتیسیل دِکھاای دِںدا هَے:
کُدرت پاُن پانی بَےسںتر کُدرت دھرتی کھاکُ۔۔
سبھ تےری کُدرت تُوں کادِر کرتا پاکی ناای پاکُ۔۔
نانک هُکمَے اںدر وےکھَے ورتَے تاکو تاکُ۔۔
(464, م. 1)
ِاس کُدرت دا کرتا پربھُو ِاس وِچ رسِآ وسِآ هويا هَے, کُدرت کرتے دا آپا هَے۔
کُدرت کر کَے وسِآ سوِا۔۔ (83, م. 1)
دُوجے سبداں وِچ کُدرت ادِّکھ پربھُو دا دِکھاای دِںدا رُوپ هَے:
آپ الےکھ کُدرت هَے دےکھا۔۔ (1042, م. 1)
ِاس لای آپ ِاس کُدرت دی بےاںتتا, وِسالتا,
بےاںتتا:
کُدرت کون کها ویچارُ۔۔
وارِآ ن جاوا اےک وار# (3, م. 1)
بلِهاری کُدرت وسِآ۔۔
تےرا اںت ن جاای لکھِآ۔۔ (469, م. 1)
ونّ-سُونّتا:
ِاکت رُوپ پھِرهِ پرچھنّا
کوای ن کِس هی جےها ۔۔ (596, H. 1)
کےتے تےرے رُوپ رںگ کےتے جات اجاتِ۔۔ (18, م. 1)
ِاکسُرتا:
اںڈج جےرج اُتبھُج سےتج تےرے کیتے جںتا۔۔
اےک پُرب مَے تےرا دےکھِآ تُو سبھنا ماهِ روںتا۔۔
(596, م. 1)
سوَے-سںچالکتا:
آپنی کُدرت آپے جانَے آپے کرن کرےِا۔۔
(53, م. 1)
انمولتا:
کُدرت هَے کیمت نهی پاِا۔۔
جا کیمت پاِا ت کهی ن جاِا۔۔ (84, م. 1)
کهنا هَے کِچھ کهن ن جاِا۔۔
تاُ کُدرت کیمت نهی پاِا۔۔ (151. م. 1)
گُرُو نانک وِچاردھارا منُّکھاں دے چَوگِردے نال جِس ترھاں دے نےڑتا اتے ِاکسُرتا بھرے سںبںدھاں 'تے جور دِںدی هَے گُرُو نانک دے چَوگِردے نال بِلکُل اَوهو جِهے آپنے سںبںدھاں دے پرمان اُهناں دی رچنا وِچ تھاں پُر تھاں مِلدے هن۔ اُه آپنے چِںتن دا پرگٹاوا جاں سںچار آپنے نےتلے چَوگِردے دیآں اُداهرناں نال کردے هن:
کوکِل هووا اںب بسا سهج سبد بیچارُ۔۔
سهج سُبھاِا مےرا سهُ مِلَے درسن رُوپ اپار ۔۔
مچھُلی هورا جل بسا جیا جںت سبھ سارِ۔۔
اُروار پار مےرا سهُ وسَے هاُ مِلاُگی باه پسار ۔۔
ناگن هووا دھر وسا سبد وسَے بھاُ جاِا۔۔
نانک سدا سوهاگنی جِن جوتی جوت سماِا۔۔
(157, م. 1)
گُرمُکھ نِرمل رههِ پِآرے۔۔
جِاُ جل اںبھ اُوپر کمل نِرارے۔۔ (353, م. 1)
چَوگِردے دا هر درِس گُرُو نانک دیآں کھُّلھیآں اّکھاں تھانیں اُهناں اںدر لںگھ کے اُهناں دے چِّت وِچ کِنّا گهِرا وسِآ رسِآ هَے ِاس دا انُمان اُهناں دی تُکھاری راگ وِچ اُچاری باهرامها بانی توں لايا جا سکدا هَے۔ آپ چَوگِردے وِچ وسی دِّبھتا دا بودھ کرااُںدے هن۔ گُرُو گرںتھ ساهِب دے پنّا 1107 توں 1109 تّک درج ِاس بانی وِچ رُّکھاں, ٹاهنیآں, پھُّلاں, پّتِآں, پسُو, پںچھیآں, کیڑے-مکَوڑِآں, بّدلاں, گرمی, سردی, بارِس اتے چَوگِردے دے انےکاں بھُو-درِساں دا بھرپُور چِترن هويا هَے:
بابیها پرِاُ بولے کوکِل بانیآ (1107, م. 1)
نانک پرِاُ پرِاُ چوَے ببیها کوکِل سبد سُهاوَے ۔۔
برسَے اںمرِت دھار بُوںد سُهاونی۔۔
اُنو گھن چھااے برس سُبھااے من تن پرےم سُکھاوَے۔۔
چےت بسںت بھلا بھور سُهاوڑے۔۔
بن پھُولے مںجھ بار مَے پِر گھر باهُڑَے۔۔
کوکِل اںب سُهاوی بولَے کِاُ دُکھ اںک سهیجَے۔۔
بھور بھوںتا پھُولی ڈالی کِاُ جیوا مر مااے۔۔
وَےساکھ بھلا ساکھا وےس کرے۔۔
تھل تاپهِ سر بھار سا دھن بِناُ کرَے۔۔
آساڑ بھلا سُورج گگن تپَے۔۔
اگن رس سوکھَے مریاَے دھوکھَے بھی سو کِرت ن هارے۔۔
رتھ پھِرَے چھايا دھن تاکَے ٹیڈ لوَے مںجھ بارے۔۔
ساون سرس منا گھن ورسهِ رُت آاے۔۔
جل تھل نیر بھرے برس رُتے رںگ مانی۔۔
برسَے نِس کالی کِاُ سُکھ بالی دادر مور لوںتے۔۔
پرِاُ پرِاُ چوَے ببیها بولے بھُِااںگم پھِرهِ ڈسںتے۔۔
مچھر ڈںگ ساِار بھر سُبھر بِن هر کِاُ سُکھ پاایاَے۔۔
جھُوٹھ وِگُتی تا پِر مُتی کُکه کاه سِ پھُلے۔۔
ده دِس ساکھ هری هریآول سهج پکَے سو میٹھا۔۔
(1109, م. 1)
واتاورن دا پلیت هونا ساڈے لای بهُت گںبھیر مسلا هَے۔ ِاه مسلا منُّکھ دے کُدرت نال سںبںدھاں نُوں درُست کرن نال هی نجِّٹھِآ جانا هَے۔ منُّکھ جاتی دے هںڈھنسار وِسمادی وِگاس لای ِاس دا آپنے چَوگِردے جاں کُدرت نال کِس ترھاں دا سںبںدھ هووے گُرُو نانک بانی ِاس دا بھرواں بودھ کرااُںدی هَے۔
کُدرت کون کها ویچارُ
ِاس لےکھ دا منورتھ جِتھے گُرُو گرںتھ ساهِب دے آرںبھ توں اکھیر تّک وّکھ وّکھ راگاں وِچ پھَےلی بانی دے هوالے نال گُرُو نانک دی درِسٹی توں پرستُت هواے کُدرت دی دھارنا جاں سںکلپ نُوں سمجھن دا ےتن کرنا هَے اُتھے کُدرت سںبںدھی منُّکھی سوچ وِچ ِاتِهاسک تَور تے آای اُس تبدیلی دی پرکِرِآ نُوں سمجھنا هَے جِس دے نتیجے وجوں منُّکھ 'وِکاس' دی اجِهی دِسا وِچ تُرن لّگا کِ ِاس نے اُس واتاورن نُوں هی نسٹ کرنا سُرُو کر دِّتا جِس دے نال اتے جِس دے کارن منُّکھ جاتی نے هوںد گرهِن کیتی سی۔ سِرلےکھ لای چُنی گای ستر 'کُدرت کون کها ویچارُ دا سںبںدھ گُرُو گرںتھ ساهِب دی پهِلی اتے گُرُو نانک دی سبھ توں وّدھ پڑھی جان والی جپ بانی دی سولھویں توں لَے کے اُنھیویں پااُڑی تّک نال هَے۔ سولھویں پااُڑی وِچ "جے کو کهَے کرَے ویچارُ, کرتے کَے کرنَے ناهی سُمار نال گُرُو نانک ساهِب کادر دی کُدرت دی وِسالتا اتے بےاںتتا نُوں گااُنا سُرُو کردے هن۔ ِاه وی ِاتپھاک هَے کِ "کُدرت کون کها ویچارُ" دی پںکتی جد پهِلی وار سولھویں پااُڑی دے اکھیر 'تے ستھاای جاں دُهرااَو والی ستر دے تَور 'تے درج هُںدی هَے تاں اُس توں پهِلاں درِآواں دا جِکر آاُںدا هَے:
کیتا پسااُ اےکو کوااُ۔۔ تِس تے هواے لکھ دریآاُ ۔۔
کُدرت کون کها ویچارُ۔۔ وارِآ ن جاوا اےک وار۔۔
جو تُدھ بھاوَے ساای بھلی کار ۔۔ تُو سدا سلامت نِرںکار۔۔
(3, جپُ, م.1)
لّکھاں درِآواں نُوں کُدرت دی سوَے اُتپتی کهِن توں بااد آپ ستارویں پااُڑی وِچ ِاس بےاںتتا دے هور هِّسِآں اتے اُداهرناں وجوں اسںکھ جپاں, تپاں, پُوجا-پاٹھاں, جوگاں, مَوناں, گِآن, دھِآن, وِچاراں آد سرگرمیآں دے نال-نال اسںکھ بھگتاں, پرےمیآں, اُداسیآں, دانیآں, دھِآنیآں, سُوربیراں آد دی گّل کردے هن:
اسںکھ جپ اسںکھ بھااُ۔۔ اسںکھ پُوجا اسںکھ تپ تااُ۔۔
اسںکھ گرںتھ مُکھ وےد پاٹھ۔۔ اسںکھ جوگ من رههِ اُداس۔۔
اسںکھ بھگت گُن گِآن ویچار۔۔ اسںکھ ستی اسںکھ داتار۔۔
اسںکھ سُور مُه بھکھ سار۔۔ اسںکھ مون لِو لاِا تار۔۔
کُدرت کون کها ویچارُ۔۔ وارِآ ن جاوا اےک وار۔۔
(3 جپُ, م.1)
گُرُو ساهِب دا دھِآن ِاس انںتتا جاں وِسالتا دے دُوسرے پّکھ وّل وی جاںدا هَے۔ اٹھارھویں پااُڑی مُتابک اُپروکت سارِآں دے نال نال انگِنت مُورکھ, چور, هرامکھور, جابر, جالم, هتِآرے, پاپی, جھُوٹھے, نِںدک, ملوچھ آد وی تاں کُدرت دی بےاںتتا دا هی هِّسا هن جِهناں نُوں نَےتِکتا دے هِساب نال اسیں نیچ جاں بُرے وِچاردے جاں کھِآل کردے هاں:
اسںکھ مُورکھ اںدھ گھور۔۔
اسںکھ چور هرامکھور۔۔
اسںکھ امر کر جاهِ جور۔۔
اسںکھ گلوڈھ هتِآ کماهِ۔۔
اسںکھ پاپی پاپ کر جاهِ۔۔
اسںکھ کُوڑِآر کُوڑے پھِراهِ۔۔
اسںکھ ملےچھ مل بھکھ کھاهِ۔۔
اسںکھ نِںدک سِر کرهِ بھارُ۔۔
نانک نیچ کهَے ویچارُ۔۔ (4, جپُ, م.1)
اُنھیویں پااُڑی وِچ سبھ کاسے نُوں کُدرت کهِ کے پااُڑی نُوں سماپت کردے هواے گُرُو ساهِب آکھدے هن کِ سرِسٹی دا سارا کُجھ نام توں پَےدا هويا هَے اتے کوای تھاں نام توں باهرا نهیں هَے:
جےتا کیتا تےتا نااُ۔۔ وِن ناوَے ناهی کو تھااُ۔۔
کُدرت کون کها ویچارُ۔۔ وارِآ ن جاوا اےک وار۔۔
جو تُدھ بھاوَے ساای بھلی کار ۔۔ تُو سدا سلامت نِرںکار۔۔ (4, جپُ, م.1)
گُرُو نانک دے سبداں وِچ کُدرت سمُّچی سرِسٹی, ِاس دے سارے اںگاں, رںگاں, ڈھںگاں, جیواں, دھرتیآں, اسماناں, ورتارِآں, سرگرمیآں, انُبھواں, وِچاراں آد دے اےکاکرِت سمُّچ دے نال نال ِاس دی سوَے ستھاپت اتے سوَے سںچالت رچناتمِک سکتی نُوں کِها گِآ هَے:
کُدرت دِسَے کُدرت سُنیاَے کُدرت بھاُ سُکھ سار ۔۔
کُدرت پاتالی آکاسی کُدرت سرب آکارُ۔۔
کُدرت وےد پُران کتےبا کُدرت سرب وِچارُ۔۔
کُدرت کھانا پینا پَےنھن کُدرت سرب پِآرُ۔۔
کُدرت جاتی جِنسی رںگی کُدرت جیا جهان۔۔
کُدرت نےکیآ کُدرت بدیآ کُدرت مان ابھِمان ۔۔
کُدرت پاُن پانی بَےسںتر کُدرت دھرتی کھاک ۔۔
سبھ تےری کُدرت تُو کادِر کرتا پاکی ناای پاکِ۔۔
نانک هُکمَے اںدر وےکھَے ورتَے تاکو تاک ۔۔ (464, آسا م.1)
