پِآرے دا پِآرا
ِاه پرسںگ اَےاُں لِکھِآ گِآ هَے کِ مانوں ِاک مُساپھر آپنی جُبانی 'ِاک هو بیتے هال دا نکسا آپنے سُپنے وِچ وےکھدا هَے تے اُس سُپنے نُوں ورنن کر رِها هَے۔
१.
برکھا موهلے دھار لهِ پای, اُجاڑ چار چُپھےرے. وسدی نا گِراں, کّپڑے بھِّج گاے, کھڑیآ بی سِّج گِآ, هُن پالا بی آ گِآ۔ هےٹھوں پَےر تِلکن, اُتوں کنیآں وّجن, چُپھےريوں پَون سریر دی گرمی اُڑاای جاوے۔ هو واهِگُرُو ِاس وےلے کیه هووے? دِل نے بتھےرا تاںگھِآ, اّکھاں نے آپا پاڑکے تھی چُپھےرے دُور تک نجر دُڑاای, پر کوای ناهر نجر نا آای۔ ٹھاهر بِناں ٹھهِرنا اپھل سی تے ٹُرے جانا کدم کدم تے کھےچل نُوں ودھاای جاںدا سی۔ هاں, ٹُرے جان وِچ ٹھهِرن نالوں ِاک سُبِهتا سی کِ سریر دی نِّگھ جِنّی کُ اُڈدی سی اُںنی کُ اںدروں هور پَےدا هُںدی جاںدی سی تے کُچھ جِںدگی دی ڈور ٹُری رهِن دی آس هو سکدی سی۔ پرںتُو هُن هّڈاں وِچ بکان پرتیت دےن لگ پِآ جے ٹُرنے نُوں بی بھارُو کری جاںدا سی۔
ِاس ترھاں دے کسٹ بھاگدِآں ِاک بُرجی جےهی نجر پای۔ دِل نے چاهِآ کِ ِاه کِتے نِّگر بُرجی نا هووے, ساںایں کرو جو کوای مںدر, سمادھ جاں مکبرا هووے جے مَےنُوں ِاس اَوکھ توں چھُٹکارا مِلے۔ اّکھاں نے
۔ ِاه پرسںگ سںمت ۴۴۲ گُ: نا: سا: (۱۹۱۱ ای:) دے گُرپُرب پُنّم پر ٹرَےکٹ دی سُورت وِچ پرکاسِآ سی۔
سےدھ بّدھی, پَےراں نے هیلا کیتا, من نے سُّکھاں سُّکھیآں۔ اُه گُںبد آ گِآ, بھاگ چںگے سن, اُه نِّگر بُرجی نا نِکلی, ِاک بُوها سی جِس نُوں چُوتھی تکھتا نهیں سی۔ پر اںدر کھُّلھے بَےٹھن تے گوڈے جوڑکے لےٹن جوگی تھاں سی۔ پهِلے تاں کدم دھردِآں کِسے بیت چُکے سمےں دے کِسے بھلے پُرکھ دی وِبھُوتی دے آرام استھان هون دے ادب نے منھے کیتا کِ کدم سںبھالکے رکھ, پر پھےر اُس بھلِآای دے کھِآل نے آکھِآ کِ جیاُںدِآں جِهڑے سُکھ دےکے بھلے اکھااے اه مرکے آپنے دُآرے آاے اتِتھی دے دُکھ دُور کرنوں کد پرو هٹناں پسِںد کرنگے? ِاه ویچارکے مَےں ودھوےں چھّجے هےٹھ آ کھڑوتا, جُّتی لاری, کپڑے اُتارکے رّکھے کھڑیآ کھولھِآ۔ باهرلا هِّسا بھِّج چُکا سی, پر اںدروں ِاک چادر, کچھهِرا, کُڑتا تے دُپّٹا کُچھ سُّکے نِکل آاے۔ پِںڈا پُوںڑکے اےه ٹّلو لا لاے توں اُس نِّکے جِهے اںدر جا ڈےرا لايا۔ نِّگھ آ گای سریر نُوں کُچھ سُکھ هو گِآ۔ پالے تے پَےںڈے ولوں جاں تان مُڑِآ تاں آپنے سُکھ ول آ گِآ, سُکھ ولوں سُکھ دے کارن وّل جا پِآ۔ 