ਕਰਾਂਗੀ । ਤਿੰਨ ਚਹੁੰ ਨਮਕ ਹਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਰਖ ਲਵੋ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਗਾ ਦਿਓ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖੇ ਲਗ ਕੇ ਤੇ ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਮਝ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੜੇ ਮਨਸੂਬੇ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗੇ । ਸੋ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 20 ਅਗਸਤ 1847 ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਵੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਕਰੜੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੌਂ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਹੋਣਾ ਸੀ । ਠੀਕ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ, 'ਪੰਜ ਚਾਰ ਨਮਕ ਹਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਰਖ ਲਵੋ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਦੇ ਦੇਵੋ ।' ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੁਨਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਹੀ ਇਸ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ । ਚੁਨਾਰ ਤੋਂ ਫ਼ਕੀਰਨੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਕੈਦੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨੇਪਾਲ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਨ 1861 ਤਕ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਥੋਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਈ।

46 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਿੰਗਸਟਨ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਇਹ ਬਹਾਦਰ ਔਰਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਈ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਆਖ ਗਈ ਸੀ 'ਦੇਖੀਂ ਮੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾ ਰੋਲੀਂ, ਇਸ ਨਿਰਦਈ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਲੈ ਜਾਈਂ ।'

ਸਸਕਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਲਿਆ ਨਾਸਿਕ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਵੀ ਨਰਬਦਾ ਵਿਚ ਨਾਸਿਕ ਨੇੜੇ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ । ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੀ ਬੰਬਾ ਨੇ ਨਾਸਿਕ ਤੋਂ ਭਸਮ ਲਿਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਪਾਸ ਲਾਹੌਰ 27 ਮਾਰਚ 1924 ਨੂੰ ਅਸਥਾਪਣ ਕਰ ਦਿਤੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੁਣ ਵੀ ਪੁਕਾਰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ:

ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਖੋਹਿਆ ਪੰਜਾਬ

  ਵਾਪਸ ਲਿਉ ਖਾਲਸਾ ਜੀ !