ِاںج کُدرت تاں ِاک سںگٹھِت ِاکاای هَے پر ساڈی هاُمَے جاں دُراںڈے بھری سود کارن کُدرت دا ِاه سارا کُجھ وکھرا وّکھرا جاں وںڈِآ هويا لگدا هَے۔ نام نال ِاه سارا کُجھ اےکتامای سهِهوںد وِچ بّجھا هون دا اهِساس هُںدا هَے۔ سبد دُآرا نام دی سمجھ نال کُدرت جاں سرِسٹی دی هُکم وِچ بّجھی هوای سمُّچی اپر اپارتا دی سوجھی هُںدی هَے:
جِن جگ سِرج سمايا سو ساهِب کُدرت جانووا۔۔
سچڑا دُور ن بھالیاَے گھٹ گھٹ سبد پچھانووا۔۔
(581, وڈهںس م.1)
کُدرت دےکھ رهے من مانِآ ۔۔ گُر سبدی سبھ برهم پچھانِآ ۔۔
نانک آتم رام سبايا گُر ستِگُر الکھ لکھايا۔۔
(1043, مارُو م.1)
ِاس کُدرت بھاو سرِسٹی دی رچنا جاں آرںبھتا بارے گُرُو نانک دا کهِنا هَے :
سُنّ کلا اپرمپر دھاری۔۔ آپ نِرالم اپر اپاری۔۔
آپے کُدرت کر کر دےکھَے سُنّهُ سُنّ اُپاِادا۔۔ (1037, مارُو م.1)
سرِسٹی دی اُتپتی توں بااد دھرتی اُپر جیون دے رَونک مےلے دی آرںبھتا, وِکاس اتے ِاس دی ِاکمِکتا بھری ِاکسُرتا بارے بابے دا کتھن هَے:
ساچے تے پونا بھيا پونَے تے جل هوِا۔۔
جل تے ترِبھون ساجِآ گھٹ گھٹ جوت سموِا۔۔
(19, سِریراگ م.1)
جدوں پںدرویں سدی دے اںت اتے سوهلویں سدی دے آرںبھ وِچ پّچھم وِچ کُدرت دے ورتارِآں تے بھےداں نُوں جانن لای 'وِگِآنک ڈھںگ اپنااے جان لّگے سن, بِاُوری نُوں نالو-نال پرےوگسالا دے تجربے دی کسوّٹی تے پرکھِآ جان لّگا سی. نتیجے گنِت دی سهاِاتا نال سُوتربّدھ کیتے جان لّگے سن اُه سمےں گُرُو نانک ساهِب پُورب دی دھرتی نُوں پَےریں گاهُںدے هواے کُدرت دی سُںدرتا, بےاںتتا, گتیسیلتا, سجیوتا, سوَے سںچالکتا اتے ونّسُوںتا دی اںتریو اےکتا نُوں گا رهے سن:
کےتیآ تےریآ کُدرتی کےوڈ تےری داتِ۔۔
کےتے تےرے جیا جںت سِپھت کرهِ دِن راتِ۔۔
(18. سِریراگ م.1)
آپے وےکھَے سُنے آپے هی کُدرت کرے جهانو۔۔
جو تِس بھاوَے نانکا هُکم سوای پروانُ۔۔
(25, سِری راگُ.1)
کُدرت کر کَے وسِآ سوِا۔۔
وکھت ویچارے سُ بںدا هوِا۔۔
کُدرت هَے کیمت نهی پاِا۔۔
جا کیمت پاِا ت کهی ن جاِا۔۔
(84, سِریراگ م.1)
تُدھ سِرجی مےدنی دُکھ سُکھ دےونهارو۔۔
ناری پُرکھ سِرجِاَے بِکھ مايا موهُ پِآرو۔۔
کھانی بانی تےریآ دےهِ جیآ آدھارو۔۔
کُدرت تکھت رچايا سچ نِبےڑنهارو۔۔
(580, وڈهںس دکھنی م.1)
جه جه دےکھا ته جوت تُماری تےرا رُوپ کِنےها۔۔
ِاکت رُوپ پھِرهِ پرچھنّا کوِا ن کِس هی جےها ۔۔
(596, سورٹھ م.1)
گگن مَے تھال رو چںد دیپک بنے تارِکا مںڈل جنک موتی۔۔
دھُوپ ملآنلو پون چورو کرے سگل بنراِا پھُولںت جوتی ۔۔
(663, دھناسری م.1)
آپے بھورا پھُول بولِ۔۔ آپے سںگت میت مےلِ۔۔
اَےسی بھورا باس لے۔۔ ترور پھُولے بن هرے۔۔
(1190, بسںتُو م.1)
جد ستارویں سدی دے آرںبھ وِچ پّچھم دے وِگِآن نے مادے (پدارتھ), اُورجا اتے جان (پران) نُوں ِاّک دُوسرے توں پُوری ترھاں نِکھےڑ کے پےس کرنا سُرُو کیتا تاں کارٹےجنی نِکھےڑ کارن سبھ چیجاں بےجان اتے وِےوگِت نجر آاُنیآں سُرُو هون لّگیآں۔ ِاس پّچھمی جاں وِگِآنک درِسٹی نے کُدرت (سرِسٹی) دی هر رچنا نُوں ِاک بےجان وستُو جاں گنِت دے ِاک سُتںتر اںک واںگ تسّور کرنا سُرُو کیتا اتے پُوری سرِسٹی نُوں ِاهناں وستاں / اںکاں دا جوڑ۔ اجِهی مکانکی سمجھ هی ستارویں سدی دے اّدھ وِچ نِاُوٹن دی کلاسیکل مکَےنِکس دا ادھار بنی۔ ِاس ستارویں سدی دے آرںبھ وِچ هی ِادھر گُرُو نانک دی بانی اُهناں دے لڑیوار چار اُترادھِکاری نانک ساِاراں" اتے هور بھگتاں مهاںپُرکھاں دی بانی سمےت آد سری گرںتھ سهِب دے رُوپ وِچ سمپادت هو رهی سی۔ ِاس بانی راهیں کُدرت دی مهانتا, وِسالتا, پالنهارتا, ِاکمِکتا اتے ِاکسُرتا پرتی بلِهارتا دے سُر چھِڑے۔ کُدرت نُوں کرتے دی کھےڈ منِّآں اتے ِاس نُوں کرتے دا هُکم, کرتے دا پرگٹاا اتے کرتے دا آپا وی کِها گِآ:
تُدھ سںسار اُپايا۔۔ سِرے سِر دھںدھے لايا۔۔
وےکھهِ کیتا آپنا کر کُدرت پاسا ڈھال جیاُ۔۔
(71, سِریراگ, م.1)
آپے کُدرت ساج کَے آپے کرے بیچارُ۔۔
ِاک کھوٹے ِاک کھرے آپے پرکھنهارُ۔۔ (143, ماجھ م.1)
کهنا هَے کِچھ کهن ن جاِا۔۔
تاُ کُدرت کیمت نهی پاِا۔۔ (151. گاُڑی م.1)
آپینھَے آپ ساجيو آپینھَے رچيو نااُ۔۔
دُےی کُدرت ساجیاَے کر آسن ڈِٹھو چااُ۔۔
(463, آسا م.1)
سچی تےری سِپھت سچی سالاه۔۔
سچی تےری کُدرت سچے پاتِساه۔۔ (463, آسا م.1)
جو دیسَے سو آپے آپِ۔۔
آپ اُپاِا آپے گھٹ تھاپِ۔۔ (931, رامکلی دکھنی م.1)
آپے کُدرت کرے ساجِ۔۔ سچ آپ نِبےڑے راج راجِ۔۔
(1170, بسںت م.1)
نِاُوٹن ولوں برهِمںڈی پِںڈاں دی اُتپتی سںبںدھی دِّتے وِچار توں مگروں برهِمںڈ نُوں اٹّل اتے اچّل سپےس وجوں تسلیم کیتا جان لّگا۔ هر کُدرتی تبدیلی نُوں کےول کِسے باهری
ِاس 'ادھُنِک' جاں 'وِگِآنک سوچ نے اجِهی سناتی سرگرمی نُوں جنم دِّتا جِس وِچ سےوا, تِآگ, آجادی,
سُکر دی گّل ِاه هَے کِ کارٹےجنی نِکھےڑواد اتے کلاسیکل مکَےنِکس دیآں دھارناواں نُوں وِگِآن دے کھےتر وِچ ویهویں سدی دے آرںبھ وِچ ٹھّل پَےنی سُرُو هو گای جد آِانسٹااین نے اَےلان کیتا کِ مادا (پدارتھ) اتے اُورجا (سکتی) اسلوں هی وّکھریآں وّکھریآں کھےڈاں نهیں سگوں اُورجا مادے وِچ وٹ سکدی هَے مادا اُورجا وِچ ولین هو سکدا هَے۔ اَےکس-رےاج دی پچھان اتے رےڈیاَو اَےکٹِوٹی دے گِآن نے وی سِّدھ کیتا کِ مادا امر نهیں هَے, ِاه اُورجا وِچ تبدیل هُںدا هَے اتے جِهناں نُوں مُول تّت (Elements) کِها جاںدا هَے اُه وی دُوسرے تّتاں وِچ وٹ سکدے هن۔ ِاس ترھاں وِگِآن آپنے کارٹےجنی نِکھےڑوادی کھاسے اتے نِاُوٹن دی کلاسیکل مکَےنِکس
والے آدھار توں وِتھ ستھاپت کردا هَے اتے ِاس دی سُر گُرُو نانک بانی دیآں اںتر درِسٹیآں نال نال آ مِلن لّگے:
ڈھڈھَے ڈھاهِ اُسارَے آپے جِاُ تِس بھاوَے تِوَے کرے۔۔
(433, آسا م.1)
آپے دےکھ دِکھاوَے آپے۔۔ آپے تھاپ اُتھاپے آپے۔۔
آپے جوڑ وِچھوڑے کرتا آپے مار جیواِادا۔۔
(1034, مارُو دّکھنی م.1)
نِاُوٹن دے گرُوتا اتے گتی دے نِےماں دی پرمانُوں (پدارتھ) دی اںدرُونی بنتر اتے وِهار تّک پهُںچ نهیں سی۔ ویهویں سدی وِچ وِگِآن ِاس دِسا وّل کدم پُّٹن لّگا۔ رُتھرپھورڈ دے پرےوگاں نے سِّدھ کیتا کِ تّت دی سبھ توں چھوٹی ِاکاای پرمانُوں دے کےںدر وِچ بھاری نِاُوکلیاس هُںدا هَے جِس دے دُآلے هلکے ِالَےکٹن اُسے ترھاں گھےرِآں وِچ گتیسیل هن جِوےں سُورج دُآلے گرهِ گھُںمدے هن:
جو برهِمںڈ کھںڈ سو جانهُ ۔۔ گُرمُکھ بُوجھهُ سبد پچھانهُ ۔۔
گھٹ گھٹ بھوگے بھوگنهارا رهَے اتیت سبايا۔۔
(1041, مارُو م.1)
پھِر پتا لّگا کِ نِاُوکلیاس دو ترھاں دے کناں (پروٹان اتے نِاُوٹران) دی بنی هوای هَے اتے ِاںج پرمانُوں کُّل تِنّ کِسم دے مُول کناں دا بنِآ هويا هَے۔ ِاه سمجھ 1930 تّک هی کاِام رهی۔ 1935 تّک 6 کِسم دے مُول کناں دی پچھان کر
پاتالا پاتال لکھ آگاسا آگاس۔۔ (5, جپُ, م.1)
وِرلے کاُ گُر سبد سُنايا۔۔
کر کر دےکھَے هُکم سمايا۔۔
کھںڈ برهمںڈ پاتال اتے گُپتهُ پرگٹی آِادا۔۔
(1036, مارُو م.1)
پرمانُو دے اںدر گھُںمن والے ِالَےکٹرون دا وتیرا ستھاای جاں ِاک سار نهیں رهِںدا, ِاه کدی مادی کن واںگ هُںدا هَے اتے کدی اُورجاای ترںگ واںگ۔ کُاںٹم بِاُوری مُتابک ِالَےکٹرون دا ِاه دوهرا ورتارا دےکھن والے دی درِسٹی تے هی نِربھر کردا هَے بھاو کارج اتے درسک نُوں نِکھےڑنا اسںبھو هَے۔ِاس ترھاں وِگِآنک ترک پدارتھ دی امر هوںد دی بجااے 'واپرن والے' اتے 'دےکھن والے' درمِآن اےکتا دی امرتا نُوں سمجھ لَےںدا هَے۔ کرتا, کِرت اتے درسک وّکھو وّکھرے نهی رهِںدے جِوےں کِ بابے دی بانی نے بات پاای سی:
کر کر وےکھَے کیتا آپنا جِو تِس دی وڈِآای۔۔ (6, جپ, م.1)
کر کر وےکھَے سِرجنهارُ۔۔ نانک سچے کی ساچی کار ۔۔ (7, جپ, م.1)
آپے سبد آپے نیسانُ۔۔ آپے سُرتا آپے جان ۔۔
آپے کر کر وےکھَے تانُ۔۔ تُو داتا نام پروانُ۔۔
(795, بِلوال م.1)
اماوسِآ چںد گُپت گَےنار ۔۔
بُوجھهُ گِآنی سبد بیچار ۔۔
سسیار گگن جوت تِهُ لوای۔۔
کر کر وےکھَے کرتا سوای۔۔
(840, بِلوال م.1)
تُو کر کر دےکھهِ کرنهارُ۔۔
جوت جیا اسںکھ دےِا ادھارُ۔۔ (1190, بسںت م.1)
آِانسٹااین مُتابک پرمانُو اںدرلے کِسے کن دی مَوجُودگی, ستھِتی, گتی, اتے اُورجا آد نُوں دُوسرے کناں توں وی وکھرِآ کے دےکھن جاں گِنن-مِنن بارے سوچِآ نهیں جا سکدا۔ ِاس ترھاں وِگِآن گُر نانک بانی دی کُدرت پرتی سمجھ دا دھارنی بندا هَے جِس مُتابک پُوری سرِسٹی وّکھ وّکھ, وستاں, جیواں, دھرتیآں, اسماناں, سکتیآں, ورتارِآں,