'آه! جو ِاه تھااُں نا لّجھدا تاں رّب جانے مےرا کی هال هُںدا? کِس سُبھاگو هّتھاں نے ِاه تھااُں بناےا هواُو? کیه جانیاے مےری هی جان رّکھِآ کرن لای کِسے نے کِسے بیت گاے سمےں ِاه مسالا کنّا کرايا هواُو?' هُن سوچ پھُری کِ 'ِاه گُردُآرا بی نهیں, مںدر بی نهیں, سمادھ بی نهیں جاپدی هَے تاں کیه هَے?' پھےر من نے کِها: 'بُوٹے گِنن نال کی کںم هَے اںب چھکنے چاهیاے۔ سُکھ مِل گِآ تے ساایں نے دِّتا هَے, سُکر کر تے جِنّی کُ تھاں آےا دےوے اُّنا کُ نِّسل هو جا'۔ جاں نِّسل هويا تاں تھوڑے هی چِر وِچ چُونے گچ کںدھاں تے ڈاٹ والی چھّت دی سپھےدی اُتے پھِردی پھِردی نجر بھروری هوکے اّکھاں وِچ مُڑی تے پُتلیآں تھانی تھّلے لهِکے مَےنُوں نیںد وِچ سُآل گای۔
جد مَےں سَوں گِآ تاں اُس تھااُں وِچ چاننا هو گِآ اتے اُس چاننے وِچ کُچھ سُورت دا بھُلاوا پَےن لگ پِآ۔ پر مگروں ِاک چںگی نُهار, چِّٹے رںگ دی سُڈَول جھیل دی ِاستری نجر پای, جِس دے چِهرے تے سُکھ دی چمک تے ساںتی دی دمک سی, اّکھاں ساپھ, اُّچیآں تے پےار
مَےں کِها-جی! سّچ هَے, مےرا پرےم اَےسا هی هَے, پرےم نهیں لّب هَے, پر هُن مالک نُوں بِرد دی لاج هَے جِس دے سدااُںدے هاں, جے کُچھ آس هو سکدی هَے, تاں اےسے وِچ۔ ِاه کهِںدِآں مَےنُوں پچھُتاوے تے وِراگ نے کھِّچ لِآ ار اپنے سّچی مُچی نِکارے هون دا نکسا اّکھاں اّگے آ کھڑوتا۔ مَےں اےسے هال وِچ جاں کِ اکاس وِچوں دھُن اُّٹھی ار سودر دی چَوںکی لگ پای ملُوم هوای۔ کاهنُوں کدے اَےسی سُریلی, مِّٹھی, پجاری تے رس بھری سُر وِچ ِاه چَوںکی سُنی سی۔ چَوںکی دا بھوگ پَےکے اُسے ترھاں دی پِآری سُر وِچ رهِراس دا پاٹھ تے آرتی دا اُچار سُنِآں۔ کَون کردے سن تے اُه کِّتھے بَےٹھے سن. ِاه نهیں دِّسدا سی, اَےاُں هی لّگدا سی کِ پَون نُوں جیبھ لگ گای هَے۔
پل مگروں اُه چاننے والی سُورت پھےر نجر آای۔ مَےں آکھِآ: کی مَےں پُّچھ سکدا هاں کِ ِاه اُجاڑ وِچ مںدر کَےسا هَے? تد اُس بھاگ بھری نے کِها:-بھلے پُرکھ! ِاه بُدھ مت دے سادھُوآں دے سمےں دا ِاک مّٹھ هَے; جِّتھے اُنھاں دے مت دا ِاک تتِّکھرُو سادھُو بَےٹھ کے تپ کرِآ کردا سی; تںگ ِاسے واستے هَے کِ اُه کدے گاپھل هوکے سَوں نا سکے۔ سدیآں بّدھی ِاس نِّکے جِهے تھاں وِچ کای وڈیآں جِںداں اپنے سرکس مناں نُوں سودھن لای نِواس کر گایآں هن۔ سمےں پلٹ گاے اُه بُدھ دی سپھا ولُّٹی گای۔ جِس دےس نے اُس نُوں جنم دِتا سی اُس نے اُس
مَےں کِها-سّچ تاں ِاهو هَے کِ هُن مےرا جیاُ ِاه چاهُںدا هَے کِ ِاه بی جانا کِ ِاس ڈِّگ پاے نُوں کِس مُراد نال کِسے سںساری هّتھ نے پھےر اُٹھاےا ار اُس وِچ آپ دا کیه هِّسا هَے?
