ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ । ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਲਾਹ ਮਰਦਾਵਾਂ ਵੇਸ ਧਾਰ ਲਿਆ । ਉਹ ਲੰਮੀ, ਉਚੀ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਜੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਸੀ । ਸੱਚ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਆ ਮਿਲੀ । ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤਸਰ ਆ ਗਏ ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਇਕ ਤਕੜੀ ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਮੁਕਤਸਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ । ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁਧ ਆਖ਼ਰੀ ਲੜਾਈ ਸੀ । ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਇਸੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੀ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਰਾਨ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈ । ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਈ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੰਘਣੀ ਵੀ ਘਾਇਲ ਪਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਚੁਕਵਾ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਮੰਗਵਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ । ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ । ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੁੰਘਾਵੀ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਨਰੋਆ ਹੋਣ ਬਾਦ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਗਰੇ ਤੇ ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ ਗਈ। ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਹਿਰਾ ਦੇਂਦੀ । ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ । ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਸਨ । ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ।

ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ । ਗੁਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਰਹੀ । ਉਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਟੋਟੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