سبھ تےری کُدرت تُو سِر سِر داتا
سبھ تےرو کارن کینا هے۔۔ (1028, مارُو م.1)
کُدرت کرنَےهار اپارا۔ کیتے کا ناهی کِهُ چارا۔۔
جیا اُپاِا رِجک دے آپے سِر سِر هُکم چلايا۔۔
(1042, مارُو م.1)
اںتر-سںبںدھت جیون بُنتی وِچ کِسے وی جیو دی دُوسرے سبھ جیواں بگَےر هوںد سںبھو نهیں هَے۔ اّگوں سارے جیواں دے بھوجن دا مُول سروت بنسپتی هَے۔ ِاهناں دے ساهاں لای لوڑیںدی ساری دی ساری آکسیجن وی ِانھاں رُّکھا وےلاں بُوٹِآں راںهیں پَےدا کیتی جا رهی هَے۔ بنسپتی دے نسٹ هون نال دھرتی دا سمُّچا جیون سںتُلن وِگڑ جاںدا هَے۔ رُّکھ توں جیواں دیآں کےول کھُراکی اتے سُآسی لوڑاں هی پُوریآں نهیں هُںدیآں سگوں ِاه جیواں دے تناں مناں نُوں ٹھںڈک پهُںچااُن لای لوڑیںدے آرام گھراں دے رُوپ وِچ وی ستھاپت هن:
جا کے رُکھ بِرکھ آرااُ۔۔ جےهی دھات تےها تِن نااُ۔۔
پھُل بھااُ پھل لِکھِآ پاِا۔۔ آپ بیج آپے هی کھاِا۔۔
(25, سِریراگ م.1)
هُن تّک اسیں دےکھِآ هَے کِ گُرُو نانک انُسار
پون گُرُو پانی پِتا ماتا دھرت مهتُ۔۔ (8, سلوکُ)
پّچھمی جاں 'وِکست دےساں نے آپنی دھرتی نُوں هرا بھرا رّکھنا آپنے جرُوری کںماں وِچ سامل کیتا هَے۔ واتاورن دی سُرّکھِآ نُوں هر ترھاں دے وِکاس نالوں جِآدا جرُوری سمِجھآ جاںدا هَے۔ اُهناں آپنے مر چُّکے درِآواں اتے جھیلاں نُوں پُنر سُرجیت کر لِآ هَے۔ گُرُو نانک نُوں ساڈے پّتھر چّٹ کے مُڑن دی اُڈیک هَے۔اسیں اجے گُرُو نانک نُوں سُننا, سمجھنا اتے منّنا سُرُو کرنا هَے۔
دریآوا سِاُ دوستی
ساڈا سریر ِاس اںدر لگاتار چّلدے ساپھ لهُو دے وهاا نال جِںدا رهِںدا هَے۔ دھرتی پانی دے وهاا کرکے جِاُںدی هَے۔ دھرتی 'تے جیون پانی کرکے هَے۔ ِاس 'تے وگدے درِآ بِلکُل اُوےں هن جِوےں ساڈے سریر وِچ لهُو دیآں ناڑاں۔ کھُون وِچ جهِر رلن نال منُّکھ جِںدا نهیں رهِ سکدا۔ درِآواں دے جهِریلے هو جان نال دھرتی 'تے جیون نهیں بچ سکدا۔ ساریآں منُّکھی سبھِاتاواں دا جنم درِآواں کِنارے هويا۔ سارے پراچین نگر درِآواں کِنارے وسے۔ دےس پںجاب دا تاں ناں هی ِاتھے وگدے پںج درِآواں کرکے پِآ۔ ِاس دیآں کُدرتی اتے بھُوگولک سیماواں وی سِںدھ اتے ےمُنا درِآ هن۔ ِاںج ِاهناں سّتاں درِآواں کرکے کدی ِاس دا ناں سپت سِںدھُو سی۔ ستلُج اتے بِآس دو درِآواں دے وِچکارلے کھِّتے نُوں دوآبا (دو درِآواں والا) اتے بِآس اتے راوی وِچلے ِالاکے نُوں ماجھا (وِچکارلا) کِها جان لّگا۔ هیر راںجھا, سّسی پُنُّو, سوهنی مهیوال ورگیآں پںجاب دیآں امر پرےم کتھاواں دا جنم درِآواں کارن اتے کِنارے هويا۔ گُربانی اتے ساڈے ِاتِهاس وِچ تھاں پُر تھاں درِآواں دا جِکر اتے هوالا مِلدا هَے۔
بابا پھرید نے جوانی پهِرے دُور دُور تّک پَےدل بھرمن کیتے۔ سُوپھیآں دے چِستیآ سِلسِلے دے مُکھی بنن مگروں آپ
لںمی لںمی ندی وهَے کںدھی کےرَے هےتِ۔۔ (1382, پھرید جی)
پھریدا ماُتَے دا بنّا اےوَے دِسَے جِاُ دریآوَے ڈھاها۔۔
(1383, پھرید جی)
پھریدا دریآوَے کنّھَے بگُلا بَےٹھا کےل کرے۔۔
(1383, پھرید جی)
ودھ تھیوهِ دریآاُ ٹُٹ ن پھُٹ ن تھیوهِ واهڑا ۔۔
(1384, پھرید جی)
گُرُو نانک نے ِاک اَواںکار دے سںدےس دا پرسار وےایں ندی کِناريوں آرںبھ کیتا۔ اُهناں دیآں هرِدُآر, کاسی, پٹنا آد ستھاناں دیآں گوسٹاں گںگا کِنارے هوایآں۔ پھلگُو ندی کِنارے گےا دے پںڈِآں نال وارتالاپ هوای۔ گُرُو نانک نے رامانںد جی, کبیر جی, روِداس جی, سَےن جی آد بانیکاراں دی بانی گںگا کِنارے وسے کاسی (بنارس) وِکھے ستھاپت گِآن اتے چِںتن دے کےںدراں توں پراپت کیتی۔ ستلُج کںڈھے وسے اےودھن نگر توں بابا پھرید جی دی بانی هاسل کیتی۔ دےس دے لگپگ سارے چھوٹے وّڈے درِآواں نُوں گُرُو نانک دی چرن چھوه پراپت هَے۔ ساڈے سهِر (لُدھِآن) دے بُّڈھا درِآ کِنارے اُهناں دی آمد نُوں ےاد کرااُںدا گُردُآرا گاُو گھاٹ بنِآں هويا هَے۔ چار
کےتا تان سُآلِهُ رُوپ ۔۔ کےتی دات جانَے کَون کُوتُ۔۔
کیتا پسااُ اےکو کوااُ۔۔ تِس تے هواے لکھ دریآاُ۔۔
(3, م. 1)
بھَے وِچ پون وهَے سدوااُ۔۔
بھَے وِچ چلهِ لکھ دریآاُ۔۔
(464, م. 1)
آپ نے کای وار درِآ دے بِںب نُوں ایسور اتے گُرُو دی اُپما دے پرتیک وجوں ستھاپت کیتا هَے:
تُو دریآاُ دانا بینا مَے مچھُلی کَےسے اںت لها۔۔
(25, م. 1)
من کمین کمترین تُو دریآاُ کھُدايا۔۔
(1291, م. 1)
گُر سر ساگر بوهِتھو گُر تیرتھ دریآاُ۔۔
(17, م. 1)
گُر دریآاُ سدا جل نِرمل مِلِآ دُرمت مَےل هرَے۔۔
(1329, م. 1)
نِرمل ناون نانکا گُر تیرتھ دریآاُ۔۔
(1411, م. 1)
کِتے گُرُو دے اُپدےساں اتے سِکھِآواں نُوں ندیآں کِها:
گُرُو سمُںد ندی سبھ سِکھی ناتَے جِت وڈِآای۔۔
(150, م. 1)
دُوجی پاتساهی گُرُو اںگد دےو جی بِآس درِآ کِنارے وسے پِںڈ کھڈُور وِکھے جا ٹِکے۔ آپ نے کھڈُور نُوں لوکاای دی بھلاای دیآں انےکاں سرگرمیآں والا نگر بنايا۔ اُهناں دے پرم سےوک (گُرُو) امرداس روج وّڈے تڑکے اُّٹھ کے پربھُو دا سِمرن کردے هواے بڑے چاا نال بِآس درِآ 'تے جاںدے اتے آپنے گُرُو پریتم دے ِاسنان کرن لای بِآس درِآ توں پانی دی گاگر بھر کے لِآاُںدے سن:
چاُتھَے پهر سباه کَے سُرتِآ اُپجَے چااُ۔۔
تِنا دریآوا سِاُ دوستی من مُکھ سچا نااُ۔۔
(146, م. 2)
ِاتھے هی گُرُو اںگد دےو جی گُرُو امرداس نُوں گُرِآای دی جِںمےواری سَوںپ کے جوتی جوت سمااے۔ گُرُو امرداس جی گںگا, ےمُنا اتے سرسوتی دے تیرتھاں 'تے گاے۔ ِاهناں کِنارے لگدے مےلِآں اتے ِاکّٹھاں 'تے جا کے گُرمت دا پرچار کیتا۔ ِاس دا پُورا وےروا گُرُو رامداس جی دی بانی اںدر درج هَے:
پرتھم آاے کُلکھےت گُر ستِگُر پُرب هوآ۔۔
دُتیآ جمُن گاے گُر هر هر جپن کیآ۔۔
ترِتیآ آاے سُرسری ته کاُتک چلت بھيا۔۔ (1116, م. 4)
چَوتھے گُرُو رام داس جی راوی درِآ کِنارے وسے لهَور سهِر دے جںم پل سن۔ ِاسے راوی درِآ کِنارے پںجوےں پاتساه گُرُو ارجن دےو جی دی سهیدی هوای۔ گُرُو ساهِبان دی وِسالتا اتے نِرملتا دا بکھان کردِآں بھّٹ ساهِبان نے آپنے سوّایآں وِچ گُرُو وڈِآيا هَے۔ ساهِبان نُوں درِآ کهِ کے وڈِآيا هَے ۔
جںگاں ےُّدھاں دی ستھِتی بندی دےکھ • چھےوےں گُرُو هرگوبِںد جی نے اںمرِتسر چھّڈ کے سِوالِک دیآں پهاڑیآں دے ِالاکے وِچ درِآ ستلُج کِنارے ٹِکانا کیتا۔ ِاتھے کیرتپُر نگر وسايا۔ ِاتھے هی آپ جوتی جوت سمااے اتے ستلُج دے گھاٹ 'تے هی آپ دی دوهی اگن بھےٹ کیتی گای۔ سّتوےں گُرُو هر رااے ساهِب دا جنم ستلُج کِنارے وسے ِاسے نگر کیرتپُر وِکھے هويا۔ ِاتھے هی آپ جی نُوں گُرِآای تِلک لّگِآ اتے ِاتھے هی آپ بال گُرُو هرِکرِسن جی نُوں گُرِآای سَوںپ کے جوتی جوت سمااے۔ اّٹھوےں گُرُو هرِکرِسن جی دِّلی وِکھے جوتی جوت سمااے پرںتُو اُهناں دیآں استھیآں کیرتپُر ساهِب لِآ کے جل پرواه کیتیآں گایآں۔ کیرتپُر دے گُرُو کےںدر بنن دَوران گُرُو هرِگوبِںد جی دے بهُت پرتِبھاوان سپُّتر سری تِآگ
گُرُو تےگ بهادر جی جدوں اسام وِکھے درِآ برهمپُّتر دے ِالاکے وِچ گُرمت پرچار کر رهے سن تاں بِهار دے گںگا کِنارے وسے پرسِّدھ سهِر پٹنے وِکھے اُهناں دے گھر ماتا گُجری دی کُّکھوں بال گوبِںد رااے دا جنم هويا۔ پٹنا سهِر دا ناں پّتن (درِآ دا کںڈھا) توں پِآ جاپدا هَے۔ گںگا درِآ نال جُڑیآں بالک گوبِںد رااے دی بال-لیلا دیآں انےک کتھاواں پرسِّدھ هن۔ ِاک وار اُهناں آپنے سونے دے دووےں کںنگن گںگا دے پانی نُوں بھےٹ کر دِّتے سن۔
ِاهناں دِناں وِچ گُرُو تےگ بهادر جی نے ستلُج درِآ کِنارے آپنی ماتا دی ےاد وِچ چّک ماتا نانکی نگر وسايا۔ 6 سال دی اُمر وِچ بال گوبِںد رااے وی چّک ماتا نانکی آ گاے۔ ِاتھوں هی گُرُو تےگ بهادر جی نے دھرم هےت ساکا کرن لای دِّلی نُوں چالے پااے۔ ستلُج کںڈھے راںگلے هولے اتے باںکے مُهّلے جُڑن لّگے۔ ِاه گُردھانی آپنے نوےں ناں انںدپُر نال پرسِّدھ هوای۔ ِاس دَوران گُرُو گوبِںد رااے لگپگ ِاک سال انںدپُر توں کُجھ میل دُور بِبھَور رِآست وِکھے رهے۔ ِاتھے ستلُج درِآ دے کِنارے بَےٹھ آپ نے چَوپای بانی دی رچنا کیتی۔ آپ لگپگ چار سال ناهن رِآست وِچ پااُںٹے دے ستھان 'تے رهے۔ ےمُنا ندی کِنارے آپ نے پااُںٹا