هّسکے, پر پِآر نال اُس پری توں بی پِآری سُورت نے کِها:- هو راهی! آدمی جانن لای تاں بهُت اُتاولا هَے, پر کاس! کدے جِنّاں کُ جان لَےںدا هَے اَونی کُ کماای بی کرے۔ هاں, هر گّل نُوں جان جانکے اکل دے مںدر کوٹھے سارے بھر گھّتدا هَے, پر اُس جانن نال ِاه کںم نهیں کردا کِ جو کُچھ جانِآ هَے سو کُچھ کرو بی, تاں جو سوایاَو کُچھ هو جاوے۔ پھےر اںدرلا جاننهار جان جاوے کِ آپنے جانن ار جانی هوای تے جانن گوچری دا مَےں تاں جانن والا هاں ار اَےاُں اسںگ هاں تے اسںگ هوکے سُتںتر هاں تے سُتںتر هون کرکے کھُس هاں۔
هے راهی, هے پراهُنے! تےرے آدر پاتر مَےں تَےنُوں وِتھِآ سنااُںدی هاں, سُنیں تے سمجھی۔ ِاه رام کهانی لںمیں هَے تے رتا ڈُوںگھی هَے, جے هرِآنی نال سُنےگا تاں کُچھ نا جانےںگا, پر جے پریت نال دھےان جوڑکے سُنوںگا تاں سمجھےںگا کِ ِاس ٹِکانے کیه بیتی سی تے تُوں اُس توں کیه لابھ لَے سکدا هَے۔ ِاس نال مےری وِتھِآ جُڑی هَے, سو مَےں اپنے هال
توں مُّڈھ کردی هاں:-
مےرا سریر راجسی گھر وِچ جںمِآں۔ مےرا پِتا ِاس تّپے دا مالک سی اتے اپنے جےر تے بل نال اُدالے دے سارے تپے تے هُکم کردا
ِاک دِن مَےں سِکار نُوں گای۔ بهُت دُوروں جے مَےں ڈِّٹھا, تاں مَےنُوں تُلاوا پِآ کِ ِاک چِںتا بَےٹھا هَے۔ سکھیآں نُوں مَےں کِها: تّک کھاں کیه هَے? کِنّیآں نے کِها دِّتا هَے۔ کِنّیآں نے کِها اَےوےں پّتھر پِآ هَے۔ ِاک نے کِها: پاڑھا نامے هرن هَے, ِاک نے کِها: جرا اّگے هو چلے تے هور پچھان کر لوو۔ پر مےرے سریر وِچ جو جِںدگی دے دا ملھاراں تے کھُسیآں دے اُچھالِآں نال بھرے هُلارے اجھّلوےں اُٹھدے سن اَوه ِانھاں گلاں دی کیه پرواه کردے سن, مَےں نِساناں جما کے تیر سںدھِآ۔ جد مَےں چلااُن لگی تاں اّج پهِلا دِن سی کِ مےرے جی وِچ کُچھ هويا, جِس نُوں مَےں اُدوں تاں نهیں جاندی ساں پر پِّچھوں پتا لّگا کِ اُه ڈر سی۔ تیر چّل گِآ تے اَےن نِسانے وِچ بےنا۔ اُه جیو اُٹھِآ نهیں. نّٹھا نهیں, اُتھے هی دو کُ کُآٹڑیآں لَےکے بےهِّل هو گِآ۔ جاں اسیں بھّجکے اُتھے پهُںچیآں تاں هاِا رّبا! مَےں کی ڈِّٹھا کِ اُه بن پسُو نهیں سی, اُه تاں ِاک آدمی سی۔ آدمی بی اُه سی کِ جِس جےبی سُورت مَےں اّگے کدے نهیں سی ڈِّٹھی۔ اُه جُآن تاں چںگا سی, جُآن چںگے توں چںگے ساڈے دل وِچ بی سن, پر اُه کُچھ هور وی سی تے پتا نهیں کِ اُه هور کیه سی? اُه کُچھ اَےسا چںگا چںگا سی کِ مَےنُوں اَےاُں جاپے جو تیر تاں مَےں مارِآ هَے ِاس نُوں, پر وِنّھی مَےں آپ گای هاں۔ کدے پِتا تے ماں اَےڈے چںگے نهیں سن لّگو, کدے کھےڈاں تے سِکار اَےڈے چںگے نهیں سن
1. راٹھ ےا تپے دے مالک دے رهِن دا اُس سمےں دا مهّل ۔