نگر وسايا۔ ِاتھے ےمُنا دے تّٹ 'تے کوی دربار سجدے۔ گُرُو ساهِب نے 52 کویآں دی سرپرستی کیتی۔ ِاتھے ےمُنا کِنارے هی آپ نے جاپ ساهِب دی بانی دی رچنا کیتی۔ ِاتھوں هی آپ نے بھںگانی دی لڑاای لڑی اتے پھتهِ کیتی۔ آپ دے پهِلے ساهِبجادے اجیت سِںگھ دا جنم اتے نامکرن ِاتھے هی هويا۔ انںدپُر وِکھے گُرُو گوبِںد رااے نے 1699 دی وِساکھی نُوں ستلُج توں پوِّتر جل دا باٹا مںگوا کے کھںڈے پهُل تِآر کیتی۔ سِرلّتھ سِّکھاں نُوں ِاه کھںڈے پهُل چھکا کے کھالسا پںتھ دی ساجنا کیتی۔ ِاهی کھںڈے پهُل چھک کے آپ گوبِںد رااے توں سوا لّکھ نال ِاک لڑااُن والے گُرُو گوبِںد سِںگھ بنے۔ ِاس امُّلی دات کارن گُرُو ساهِب نے آپنی ساری دَولت پِآرے ستلُج توں وار چھّڈی۔ انںدپُر ساهِب نُوں وِدا کهِن توں پهِلاں اُهناں آپنا لگپگ سارا کھجانا بھاو هیرے, موتی, سونا, چاںدی آد آپنے هّتھیں ستلُج نُوں بھےٹ کر دِّتے۔
سِآل دی ےّکھ راتے انںدپُر چھّڈ گُرُو ساهِب نے سرسا ندی پار کیتی۔ تڑکے سرسا دے کِنارے آسا دی وار دی سبد چَوںکی لاای۔ چمکَور دی لڑاای وِچ دو پُّتراں اتے چالی ساتھی سِںگھاں دی سهیدی مگروں گُرُو ساهِب نںگے پَےریں ماچھیواڑے پهُںچے۔ ِاه اُه ِالاکا هَے جِتھوں بُّڈھا درِآ سُرُو هُںدا هَے۔ ِاس دے پانیآں نُوں گُرُو دی چرن چھوه پراپت هوای۔ گُرُو جی ِاس دے کِنارے آپنے مِّتر پِآرے دی ےاد وِچ گیت گااُںدے رهے۔
گُرُو گوبِںد سِںگھ جی دا آکھری سماں دّکھن دےس دی گوداوری ندی کِنارے بتیت هويا۔ گوداوری دے کِنارے چهِل کدمی کردِآں جد مُگل بادساه بهادر ساه نے بےسکیمتی
اںگرےجی اتے سِّکھ راج وِچکار سیما مِّتھن لای مهاراجا رنجیت سِںگھ دی اںگرےجاں نال سںدھی ستلُج درِآ کِنارے روپڑ وِکھے هوای۔
اُنھویں سدی دے اکھیر وِچ بابا جَےمل سِںگھ نے درِآ بِآس کِنارے رادھا سُآمی ستِسںگ ستھان بنايا۔ هَولی هَولی ِاس دا ناں رادھا سُآمی ڈےرا بِآس پَے گِآ اتے ِاه رادھا سُآمی مّت دا سبھ توں وّڈا کےںدر بن گِآ۔ ِاس دے نال آباد هواے کسبے دا ناں وی درِآ دے ناں 'تے بِآس هی پّک گِآ۔
31 دسںبر 1929 نُوں پںڈت جواهر لال نهِرُو نے لهَور راوی درِآ کںڈھے تِرںگا لهِرا کے پُورن سوراج دا اَےلان کیتا۔ ِاسے راوی درِآ کںڈھے کراںتیکاری نَوجوان بھگوتی چرن ووهرا نے بھگت سِںگھ اتے اُس دے ساتھیآں نُوں چھُڈوااُن لای تِآر کیتا بںب ٹَےسٹ کردِآں آپنی جان دی اهُوتی دِّتی۔ 23 مارچ 1931 توں پهِلی رات نُوں لهَور جےلھ وِچ پھاںسی چڑھے سهید بھگت سِںگھ, راجگُرُو اتے سُکھدےو دے ستلُج کںڈھے اںتم سںسکار هواے۔ ستلُج کںڈھے هُسَےنیوالا وِکھے اُهناں دیآں سمادھیآں بنیآں هوایآں هن۔ سهید بھگت سِںگھ نال اسَےںبلی 'چ بںب سُّٹن والے بی. کے. دّت دا اںتم سںسکار وی اُهناں دی اںتم ِاّچھا انُسار ستلُج کںڈھے سهید بھگت سِںگھ دی سمادھی دے کول هی کیتا گِآ۔
کِسے سهِر وِچوں لںگھدی کُدرتی جلدھارا ِاس دی جان اتے سان هُںدی هَے۔ پر ساڈے سهِراں کسبِآں 'چوں لںگھدے ندیآں نالِآں دا کالا, جهِریلا اتے بدبُودار پانی دّسدا هَے کِ ساڈی سِآست کِنّی کالی, پربںدھکی ڈھاںچا کِنّا گلِآ سڑِآ, ونج کِنّا کھوٹا, دھارمِکتا کِنّی جاالی, مانسِکتا کِنّی جهِریلی اتے روّایآ کِنّا نِّگھرِآ هويا هَے۔ ِاهناں دے تل 'تے تَےردا کُوڑا دّسدا هَے کِ اسیں واتاورن دی ساںبھ سںبھال لای لوڑیںدے تکنیکی وِکاس پرتی کِنّے اوےسلے هاں۔ ِاس پرتھااے سو. س.س. میسا دا کتھن هَے:
چںگے نهیں آسار نگر دے۔
اُوںگھن پهِرےدار نگر دے۔
ِاس دی رُوه هَے گںدا نالا,
جو وگدا وِچکار نگر دے۔
ِاهناں کُدرتی جل دھاراواں دی سوّچھتا پرتی کوتاهی کر کے اسیں کُدرت دی برکت بھرپُور بکھسِس توں مُوںه موڑ رهے هاں۔ پانی دی جیون سکتی نسٹ کرکے منُّکھی نسل دی تباهی نُوں 'واجاں مار رهے هاں۔
14 مارچ گُرُو هرِراِا ساهِب دا گُرگّدی دِوس هُںدا هَے اتے ِاس نُوں سِّکھ واتاورن دِوس وجوں منايا جان لّگا هَے۔ 14 مارچ نُوں هی وِسو بھاایچارا "درِآ بچااَو دِوس" وجوں منااُن لّگا هَے۔ ِاه دِن سانُوں آپنے درِآواں دی سوّچھتا بچااُن لای سرگرم هونا ےاد کرااُںدا هَے۔ آپنے درِآواں دی نِرملتا لای سانُوں سبھ نُوں آپو آپنی تھاایں نِّجی, پربںدھکی اتے سںگتی رُوپ وِچ سںوےدنسیل, چےتنّ اتے سرگرم هون دی لوڑ هَے۔ ِاس سںبںدھی سهِریآں, سںستھاواں اتے سرکار نُوں سِر جوڑ کے سوچن, هّتھ مِلا کے سںگٹھت هون اتے موڈھے نال موڈھا لا کے کارج کرن دی لوڑ هَے۔ جِس دُردسا لای اسیں آپو آپنی تھاایں سارے جِںمےوار هاں اُس نُوں درُست وی آپو آپنے اتے ساںجھے ےتناں اتے کارجاں نال هی کیتا سکدا هَے۔ اسیں سارے ِاس ستھِتی نُوں سُدھارن لای کِسے نا کِسے رُوپ وِچ جرُور کوای نا کوای ےوگدان پا سکدے هاں۔ جے تُهانُوں لّگدا هَے کِ تُسیں ِاس ماملے وِچ کُجھ وی نهیں کر سکدے تاں ِاک مِںٹ لای آپنے درِآواں دی سلامتی لای پرارتھنا جرُور کرنا۔
جِهناں توں پںتھ نُوں وِچھوڑِآ نهیں گِآ
2017 دی جنوری دے پهِلے هپھتے ساڈا گُرُو گوبِںد سِںگھ جی دے 350 وےں پرکاس اُتسو سماگم 'چ سامل هون لای پٹنا ساهِب جان دا مَوکا بنِآں۔ ِاس دَوران اسیں پٹنا توں ترکیبن 100 کِلومیٹر دُور گےا جان نُوں جیا کیتا جِتھے گُرُو نانک جی پهِلی اُداسی دَوران گاے سن۔ گُرُو جی کُرکسےتر, هرِدُآر, متھُرا, برِدابن, اےُدھِآ, پرےاگ, بنارس آد تیرتھاں توں هُںدے هواے ِاتھے آاے سن۔ ِاتھے لوک پںڈِآں توں پِںڈ بھراای (پِتر پُوجا) لای دیوے بال کے پُوجا کرااُںدے سن۔ ِاس پُوجا وّٹے کِرتی لوکاں توں مايا بٹوری جاںدی سی۔ پںڈِآں نے گُرُو جی نُوں وی دیوے بال کے پِںڈ بھرااُن لای پرےرِآ۔ گُرُو نانک نے پںڈِآں نال آپنی گِآن چرچا 'چ ِاس کرمکاںڈھ نُوں نِرارتھک کِها, بھولی لوکاای دا سوسن دّسِآ۔ ِاس سںبںدھی اُهناں دا سبد گُرُو گرںتھ ساهِب وِچ درج هَے:
دیوا مےرا اےک نام دُکھ وِچ پايا تےلُ۔۔
اُن چانن اَوهُ سوکھِآ چُوکا جم سِاُ مےلُ۔۔
لوکا مت کو پھکڑ پاِا۔۔
لکھ مڑِآ کر اےکٹھے اےک رتی لے بھاهِ۔۔ رهااُ۔۔
پِںڈ پتل مےری کےساُ کِرِآ سچ نام کرتارُ۔۔
اَےتھَے اَوتھَے آگَے پاچھَے اےهُ مےرا آدھارُ۔۔
گںگ بنارس سِپھت تُماری ناوَے آتم رااُ۔۔
سچا ناون تاں تھیاَے جاں اهِنِس لاگَے بھااُ۔۔
ِاک لوکی هور چھمِچھری براهمن وٹ پِںڈ کھاِا۔۔
نانک پِںڈ بکھسیس کا کبهُوں نِکھُوٹس ناهِ۔۔
(358, آسا م. 1)
اسیں پٹنے توں سوےرے ٹَےکسی وِچ سوار هو کے ڈراایور نُوں کِها کِ اُه سانُوں گےا دے اَوس گُردُآرے لَے جاوے جِتھے کدی گُرُو نانک دےو جی آاے سن۔ اُس کِها کِ گےا سهِر وِچ سِرپھ ِاک هی گُردوارا هَے جو اُه جاندا هَے۔ آپنی جانکاری دے هِساب نال اُه سانُوں جِس گُردوارے لَے کے گِآ اُه کوای سِںگھ سبھا گُردوارا سی۔ چارے پاسے گھےرےدار کمرے اتے ِاهناں اّگے وراںڈا سی, وِچکار کھالی وِهڑا سی پر اںدر سےوادار کوای نهیں مِلِآ۔ دربار ساهِب والا کمرا کھُّلھا سی۔ گُرُو گرںتھ ساهِب پرکاس سی پر اںدر کوای مَوجُود نهیں سی۔ اسیں مّتھا ٹےک کے آپ هی پرساد لَے لِآ۔ تھوڑھی دےر اُتھے رُکے۔ گُردوارے دا ِاتِهاس دّسن والا کوای سّجن نهیں مِلِآ نا هی اجِهی جانکاری دےن والا کوای بورڈ لّگا سی۔ ےکین هو گِآ کِ ِاه اُه ِاتِهاسک استھان تاں نهیں هو سکدا جِسدے درسناں دی جگِآسا نال اسیں آاے ساں ۔
باهر نِکلے تاں ِاک دُکان دے ساهمنے ِاک بجُرگ سّجن بَےںچ 'تے بَےٹھے سن ۔ اُسنے سانُوں ست سری اکال بُلا کے پںجابی وِچ هال-چال پُّچھِآ۔ سانُوں کھُسی اتے هَےرانی هوای۔ اسیں اُهناں نُوں آپنی ےاترا دا منورتھ دّسِآ۔ اُهناں دّسِآ کِ گُرُو جی سهِر دے دّکھن پُوربی پاسے پھلگُو ندی کول
مںدر ساهمنے کھُّلھی تھاں جا کے ساڈی ٹَےکسی رُکی تاں ِاّک پںڈے نے ساڈا بهُت نِمرتا نال سُآگت کردِآں "نمسکار سردار جی" کِها۔ مںدر دے اںدر چوکھی بھیڑ اتے باهر وی کھُوب رَونک سی۔ گُوڑھے بھُوسلے رںگ دے پّتھر نال بنے مںدر دی وِسالتا, مجبُوتی, بھون کلا اتے باهری کھُبسُورتی دےکھ کے بھُّکھ لهِںدی سی۔ پںڈا جی نے ساڈے جوڑے اُتروا کے ِاک دُکان نُما جوڑاگھر وِچ رکھوا دِّتے۔ تھوڑھا رُک کے سانُوں مُکھاتِب هواے, "سردار جی, مںدر کے اںدر سے درسن کرےںگے?"
اسیں کِها, "هاں جی, جرُور کراںگے۔"
"کوای پِںڈ پُوجا بھی کروانی هَے?"
اُس دی گّل دا جُآب دےن دی بجااے مَےں پُّچھِآ, "ےهاں گُرُو نانک دےو جی آاے تھے?"
اُس بڑے تپاک نال دّسِآ, "هاں جی بِلکُل۔"
مَےں مُسکرا کے کِها, "پھِر آپ ےه وی جانتے هوںگے کِ ووه پِںڈ پُوجا کو نهیں مانتے تھے۔"
پںڈا جی کُچھ نا بولے تاں آپاں گھروڑ کے کِها, "هم وی گُرُو نانک کے بںدے هَےں۔"
اےنا کهِن دی دےر سی کِ پںڈا جی پلاں چھِناں وِچ هی گاِاب هو گاے۔ اُهناں سانُوں ِاه پُّچھن دا مَوکا هی نا دِّتا کِ گُرُو نانک دےو جی نال سںبںدھت گُردوارا کِتھے هَے۔ ِاس بارے آس-پاس دے ےاترُوآں نُوں وی نهیں سی پتا۔ چارے پاسے کِدھرے
اسیں جا کے دےکھِآ کِ پھلگُو ندی دے کِنارے ِاس ِامارت دی باهرلے درواجے والی دیوار تاں سلامت کھڑھی سی پر اںدر کھںڈراں ورگی هالت سی۔ کاپھی هِّسے دی چھّت ڈِّگ چُّکی سی۔ ندی وّل دی باهی دی دیوار دا کاپھی هِّسا ڈھهِ چُّکا سی۔ اںدر تھاں-تھاں کُوڑے اتے ملبے دے ڈھےر سن۔ وِچکار ِاک ٹُّٹے بھّجے گںدے جِهے مےج 'تے گُرُو نانک اتے بابا سری چںد جی دیآں مَےلیآں جِهیآں تسویراں پایآں سن۔ ِاّک نُّکرے ِاک جٹادھاری اُداسی سادھُو مَےلا-کُچَےلا کںبل لپےٹی سُّتا پِآ سی۔ پروےس دُآر دے مّتھے لِکھی ِابارت اتے اںدرلی هالت توں سپّسٹ سی کِ ِاه سِّکھی دے پرچار لای سرگرم رهے اُداسی پرچارکاں دا استھان سی۔ اُداسی پرچارکاں نے کدی پُورے بھارت وِچ گُربانی دا پرچار کیتا۔ اُهناں دی پرےرنا نال گُرُو گرںتھ ساهِب دے اُپدےس نُوں منّن والِآں نُوں نانکپںتھی کِها جان لّگا۔ پُوربی کھےتر وِچ گُرُو نانک آپنی پهِلی اُداسی دَوران جِهناں تیرتھ استھاناں جاں سهِراں وِچ گاے اُداسی سادھُو بابا المست نے اُتھے گُرُو-ےاترا دی ےاد وِچ گُرُو دے امیر سردھالُوآں دی سهاِاتا نال اجِهے استھاناں دی اُساری کرواای۔ اُهناں توں مگروں گےا دے ِالاکے دے هی جںمپل بھگت بھگوان نے ِاس کارج نُوں جاری رّکھِآ۔ اُهناں چھوٹی اُمرے سنِّآس دھارن کر لِآ سی اتے گِآن دی پِآس اتے مانسک ٹِکاا دی ِاّچھا تهِت آپ کیرتپُر وِکھے سّتوےں گُرُو هر راِا ساهِب دی سرن گاے۔ گُرُو
مَےں ِاتِهاسک گُردُآرِآں دیآں کای-کای مںجلاں والیآں اُچیآں ِامارتاں اتے ِاهناں دے گُںبجاں 'تے سونا لگااُن دا کاِال نهیں۔ نا هی بهُتی آواجاای والے گُردُآرِآں دیآں پهِلاں بنیآں چںگیآں بھلیآں ِامارتاں نُوں ڈھاا کے آلیسان بنااُن لای کارسےوا والے بابِآں ولوں تھاں-تھاں ٹوکرے رّکھ کے مايا ِاکّٹھی کرن دے هّک وِچ هاں۔ پر گُرُو بابے دی آمد دی ےاد وِچ اُسارے ِاس ِاتِهاسک استھان دی اےنی دُردسا دےکھ کے بهُت نِراسا هوای۔ واپس آپنی ٹَےکسی تّک تُرے آاُںدے ِاه سوچ وِچار کردے آاے کِ ِاس استھان 'تے گُرُو نانک دی ےاترا دے منورتھ اتے مهّتو نُوں لگاتار اتے اسردار ڈھںگ نال ےاد کرااُن دے اُدےس نال ِاس استھان نُوں کِوےں سںبھالِآ اتے سںچالت کیتا جا سکدا هَے۔ کاپھی آواجاای والے وپارک ِالاکے وِچ ستھِت ِاس تِنّ کُ سَو ورگ گج جگھا 'تے گُرُو نانک دے سںدےس دا ادھُنِک ڈھںگ دا پرچار کےںدر اُسارِآ جا سکدا هَے۔ جِس وِچ گُربانی, گُرُو جیون, ِاتھوں دے پُرانے نانک پںتھیآں دے ِاتِهاس, گُرُو نانک اتے گُرُو تےگ بهادر دیآں ِاس کھےتر وِچ ےاتراواں آد بارے گُرمُکھی توں ِالاوا ِاس کھےتر دیآں بولیآں هِںدُستانی, برج, مَےتھِلی, اودھی, بھوجپُری آد وِچ مُپھت
من وِچ ِاس ترھاں دی اُدھےڑ بُن کردے اسیں واپس آپنی ٹَےکسی کول پرتے تاں ساڈا ڈراایور ساڈی اُداسی اتے پرےسانی نُوں تاڑ گِآ۔ اُس نے ساڈا جیا راجی کرن لای سانُوں بودھ گےا لِجان دی تجویج پےس کیتی۔ بودھ گےا ِاتھوں دس-باراں کِلومیٹر دی دُوری 'تے هَے۔ جِتھے گےا گُرُو نانک ولوں گِآن ساںجھا کیتے جان دا ستھان هَے اُتھے بودھ گےا مهاتما بُّدھ نُوں گِآن پراپتی دا ستھان هَے۔ ساڈے جان سمےں بودھ گےا وِکھے مهاتما بُّدھ نال سںبںدھت سلانا اُتسو چل رِها سی۔ دس کُ کِلومیٹر دے گھےرے وِچ دےس بدےس توں لّکھاں بودھی اتے دُوسرے لوک آاے هواے سن۔ اےنی بھیڑ کرکے سانُوں آپنی ٹَےکسی مُّکھ مںدر توں تکریبن چار کِلومیٹر پهِلاں چھّڈنی پای۔ مُّکھ مںدر دے چارے پاسے هجاراں بودھی دھِآن وِچ بَےٹھے سن۔ کمال دا ساںت واتاورن سی۔ آس-پاس تِّبت, بھُوٹان, جپان, چین, برما, تھاایلَےںڈ آد دےساں دیآں بودھی سںگتاں ولوں اُسارے وّکھ-وّکھ بودھی مںدر, مّٹھ, هال, اجاِاب گھر آد سن۔ کمل تلاا, 80 پھُّٹ اُچی بُّدھ مُورتی اتے بُّدھ کُںڈ ِاتھوں دے وِسےس آکرسن هن۔ باهرلے دےساں توں بُّدھ پرےمیآں دی آواجاای کرکے ِاتھے اںترراسٹری هواای اّڈا هَے۔
گےا وِچ آ کے آپنے آپ نُوں گُرُو نانک دے بںدے دّسن والے جد گُرُو نانک دے ےادگاری استھان دی دُردسا دےکھ کے بودھ گےا دی ِاس کھُوبسُورتی, ساںبھ سںبھال, وِسالتا اتے رَونک نُوں نِهار کے مُڑ رهے ساں تاں ساڈے مناں وِچ کِهڑیآں
واپس آ کے کولکتا دے جںم-پل آپنے دوست س. جگموهن سِںگھ گِّل نال ِاس استھان بارے گّل کیتی۔ اُهناں دا پُوربی بھارت دے سِّکھاں اتے سںستھاواں نال چںگا مےل مِلاپ هَے۔ اُهناں دّسِآ کِ 1666 ای. وِچ گُرُو تےگ بهادر جی وی جد پرِوار سمےت پںجاب توں بِهار آاے سن تاں پٹنا وِکھے پهُںچ کے ٹِکانا کرن توں پهِلاں آپ کُجھ سماں گےا وِکھے رهے سن۔ ِاتھوں دی نانکپںتھی سںگت وِچ وِچرے سن۔ پهِلی اُداسی دَوران گُرُو نانک بھارت دے اُتری اتے پُوربی کھےتر وِچ جِتھے جِتھے گاے اُداسی پرچارکاں نے اُتھے اُتھے پهُںچ کے ستھانک نانکپںتھی سںگتاں دے سهِےوگ نال ےادگاری استھاناں دی اُساری کراای۔ ِاهناں توں ِالاوا وّکھ-وّکھ تھاواں 'تے سںگت دے جُڑن لای اتے اُداسی پرچارکاں دے ٹِکانے لای سِّکھ کےںدراں دی اُساری کراای۔ ِاهناں سارِآں دی گِنتی پںج سَو دے کریب سی۔ ِاهناں اںدر گُرُو گرںتھ ساهِب دیآں هّتھ لِکھت بیڑاں دا پرکاس هُںدا سی۔ ِاهناں وِچوں بهُتِآں دیآں ِامارتاں سےوا سںبھال کھُنوں پُوری ترھاں ڈھهِ گایآں هن, کُجھ ِامارتاں اّدھ- پچّدھ کھڑھیآں هن, کایآں دے تاں نامو نِسان مِٹ گاے هن۔ کایآں استھانا دے نامے گُرُو نانک اتے گُرُو گرںتھ ساهِب پرتی آستھا رّکھن والے امیر سردھالُوآں نے چوکھیآں جمینا وی لگواایآں هوایآں سن جِهناں دی آمدنی نال ِاهناں استھاناں دا سںچالن هُںدا سی۔ هَولی-هَولی ِاه لاوارس جاِاداداں بھُو- ماپھیاے جاں آس-پاس دے لوکاں نے دّب لایآں هن۔ گےا سهِر بارے ِاںٹرنَےٹ کھاسکر وِکیپیڈیآ توں جانکاری لَےن دی کوسِس
گُرُو نانک دا جنم استھان بھاوےں پاکِستان وِچلے پںجاب 'چ هَے پر اُهناں دی برما تّک دی پهِلی اُداسی اتے لںکا تّک دی دُوسری اُداسی نال سںبںدھت کای سَےںکڑے گُردھام بھارت وِچ هن۔ ِاهناں توں پںتھ نُوں وِچھوڑِآ نهیں گِآ سگوں پںتھ ِاهناں توں وِچھڑ گِآ هَے۔ پںتھ نے ِاهناں دے درسن دیدار اتے سےوا سںبھال نُوں وِسار دِّتا هَے۔ نتیجے وجوں ِاه سارے سِّکھی دے مهان استھاناں دے نکسے توں مِٹ گاے هن۔ دےکھِآ جاوے تاں گُرُو دی کُرکسےتر, هرِدُآر, متھُرا, بنارس, گےا, پرےاگ اتے پُری آد آستھاناں 'تے آمد دا ِاتِهاسک مهّتو پںجا ساهِب, نانکجھیرا اتے منیکرن ساهِب نالوں کِتے وڈےرا هَے۔ پر ِاهناں نال کراماتاں دیآں کهانیآں نا جُڑیآں هون کرکے ساڈے اںدر ِاهناں دی ےاترا دی اُه کھِّچ پَےدا نهیں هوای۔ گُرُو نے سبد نُوں کرامات منِّآں هَے اتے ِاهناں استھاناں 'تے جا کے اُهناں سبد دی کرامات ورتاای۔ پر کُجھ سال پهِلاں سُنِآں سی کِ گُرُو نانک دی هرِدُآر پھےری نال سںبںدھت اُتھے وی باجار وِچ جو ِاتِهاسک گُردُآرا هُںدا سی هُن الوپ هو چُّکا هَے۔
دُوسرا اتے وّڈا کارن ِاه هَے کِ پِچھلے کاپھی سمےں توں پںتھ دا گّڈا هّکن والے سّجناں دا دھِآن پںجاب, دِّلی اتے کُجھ هور تھاواں دے بھاری-بھرکم گولکاں والے گُردھاماں 'تے کبجے کرن وّل هی رِها هَے۔ ِاهناں دے وسیلِآں نُوں مُّکھ تَور 'تے چَودھر پراپتی دی بھُّکھ پُورتی لای ورتِآ جان لّگا۔ گُرُو ولوں وِسال کھےتر وِچ کھِلارے سبد دے بیجاں نال تھاں-تھاں اُّگی
مايادھاری ات انّا بولا ۔۔
سبد ن سُنای بهُ رول گھچولا۔۔ (313, م. 3)