مےریآں ٹهِلناں پلوسِآ کردیآں سن۔ کِنّاں چِر اَےاُں لںگھ گِآ۔ لهُو دی دھار والی ناڑ مےرے هّتھ نے نّپی هوای سی, مےرا دُوسرا هّتھ اُس دے پَےراں نُوں گھُّٹ رِها سی کِ بےوسے پھےر مےرا سِر اُهنا پَےراں تے جا پِآ ار مےرے جھناں واںنگُو اُّچھل رهے نَےناں نے اُهناں نُوں چںگی ترھاں دھوتا, ِاس وےلے اُس نے لںما ساه لیتا, مَےں سِر چُککے دےکھِآ تاں اُس نے اّکھاں کھولھیآں سن۔ اّکھاں نُوں جد مےریآں اّکھاں نے ڈِّٹھا, مےرے سارے سریر وِچ برناٹ چھِڑ گای: کاهنُوں کدے مَےں اَےهو جےهیآں اّکھاں وےکھیآں سن? مَےں چاهُںدی ساں کِ آکھاں: 'هے سبھ توں اُّچے منُّکھ۔ مَےں انجانے تَےنُوں وِنّھ بَےٹھی هاں, پر آپنا دےس آپ منّدی هاں۔ ِاه مےرا کمان هَے تے ِاه تیر هَے جِس نال تَےنُوں مَےں وِنّھِآں هَے, اُّٹھ ار مےری چھاتی ِاسے نال وِنّھ گھّت۔ تے جے جان بکھسی کرےں تاں مےرے کنّ چیر کے والی پا ار مَےنُوں گُلام بناکے نال لَے چل۔ مَےں ساری اُمر دی تےری باںدی هوای۔ پر هاِا مےرا سںگھ رُک گِآ, مَےں بول نا سکی, مےریآں اّکھاں نے جے کُچھ آکھِآ سو آکھِآ ار اُس دیآں اّکھاں نے جو واچِآ سو واچِآ۔ مَےں اجے رّجکے اّکھیآں دےکھیآں بی نهیں سن کِ چھّپر ڈھهِ پاے ار اَوه اّکھاں پھےر بںد هو گایآں۔ مےرا پَےر گھُّٹن والا هّتھ هُن اُس دے چِهرے تے پهُںچا, مِّٹی ساپھ کیتی, جھِآ, جِاُ ماں ڈاڈھے چاواں وےلے مےرے چِهرے تے هّتھ پھےردی سی, کُچھ اُس ترھاں تے کُچھ سںگ جےهی وِچ مَےں چِهرے تے هّتھ پھےراں تے چاهاں کِ ِاه ِاک وےر پھےر اّکھاں کھوهل دےوے۔ مےری آس پُوری هو گای, اّکھاں کھُّلھ گایآں ار کھُّلھکے مےریآں اّکھاں وِچ گّڈ گایآں, مےرے نَےن چمکنا بھُّل گاے۔ اُه سُآد ِاس رںگ وِچ آےا کِ مَےں کدے اّگے نهیں ڈِّٹھا سی, مَےنُوں ِاک ترھاں دی بےسُدھی هو گای۔ کُچھ چِر لںگھِآ تاں مَےنُوں ملُوم هويا کِ بُّلھ کھُّلھن لگے هن ار آکھن لگے هن کِ 'تُوں مےری گولی هَےں"۔ بُّلھ کھُّلے ار بولو, پر مَےں نهیں سمجھی کیه بولے۔ هاں مَےنُوں جو بولو, اُه چےتے هو گِآ, 'سِ-ری-وا-هو-گُ-رُو'۔ ِانّی گل سی جو اُس نے آکھی, پر مَےں اُس وّلوں نهیں سمجھدی ساں کِ ِاه کی آکھدا هَے۔
ِانّے نُوں مےرے پِتا, ماتا تے هکیم وَےد تے کای داس آ گاے۔ اج پهِلا دِن سی کِ مےرے چِهرے وّل وےکھکے مےرے ماتا پِتا هّسے نهیں: اُداس هو گاے تے مَےں بی رو پای۔ دَوڑکے مےری ماں نے مَےنُوں گود وِچ لَے لِآ, اُس دی کاهلی دی کھِّچ نے مےرا هّتھ چھُٹکا دِّتا تے رُکے هواے لهُو دی دھار پھُهارے دی ترھاں مےرے چےهرے تے وّجی۔ هاِا! اج پهِلا دِن سی کِ مَےں آپنے آپ نُوں ماں دی پِآری کلاای توں چھُڈا کے اُس نُوں دھّکا دِتا ار چھےتی نال اُس لهُو دی ناڑ نُوں پھےر نپِآ, جِس وِچ مَےں چاهُںدی ساں کِ مےرا سارا لهُو چلِآ جاوے ار وگ چُکے لهُو دا گھاٹا پُورا کر دےوے۔ مَےں پھےر دِّلی هوکے اَےس ترھاں لوٹ جاواں کِ ِاه جِوےں پِآ هَے تے ِاه مےرا سِر چُّک کے آپنی گود وِچ رّکھکے چِهرے توں مِّٹی پُوںجھو۔