ِاس رول گھچولے دے آلم وِچ گُرُو نُوں نِسکام بھاو نال پِآر کرن والے اتے گُرُو دے بچناں دا سماجک مهّتو سمجھن والِآں دی وی گھاٹ نهیں هَے۔ جو لوک مهِسُوس کردے هن کِ مانو کلِآن لای گُرُو گرںتھ ساهِب دے سںدےس نُوں پرچارِآ پرسارِآ جانا چاهیدا هَے اُهناں نُوں ِاهناں استھاناں دی پُنر سُرجیتی کرکے ِاهناں نُوں اُس وِچاردھارا دے ادھُنِک پرچار کےںدراں وجوں ستھاپت کرن لای سِر جوڑنے چاهیدے هن جِس وِچاردھارا دے پرچار لای گُرُو ساهِب ِاهناں تھاواں 'تے پَےدل لںمیآں واٹاں مار کے پهُںچے۔ بابے نے جِتھے وی جا کے لوک کلِآن هِّت جو گّلاں کیتیآں اُه گّلاں اُتھے اسردار ڈھںگ نال چلدیآں رهِنیآں چاهیدیآں هن۔
آپنی بولی, دھرم تے لِّپی : اںتر سںبںدھ
مَےں پںجاب وِچ جںمِآں پلِآ هاں اتے مےری ماں بولی پںجابی هَے ِاس لای مَےں پںجابی بںدا هاں۔ آپنے کھِّتے اتے ماں بولی کارن مَےں بنِآں بنايا پںجابی هاں۔ دُوسریآں بولیآں مَےنُوں سِّکھنیآں پایآں هن پر ماں بولی بِنا کِسے سِکھلاای دے آپنے مهَول 'چوں مِلی هَے۔ ماں بولی نُوں سِّکھن دی بجااے سهِ- سُبھاا گرهِن کیتا هَے۔ هور بولیآں نُوں اُهناں دی وِآکرن دے مادھِام راهیں سِّکھدا هاں۔ آپنی بولی وِآکرن جانے بگَےر بِلکُل ٹھیک بولنی آ گای هَے۔ دُنیآں بھر دے سارے انپڑھاں نُوں وی آپنی ماں بولی ٹھیک بولنی آ جاںدی هَے هالاں کِ اُهناں نُوں آپنی بولی دی وِآکرن دا اُّکا ِالم نهیں هُںدا۔ مِسال دے تَور 'تے دو سبد هن: پیلا پّتا۔ ِاهناں دا بهُ بچن کهِنا هووے تاں کهاںگا: پیلے پّتے۔ ِاسے ترھاں نیلا گھوڑا دا بهُ وچن هووےگا: نیلے گھوڑے۔ پر لال تارا دا بهُ بچن لالے تارے نهیں لال تارے هی کهاںگا۔ ِاه مَےنُوں کِسے وِآکرن پڑھااُن والے نے نهیں سِکھايا۔ ماں بولی نِراُچےچ بول لایدی هَے بِلکُل اُوےں جِوےں ساه سوچ کے نهیں لاے جاںدے۔
جِتھے ماں بولی سُتے-سِّدھ گرهِن هُںدی هَے اُتھے دھرم آپ دھارن کیتا جاںدا هَے۔ سِّکھ دھرم دے تاں ناں توں هی جاهِر هَے کِ ِاه دھرم سِّکھنا پَےںدا هَے۔ سِّکھ وِچاردھارا جنم ادھارت جات پربںدھ اتے دھرم پربںدھ نُوں مانتا نهیں دِںدی۔ پر مَےں سِّکھ
ارباں کھرباں سال پهِلاں 2 وی هور چَوپااے جانوراں واںگ چار لّتاں 'تے تُرن والے جانور هی ساں۔ جِاُں جِاُں ساڈے اںدر سبد دا پرکاس سُرُو هويا ساڈے بںدے بنن دی پرکِرِآ سُرُو هوای۔ اّج جانوراں نالوں منُّکھاں دا سِرپھ اےنا هی پھرک هَے کِ ساڈے کول وِکست بھاسا هَے۔ پںچھی پهِلاں توں هی پراں نال اُڈدے هن, بںدے نهیں سن اُڈدے هُںدے۔ بںدے نے بھاسا نال اُڈنا سِّکھِآ, جهاج ےانی تکنالوجی نال اُڈنا سُرُو کیتا۔ تکنالوجی بھاسا نال هوںد وِچ آاُںدی هَے۔ جِاُں جِاُں بولی نے وِکاس کیتا تِاُں-تِاُں بںدے نے بھاو منُّکھی سّبھِاتا نے وِکاس کیتا۔ هر سّبھِاتا سبد نال سُرُو هوای, بولی نال سُرُو هوای۔ جِاُں-جِاُں کوای بولی جاں بھاسا وِکست هوای تِاُں-تِاُں اُس سّبھِاتا دیآں باکی چیجاں نے وِکاس کیتا۔ جِهڑے پراچین کبیلے سدیآں توں اجے تّک جِاُں دے تِاُں هن اُهناں دی بھاسا وی جِاُں دی تِاُں هَے۔ جِهڑے ےُورپی بھاایچارِآں نے بهُت تےجی
سّبھِآچار دیآں مُول گّلاں وِچوں ماں بولی پهِلے نںبر 'تے آاُںدی هَے۔ کوای بولی جاں سّبھِآچار کِسے کھاس کھِّتے دے هُںدے هن۔ کِسے باهرلے مُلک وِچ وسدا جے کوای پںجابی بںدا مِلےگا تاں اُه پںجاب توں گِآ هويا مِلےگا جاں اُس دا پيو دادا پںجاب دی دھرتی توں گِآ هووےگا۔ دُور دُراڈے دُوسری دھرتی 'تے وسے لوکاں دی ماں بولی وی ِاک دو پیڑھیآں بااد بدل جاںدی هَے, اُس دھرتی دی بولی اُهناں دی ماں بولی بن جاںدی هَے۔ بابا پھرید دا دادا اپھگانِستان توں آ کے پںجاب دے مُلتان ِالاکے وِچ وسِآ سی۔ اُس دی تیجی پیڑھی دے پھرید دی ماں بولی پںجابی هو گای اتے اُس نُوں پںجابی ماں بولی دا پهِلا وّڈا ساِار منِّآں جاںدا هَے۔ بِهار توں پںجاب آ وسے مجدُوراں دے اےتھے پَےدا هواے بّچِآں جاں هّد بّچِآں دے بّچِآں دی بولی بھوجپُری
بولی دے اُلٹ دھرم کِسے وِسےس کھِّتے دا نهیں هُںدا۔ کوای بںدا امریکا وِچ پَےدا هو کے اُتھے رهِںدِآں سِّکھ بن سکدا هَے۔ ِاسے ترھاں ِاران دی دھرتی 'تے پَےدا هويا اتے اُتھوں دی بولی اتے سّبھِآچار نال سںبںدھت کوای سِّکھ مِل
سکدا هَے۔ سِّکھ دُنیآں دے کِسے کھِّتے, بولی جاں سبھِآچار نال سںبںدھت هو سکدے هن۔ کوای گُجرتی سِّکھ, کوای دّکھنی سِّکھ, کوای بںبایآ سِّکھ, کوای سِںدھی سِّکھ, کوای اپھگانی سِّکھ هو سکدا هَے۔ گُرُو دی ساںجھ کارن ِاه سارے پںجاب واسی پںجابی سِّکھاں دے گُربھاای هن۔ دُوجے پاسے پںجابی بںدا کِسے وی دھارمِک وِسواس والا هو سکدا هَے جِوےں کوای هِںدُو پںجابی هو سکدا هَے, کوای مُسلِم پںجابی, کوای جَےنی پںجابی, کوای ِاساای پںجابی هو سکدا هَے۔ ِاه ماں بولی دی ساںجھ کارن ِاه سارے سِّکھ- پںجابیآں دے ماں جااے هن۔ پںجابی هونا اتے سِّکھ هونا وّکھریآں وّکھریآں گّلاں هن۔ پر اکسر ِاهناں نُوں رّلگّڈ کرکے دےکھِآ جاںدا هَے۔ اسیں بهُت وار پںجابی سّبھِآچار نُوں سِّکھ سّبھِآچار سمجھ لَےںدے هاں اتے سِّکھ جیون جاچ نُوں پںجابی سّبھِآچار کهِ لَےںدے ها۔ رلگّڈ کرن دی ِاس پروِرتی, سمجھ جاں سِآست نال اسیں پںجاب اتے پںجابی دا وی بهُت نُکسان کیتا اتے سِّکھی نُوں وی چوکھی ڈھاا لاای هَے ۔ سمجھن والی گّل ِاه هَے کِ جِتھے بولی اتے سّبھِآچار دا سںبںدھ مُّکھ تَور 'تے کِسے بھُوگولِک کھےتر نال هُںدا هَے اُتھے دھرم دا سںبںدھ اُس دے مُّکھ
اسیں بولی اتے لِّپی نُوں وی بهُت رلگّڈ کر دِںدے هاں۔ اسل وِچ ِاه وّکھریآں وّکھریآں چیجاں هن۔ مَےں آپنی ماں بولی بھاوےں دُوسریآں بولیآں واںگ نهیں سِّکھی پرںتُو آپنی لِّپی اَوداں هی سِّکھی هَے جِس ترھاں بےگانیآں لِّپیآں سِّکھیآں هن۔ اُوڑا اَےڑا اُسے ترھاں هی لِکھنا پڑھنا سِّکھِآ هَے جِس ترھاں اے بی سی سِّکھی هَے۔بچپن وِچ ساڈیآں ماواں پَےںتی اّکھراں اتے لگاں ماتراواں دی مُهارنی سِکھااُںدیآں سن ۔ اُه سانُوں پںجابی بولی نهیں گُرمُکھی لِّپی سِکھااُںدیآں سن ۔ مُهارنی بولی دی نهیں لِّپی دی هُںدی هَے۔
جِوےں پهِلاں کِها هَے کِ ماں بولی دُوسریآں بولیآں واںگ سِّکھن دی بجااے سِّدھی گرهِن کیتی هُںدی هَے۔ ِاس کرکے ساڈے من دی سرںچنا ساڈی ماں بولی نال هُںدی هَے بھاو ساڈا اوچےتن ماں بولی نال بنِآں هُںدا هَے۔ بےگانی بولی وِچ پڑھی سُنی گّل نُوں سِّکھ تاں لَےںدے هاں, ورت وی لَےںدے هاں پر اُه ساڈے من دا هِّسا نهیں بندی۔ من دا هِّسا تاں اُهی گّل بندی هَے جو اسیں آپنی ماں بولی وِچ گرهِن کیتی هووے۔ اُهناں لوکاں نُوں وهِم بھرم جاں ٹُونے ٹامن کردے دےکھِآ جا سکدا هَے جِهناں نے وِگِآن دے وِسے نال سولاں ستاراں جماتاں پاس کیتیآں هوایآں هن۔ اسل وِچ وِگِآن اُهناں هور بولی وِچ پڑھِآ هَے اتے وهِم بھرم آپنی بولی راهیں اپنااے هن۔ ِاس کرکے پںجابی لوک من دا وِگِآن نال اُه سںبںدھ نهیں بنِآں جو ےُورپ دیآں بولیآں والِآں دا بنِآں هَے۔ اُه لوک وِگِآن آپو آپنیآں جُباناں وِچ پڑھدے هن۔ ِاه دِلچسپ تّتھ هَے کِ وِگِآن دے وِسِآں وِچ نوبل پُرسکار جِّتن
مَےں وِگِآن دا وِسا دسویں جمات تّک پںجابی وِچ پڑھِآ هَے اتے مےری ِاس وِچ بهُت دِلچسپی رهی هَے۔ پر گِآرویں جمات وِچ ِاس نُوں اںگرےجی بھاسا وِچ پڑھن دی مجبُوری سی۔ مَےں پڑھاای پّکھوں اُس وےلے دے بهُت ماڑے سرکاری سکُول وِچوں دسویں پاس کیتی سی جِتھے سّٹھاں وِچوں کےول سّت بّچے هی پاس هواے سن۔ مَےں اُس سکُول وِچوں پهِلے ستھان 'تے رِها اتے دُوسرے ستھان 'تے رهِن والے بّچے دے مےرے توں 24-25 پرتیست
اسیں آپنا سناتی وِکاس اتے ونج وِهار بےگانی بولی دے سِر 'تے سُرُو کیتا۔ دُوسرِآں دی بولی نُوں آپنی ترّکی دا ادھار بنايا۔ ِاس لای اسیں اجوکے وِکاس دے رستے چّل کے بهُتا دُور تّک نهیں جا سکے ۔ ےُورپ دے جاں دُوسرے سناتی دےساں دے مُکابلے اُهناں ورگے تکنیکی وِکاس دا دسواں کُ هِّسا پراپت کرن توں پهِلاں هی ساڈا هِساب کِتاب کھِلر پّتر گِآ۔ ساڈا پَون پانی اتے سمُّچا واتاورن تباه هو گِآ۔ اسیں 'ترّکی' کرن لّگِآں آپنیآں جیون هالتاں هی برباد کر لایآں۔ ساڈی سریرک اتے مانسِک سِهت نے اُس ترّکی دی جھال نهیں جھّلی۔ بےگانی جُوٹھ دے آسرے پلن والی ترّکی دی جھاک دی بجااے جے اسیں آپنے پَےراں آسرے تُردے, آپنی بولی دے سِر 'تے ترّکی کرن دی سوچدے تاں اُه ترّکی هور ترھاں دی
جے کوای سانُوں پُّچھے کِ سِّکھاں دی بولی کِهڑی هَے تاں ساڈے وِچوں بهُتے کهِنگے کِ پںجابی سِّکھاں دی بولی هَے۔ ِاه جواب درُست نهیں هَے۔ سِّکھ دھرم دیآں دو بُنِآدی ستھاپناواں هن, ِاک گُرُو گرںتھ اتے دُوسرا گُرُو پںتھ۔ گُرُو گرںتھ دی بولی پںجابی نهیں هَے۔ ِاه انگِنت بولیآں دا کھجانا هَے۔ انگِنت ِاس کرکے کِ ِاس وِچ کای اُه بولیآں وی هونگیآں جو پِچھلیآں پںج سدیآں دَوران الوپ وی هو گایآں۔ گُرُو گرںتھ دی لِّپی گُرمُکھی هَے بھاو ِاّک هَے پر بولیآں انےک هن۔ گُرُو نانک ساهِب دا جنم استھان ننکانا ساهِب پںجاب دے لگپگ کےںدر وِچ هَے۔ اُتھوں دی پںجابی نُوں اسیں کےںدری پںجابی آکھدے هاں۔ دےس وںڈ توں بااد ِاه کھےتر لهِںدے پںجاب وِچ آاُن کرکے ِاس نُوں لهِںدی پںجابی وی کِها جاںدا هَے۔ گُرُو گرںتھ ساهِب وِچ ِاس بولی وِچ گُرُو نانک جی دی بهُت گھّٹ بانی مِلدی هَے۔ اُهناں دی بانی کھڑھی بولی, برّج, سںسکرِت, پھارسی, مَےتھلی, اودھی, سِںدھی آد بولیآں وِچ هَے۔ گُرُو نانک نے آپنیآں اُداسیآں نال وِسال بھُگولک کھےتر دی مهِج ےاترا هی نهیں کیتی سگوں دُور دُور تّک گُرمت وِچاردھارا نُوں پھَےلايا اتے سںگٹھِت کیتا۔ آپ جِتھے جِتھے وی گاے هر ِالاکے جاں کھِّتے وِچ آپنی سںگت ستھاپت کیتی۔ جِتھے وی گاے اُس دھرتی دی بولی نُوں جانِآں, اُس بولی وِچ اَوتھوں دی سںگت نُوں مُکھاتِب هواے۔ آپنے اُپدےس جاں وِچاردھارا نُوں پار کھےتری اتے پار بھاساای بنايا۔ اُهناں آپنی بھاسا نیتی نال آپنے آپ نُوں پںجاب جاں پںجابیآں دا نهیں سگوں منُّکھتا دا
سِّکھ دھرم دی دُوسری مُّکھ ستھاپنا هَے کھالسا پںتھ۔ گُرُو گوبِںد سِںگھ جی نے آپنے پِآرِآں دے رُوپ وِچ کھالسا پںتھ دے جو پهِلے پںج نُماِاںدے جاں آگُو چُنے اُهناں وِچوں بھاای ديا سِںگھ جی لاهَور (هُن پاکِستان) دے, بھاای دھرم سِںگھ جی مےرٹھ (ےُو.پی.) دے, بھاای موهکم سِںگھ جی دوارکا (گُجرات) دے, بھاای هِںمت سِںگھ جی جگن ناتھ پُری (اُڑیسا) دے اتے بھاای ساهِب سِںگھ جی بِدر (کرناٹکا) دے ِالاکے نال سںبںدھت سن۔ پںجاں دی ماں بولی, دےس اتے سّبھِآچار وّکھرا وّکھرا سی۔ ِاهناں پںجاں وِچوں ساڈے هُن دے ِادھرلے پںجاب دے کھِّتے نال سںبںدھت کوای نهیں سی۔ ِاه پِآرے وّکھ وّکھ دےس-دےساںتراں وِچ وسدے 'کّلے-دُکّلے سِّکھ تاں نهیں هونگے جو آپنِآں ِالاکِآں توں گُرُو نُوں سیس بھےٹ کرن آ گاے, ِاهناں ِالاکِآں وِچ وسدی وّڈی وسوں سِّکھی سِدک نُوں پرناای هووےگی۔ ِاس توں پتا لگدا هَے کِ سِّکھی دیآں جڑھاں دے رُوپ وِچ گُرمت وِچاردھارا دا سںبںدھ جِنّا دُور دےس دےساںتراں تّک سی ِاس دیآں ٹاهنیآں دے رُوپ وِچ کھالسا پںتھ دا مُڈھلا پھَےلااَو وی اَونا هی وِسال سی۔ گُرُو ساهِبان دے هَےڈکُآٹر مُّکھ تَور تے لںما سماں پںجاب وِچ رهے هون کرکے بهُتے ِاتِهاسک گُردُآرے پںجاب وِچ هن۔ اُنیویں سدی دے
بھارت دے لںمے چَوڑے کھےترپھل وِچ وسدے کھالسِآں دی سمپرک بولی (Connecting Language) ساڈے والی پںجابی نهیں هووےگی۔ ِاک دُوسرے نُوں مِلدِآں سِںگھ پھتهِ دی ساںجھ کردے:
واهِگُرُو جی کا کھالسا واهِگُرُو جی کی پھتهِ
ِاتھے واهِگُرُو جی کا کھالسا هَے, واهِگُرُو جی دا کھالسا نهیں هَے۔ واهِگُرُو جی کی پھتهِ هَے, دی پھتهِ نهیں هَے۔ِاه پںجابی, هِںدُستانی اتے دُوسریآں اُتر بھارتی بھاساواں بولن والے وّڈے ِالاکے دیآں بولیآں دے ساںجھے مُهاورے والا واک هَے۔ دُوجے پاسے جںمُو توں لَے کے کلکّتے تّک اسیں دےوناگری لِّپی وِچ جَے ماتا دی لِکھِآ تھاں تھاں پڑھ سکدے هاں۔ ِاه هر تھاں جَے ماتا دی هُںدا هَے جَے ماتا کی نهیں هُںدا۔ ِاه پںجابی وِچ هَے۔ ماتا رانیآں هُسِآرپُر توں جںمُو تّک بھاو پںجاب وِچ هوایآں هن۔
پںجاب دی دھرتی (کھِّتا) دی کدی مجهب دے ناں 'تے وںڈ هوای۔ پر مجهب دا ِاک کھِّتا نهیں هُںدا, کوای مجهب بهُت سارے کھِّتِآں وِچ پھَےلِآ هو سکدا هَے۔ پر دےس, بولی اتے سّبھِآچار دا کھِّتا جرُور هُںدا هَے۔ ِاس لای 1947 وِچ پںجاب دی کُدرت وِرودھی بهُت کرُور وںڈ هوای۔ ساڈے بھاو سِّکھاں دے لیڈراں نے وی اُه وںڈ پروان کیتی۔ مُلک دی جِس سِآسی ستھِتی نُوں نجِّٹھن لای اُه وںڈ منجُور کیتی گای سی اُه لّکھاں لوکاں دی مَوت اتے کروڑاں دے اُجاڑے دے باوجُود نجِّٹھی نهیں گای, لگاتار سُلگی جاںدی هَے۔ اَودوں اسیں سِّکھاں (هِںدُوآں جاں مُسلماناں) دی بجااے پںجابیآں دے تَور 'تے سرگرم هواے هُںدے, پںجابیآں نے آپنا دےس پںجاب بنااُنا سوچِآ جاں مںگِآ هُںدا تاں اّج هِںدُو, مُسلماناں اتے سِّکھاں اتے هور وِسواساں دے پںجابیآں دا ساںجھا دےس پںجاب هُںدا۔ درِآ سِںدھ اتے درِآ ےمُنا دیآں
پںجاب دےس دا ِاه سُپنا هکیکت بنن توں ِاس کرکے دُور رِها کِ اسیں سارے پںجابی هون دے ناتے ِاکّٹھے هون دی بجااے هِںدُو, مُسلمان اتے سِّکھ اکھوااُن دے ناتے وںڈ هواے۔ اسیں کهِںدے تاں هاں کِ ساڈا دھرم دُنیآں دا سبھ توں مهان,
اسیں اکسر گِلا کردے هاں کِ پںجابی سُوبا بنن وےلے هِںدُو بھاایچارے دے بهُت سارے لوکاں نے آپنی ماں بولی هِںدی لِکھواای۔ پںجابی ماں بولی سی تِنّاں دی پر جد ساڈی سِّکھ سِآست نے بهُتا کِها کِ پںجابی ساڈی (سِّکھاں) دی ماں بولی هَے, ساڈی ماں هَے, ساڈی ماں هَے تاں ساڈی مےر نے هوراں نُوں ِاس توں دُور کرن دا رول نِبھايا۔ جد کوای بّچا ساںجھے کھِڈااُنے نُوں بهُتا "مےرا مےرا" کرے تاں باکی بّچے اُس نال کھےڈدے نهیں هُںدے۔ اُه کهِںدے هن, "تےرا هَے تاں چّل تُوں هی رّکھ۔" کھِڈَونے دی ملکیات دے دااوے کارن اُس کولوں کھےڈ گُآچ جاںدی هَے۔ اسیں آپنی ِاس گلتی دی نِساندےهی کریاے۔ جد دُوسرے مجهب دے لوکاں نے ِاه گّل سُںگھ لای کِ بولی دا تاں بهانا هَے اسل اتے گُّجھا اُدےس کوای هور هَے تاں اُهناں ِاس ٹاکرے لای اُلٹ اُدےس دے تهِت آپنی بولی بارے گلت سُوچنا درج کراای۔ دےس وںڈ وےلے دی سِآست دا سِکار هو کے اسیں آپنے ماں جااے مُسلماناں توں دُور هواے اتے ِاس توں مگرلی سِآست دے ادھین ساڈا آپنے هِںدُو ماں جاياں نالوں پھاسلا بنِآ۔
اسیں آپنی ماں بولی دے هےج وِچ ججباتی ناهرےباجی, ماارکےباجی جاں بِآنباجی تاں بهُت کر لَےںدے هاں پر ِاس نُوں بنااُن, بچااُن جاں ِاس دی ترّکی لای کی کرنا بندا هَے جاں تاں اُه سانُوں پتا نهیں, جے پتا هَے تاں اُه کُجھ کرنا نهیں چاهُںدے ۔ پںجابیآں دے انگِنت سدیآں پُرانے دو مُول دھںدے هن,
1962 وِچ کُجھ پںجابی دانِسوراں دی مںگ, سلاه اتے پهِل کدمی نال پٹِآلا دی پںجابی ےُونیورسِٹی بنی۔ ِاس ےُونیورسِٹی دا مُڈھلا اُدےس وِگِآن نال سںبںدھت وّکھ وّکھ وِسِآں دی پںجابی وِچ پڑھاای کرااُن لای پاٹھ پُستکاں تِآر کرنا مِتھِآ گِآ سی۔ ےُنیورسِٹی نُوں آپنی گولڈن جُبلی مناای نُوں وی کِنّے سال لںگھ گاے پر اسیں کالج پّدھر 'تے وِگِآن, ِاںجنیارِںگ, مَےڈیکل, کانُونّ آد کھےتراں دی پڑھاای آپنی بولی وِچ کرااُن دا اجے تّک اُّکا پربںدھ نهیں کیتا۔ ِاس ستھِتی نُوں پںجابی نال سںبںدھت سںستھاواں اتے جتھےبںدیآں نے بڑے آرام نال سهِن کیتا هويا هَے۔
وںڈ پااُو سِآست نے ِاه ستھاپت کرن والا مهَول بنايا کِ سِّکھاں دی بولی پںجابی, هِںدُوآں دی هِںدی اتے مُسلماناں دی اُردُو هَے۔ ِاه وںڈ نا تاں تّتھاتمِک تَور دے درُست هَے اتے نا هی اجِهی وںڈ نُوں گُرُو ساهِب مانتا دِںدے هن۔ بولیآں سںبںدھی گُرُو دا وِهار دسدا هَے کِ دُنیآں بھر دیآں تمام بولیآں چںگیآں هن, ِاهناں نُوں بولن والے لوکاں دے نےڑے هووو, ِاهناں نُوں جوڑو, سُبھ کرمنا لای ِاهناں نُوں سںگٹھت کرو۔ وّدھ توں وّدھ بولیآں سِّکھو اتے وّکھ وّکھ بولیآں وِچ لِکھے چھپے گِآن نُوں آپنے لوکاں کول لَے کے آاَو۔ بهُت ساریآں بولیآں وِچ لِکھن اتے پرچار کرن والے گُرُو ساهِب بولی بارے وِسےس تَور 'تے درج کردے هن:
گھر گھر میآ سبھناں جیآں بولی اور تُماری۔۔
(م.1, 1191)
ِاه اور کَون هَے? گُرُو نانک لای ِاه اور پھرید, کبیر, جَےدےو, نامدےو آد تاں نهیں هو سکدے۔ گُرُو لای اور هُکمران جاں سّتاوان هَے۔ گُرُو ساهِب آکھدے هن کِ آپنی بولی چھّڈ کے هُکمراناں دی بولی نهیں بولیدی هُںدی۔ دُوجے لپھجاں وِچ کوای بولی ِاس کرکے نهیں بولیدی کِ هُکمران اُس نُوں بولدے هن۔ آپنی گرج لای اُهناں دی چاپلُوسی نهیں کریدی هُںدی, جی جی سر سر نهیں کریدا۔ لوکتںتر دے دَور وِچ ساڈا
سبھ توں اهِم گّل کِ کےول پںجاب نال جوڑ کے گُرمت جاں سِّکھی دی وِسالتا نُوں هور سّٹ نا ماریاے اتے پںجابی نُوں کےول سِّکھاں دی کهِ کے پںجاب اتے پںجابی دا هور نُکسان کرن توں گُرےج کریاے۔ سِّکھی دے وِگاس لای گَےر پںجابی گُربھاایآں نال ودھیآ ساںجھ سمپرک بناایاے اتے پںجاب دی چڑھدی کلا لای پںجابی ماں جاياں نال ِاکمُّٹھتا کاِام کریاے۔
گُراں دے ناں 'تے وسدا پںجاب کِهڑے روگاں دا سِکار?
پںجاب دی دھرتی پّدھری اتے جرکھےج هَے, هر ِاک ِاںچ اُپجااُو هَے۔ جِنّی ترھاں دے پھُّل, پھل اتے پھسلاں ِاتھے اُگاایآں جا سکدیآں هن اَونیآں دُنیآں دی هور کِسے دھرتی 'تے نهیں اُگاایآں جا سکدیآں۔ اےنا کھُّلھا پانی وی ساِاد هی دھرتی دے کِسے هور کھِّتے نُوں نسیب هووے۔ هِمالا پربت توں پںجاب وِچ داکھل هون سمےں درِآواں دا پانی هُںدا وی بِلکُل ساپھ اتے سُّدھ هَے۔ ِاس دھرتی دے سارے مَوسم هر ترھاں دے کںم دھںدے کرن لای انُکُول هن۔ گرمی, سردی اتے برسات دے باوجُود باراں مهینے, تیه دِن اتے چَووی گھںٹے لوک کںم کر سکدے هن۔ پںجابی لوک مِهنتی وی بهُت هن, بُّدھی اتے سریکر تَور 'تے نرواے هن۔ وِراستی وِچاردھارک امیری دے نال نال هر نوےں کھِآل اتے ٹَےکنولوجی دا سواگت کرن والے پںجابی ترّکی پسںد, اگاںه ودھُو اتے بھوِّکھ دے وّڈے سُپنے لَےن والے هن۔ ِاتھے هر کِّتے, کلا اتے هُنر دے جانکار مِلدے هن۔ اَورتاں وی بںدِآں نالوں گھّٹ کںم کرن والیآں نهیں۔ پھِر پںجاب نُوں کِهڑے کیڑے پاے هواے هن جِهناں کرکے پںجاب دُنیآں دا سبھ توں سوهنا, امیر اتے کھُسهال کھِّتا نهیں بن سکِآ? سارا کُجھ ودھیآ هون دے باوجُود ِاه اےنا نِگھار مُکھی کِاُں هَے? ِاس دے باسِںدے آپنی دھرتی نُوں اےنی تےجی نال چھّڈ کے دَوڑی کِاُں جا رهے هن? پںجاب نُوں اّگے ودھااُن دی بجااے پںجابی سِرپھ
اُپروکت سوال دا جواب تسویر دے دُوسرے پاسے پِآ هَے۔ تسویر دا دُوسرا پاسا درسااُںدا هَے کِ پںجاب دا کوای سِآستدان ِادھر آپنی چلدی سِآست چھّڈ کے کدی کِسے باهرلے مُلک دا سِرکّڈھ سِآستدان نهیں بنِآں۔ مےری جانکاری وِچ پںجاب دا کوای بِاُوروکرَےٹ آپنی ِادھرلی نَوکری چھّڈ کے کِسے باهرلے مُلک دا سِرکّڈھ نَوکرساه نهیں بنِآں۔ نتیجا ِاه نِکلدا هَے کِ ساڈا کامےاب سِآستدان اتے سکتیسالی بِاُروکرےٹ ودھیآ مُلکاں دے کِسے کںم دے نهیں, ِاهناں دی اَودھر کوای مںگ نهیں, ِاهناں لای اَوتھے کوای تھاں نهیں۔ ِاه سِرپھ ساڈے جاں ساڈے توں پچھڑے مُلکاں وِچ هی پااے جاںدے هن۔ دُوجے سبداں وِچ پںجاب دا ستھاپت سِآستدان اتے نَوکرساهی پربںدھ ِاس نُوں گُناتمک ترّکی دے رستے تور سکن دے ےوگ نهیں۔ پھِر وی پںجاب وِچ ِاهناں دا پُورا دبدبا هَے۔ ِاهناں دی هر کھےتر وِچ دکھل اںداجی اتے چَودھر هَے۔ اُپروکت اُداهرناں اتے چرچا نال پںجاب نُوں پاے هواے کیڑِآں دیآں دو موٹیآں کِسماں دی پچھان هو جاںدی هَے جِهناں دی کارگُجاری نال سںسار دے سبھ توں اُنت, کھُسهال اتے سوهنا کھِّتا هون دیآں سںبھاوناواں والے پںجاب نُوں کھُدکُسیآں اتے اُجاڑے دی دھرتی بن گِآ هَے۔ پر ِاه کیڑے کوای باهروں نهیں پاے اںدروں پَےدا هواے هن۔ پںجابی مانسِکتا نے ِاهناں نُوں ودھن پھُّلن دِّتا هَے۔
ِاتھے هر سرکار کهِںدی هَے کِ لوکاں نُوں بُنِآدی سهُولتاں مُهّایآ کرااُن, کرمچاریآں نُوں تنکھاهاں دےن اتے هور جرُوری کھرچے کرن لای پَےسے نهیں هن۔ سبھ ترھاں دے
ستھاپت سِآسی لوکاں دا اُدےس پاور هتھِآاُن لای پَےسا کھرچنا اتے پَےسے 'کّٹھے کرن لای پاور هتھِآاُنا بن گِآ هَے۔ کوای سِدھاںتک جاں نیتیگت وکھرےواں نا هون کرکے ِاه آپنی سهُولت لای بڑے آرام نال پارٹی بدل لَےںدے هن۔ اُپروں وِرودھی لگدیآں پارٹیآں اںدروں ِاک دُوجی نال سیٹاں دا دےن لَےن وی کر لَےںدیآں هن۔ لوک بےدِلی نال کهِ چھّڈدے هن, “سارے ِاکو جِهے هن" جاں "سبھ رلے هواے هن”۔ ِاس ترھاں پںجاب جاں دےس اںدر ودھی پھُّلی سِآست دا کیڑا ِاس دی آرتھِک اتے مانسِک سِهت دا دُسمن بنِآں هويا هَے۔
اسل آگُوآں نے دےکھنا هُںدا کِ لوکاں دی بھلاای کِس گّل وِچ هَے, لوکاں نُوں چںگے, سِآنے اتے کھُسهال کِوےں بنااُنا هَے۔ اُه آپ آچرن, وِهار اتے کانُونّ پالنا دے اُّچے مِآر اپنااُںدے اتے جنتا لای اُداهرن بندے هن۔ پر پںجاب وِچ اجِهے آگُوآں دا کال هَے۔ ساڈے واںگ ساڈا سِآستدان آپنا وکتی لابھ دےکھدا هَے۔ لوکاں نُوں بےوکُوپھ اتے اُجّڈ بنااُںدا هَے۔ راجنیتی دا کںم سمّسِآواں نُوں سُلجھااُنا جاں مُّدِآں نُوں نجِّٹھنا هُںدا هَے۔ پر ساڈے هر پّدھر دے مسلے ودھی جا رهے هن۔ پںجاب ساه لَےن ےوگ ساپھ هوا اتے پین ےوگ سُّدھ پانی ورگیآں بُنِآدی لوڑاں دی پُورتی توں هی واںجھا هو گِآ هَے۔ ساڈے ستھاپت سِآستدان اَوستن هر سوا سال بااد آاُن والی کِسے نا کِسے چون لای جِنّا پَےسا,سماں, سکتی, رسُوکھ اتے دِماگ ورتدے هن جے اَوناں لوکاں دیآں سمّسِآں نُوں نجِّٹھن لای لااُن تاں سوا سال دے اںدر پںجاب موٹیآں موٹیآں ساریآں سمّسِآ توں مُکت هو سکدا هَے۔ پر جِس بھاںت دی راجنیتی نُوں پںجاب نے ودھن پھُّلن دِّتا اتے آپنے گل پا لِآ هَے ِاه آپنے آپ وِچ سبھ توں وّڈی سمّسِآ بن گای هَے۔ ووٹاں دی ‘مجبُوری' کارن ِاه راجنیتی جنتک پربںدھ نُوں سُچارُو رّکھن والے سارے نِےما کانُونّاں دی پالنا لای اڑِکا بندی هَے۔ اڑِکا هی نهیں بندی سگوں کانُونّ لاگُو کرن والیآں ساریآں سںستھاواں نُوں پُوری ترھاں آپنے ادھین کرن وِچ لّگی رهِںدی هَے۔ پُلِس پربںدھ وِچ دکھل دے کے اُسد اپرادھیکرن کردی هَے۔ ادھین کرن دی پرکِرِآ نُوں جورسور اتے اسردار ڈھںگ نال چلااُن لای سِآستداناں نُوں آپنے ٹّبر نال لااُنے پَےںدے هن۔ نتیجے وجوں سِآست وِچ دےس
دُوسری گّل, جِس مُلک جاں سُوبے وِچ Administrator دا رُتبا, روهب جاں دبدبا کِسے وِگِآنی, ےوجناکار, آرتھِک ماهِر, سِّکھِآ ساستری, تکنیکی ماهِر جاں هور هُنرمںداں نالوں ودھےرے هووےگا اُه ساڈے مُلک جاں سُوبے ورگی 'ترّکی' هی کرےگا۔ اسیں Public Servants نُوں لوکاں دے سےوادار دی بجااے مالک جاں هاکم هون جاں مهِسُوس کرن دا ادھِکار دِّتا هَے۔ نَوکرساهی کِسے وی کھےتر دی ماهِر نا هون دے باوجُود ِاه سبھ ماهِراں اتے وِسےسّگاں دے سِر 'تے بَےٹھدی هَے۔ آپنی چمک دمک اتے راج سکتی کارن ِاه هر ترھاں دیآں سرکاری کُرسیآں 'تے بَےٹھے هور لوکاں لای رول ماڈل بندی هَے۔ نَوکرساهی دا متلب تاں مُنسیگیری سی۔ پر سرکاری مُنسیآں دا روهب-داب تے پربھاو دےکھ کے ریسو ریسی سرکاری ڈاکٹراں نُوں مَےڈیکل اپھسر هونا چںگا لّگا۔ کھےتی وِگِآنی کھےتیباڑی اپھسر هو گاے تے سِّکھِآ ساستری سِّکھِآ اپھسر اکھوااُن لّگے۔ ِاسے ترھاں ِاںجنیارِںگ اتے وِکاس نال سںبںدھت هور سِرجناتمک کھےتراں دا گَورو مُنسیپُنے دے تهِت هَے۔ نَوکرساهی نے ِاک جمات نا رهِ کے سمُّچے سرکاری تںتر وِچ پھَےلے بھِآنک کوهڑ دا رُوپ دھار لِآ هَے۔ اّج کّلھ راج نےتاواں ولوں جنتک دھنّ هڑّپن دے سکَےںڈل لّکھاں نُوں ٹّپ کے کروڑاں, کروڑاں توں ارباں اتے هُن کھرباں نُوں چھُهن لّگے هن۔ پر نَوکرساهی دی اجے 'ڈھکی رِّجھ' رهی هَے۔ کِاُںک ِاس دی وِرودھی دھِر اجے پَےدا نهیں هوای۔
بھُّلاں چُّکاں دی کھِمھاں
000