وَےد تے هکیم هُن دَوڑکے آاے ار پھوٹی هوای تھاں مےرے هتھوں پھتن لگے, پر مےرا هّتھ اُّتھوں هٹدا نهیں سی۔ پِتا نے آکے چھےتی نال مےرا هّتھ چھُڈاےا تے جور نال مَےنُوں آپنی گلوّکڑی وِچ لَےکے آپنے کمربںد نال مےرے چِهرے توں لهُو پُوںجھِآ تے کِها: "ران دیاے بّچیاے! ِاه کیه هو گِآ هَے? تےرا دِل تاں ِاتناں کاِار نهیں سی?" پر مےرے تے کیه اسر هُںدا سی, هّتھ جوڑ کے کِها: "باپُو جی! چھےتی لهُو بںد کرااَو, مَےں بےدوسے نُوں مارِآ هَے۔" مےری آواج وِچ کُچھ بهادری نهیں سی, کُچھ اُه سی جِس نُوں نِآنپُنا آکھدے هن, کُچھ کاںبا جِها تے برر جےهی سی, جِس نال راٹھ باپُو دا دِل وی گھبرا گِآ۔ هُکم دِتا: "چھےتی جکھم نُوں سیوَےں۔" وَےد جی تے هکیم جی نے پھُرتی کیتی, ممِآای تے هور دواایآں اںدر دِتیآں, جکھم سیتا, بنّھِآں۔ هُن مَےں آکھِآ: "باپُو جی, گھر لَے چّلو; اَوتھے سےوا کراںگے۔" مےرا کهِنا کَون موڑ سکدا سی? ڈولے وِچ پاکے مَےں اُس سُورت نُوں-جِس ورگا چںگا
ماں مَےنُوں وّکھ لِجاکے پُّچھن لّگی:"بّچیاے۔ ِاه کَون هَے? کد دا تےرا جانُوں هَے? تَےنُوں ِاس نال اےنی هّتھ کِوےں هو آای هو? هَےں اَےناں پرےم?"
مَےں رو رو کے کِها: اںمی! اّج توں پهِلے مَےں ِاس نُوں کدے نهیں ڈِّٹھا۔ تیر مارن وےلے مَےنُوں پتا نهیں سی کِ اےتھے سبھ توں چںگا لّگن والا آدمی بَےٹھا هَے۔ مَےں تاں چِّتا جانکے تیر مارِآ تے کھُس ساں کِ ِاس دی کھّل باپُو جی دے رتھ هےٹھ وِچھاواںگی, پر اںمیاے! تیر چلااُن وےلے مےرے جی نُوں کُچھ هويا جرُور سی, پتا نهیں اُه کی سی! تے جِهڑا تُسیں مَےنُوں 'پرےم' آکھدے هو, ِاه کی هُںدا هَے? مَےنُوں تاں ِاس دا پتا بی نهیں۔
ماں نے هّس کے کِها-جو اسیں تےرے نال کردے هاں۔ مَےں کِها-اںمیں! اُه تاں لاڈ پِآر هَے۔ مَےں جد ِاس دی جانُو نهیں ساں مَےں ِاس نال لاڈ پِآر کد کرنا سی? مےرا ِاه بھولاپن سُنکے ماں هّس پای تے کهِن لّگی: "جو کُچھ سلُوک تُوں ِاس نال کر رهی هَےں ِاه پرےم هَے"۔ مَےں کِها: "اںمی۔ مَےں تاں ِاس نال هُن بی لاڈ پِآر نهیں کیتا۔ ناڑ دّبی هَے, پَےر گھُّٹے هن تے چِهرے توں گرد جھاڑی هَے, لاڈ تاں کوای نهیں کیتا, اُه تاں بولدا بی نهیں۔ اںمی جی! ِاه مَےنُوں ڈاڈھا هی چںگا لگدا هَے, کوای هور اےهو جِها چںگا کدے نهیں لّگا۔" اںمی بولی: "کیه مےرے تے تےرے باپُو جی توں بی چںگا لّگدا هَے?" مَےں کِها: "هاں اںمیاے۔ تُهاتھوں بی بهُت هی چںگا لگدا هَے۔ تُسیں نهیں ڈِّٹھا کِس ترھاں دا چںگا هَے? بھلا تُسیں کدے اگے اَےهو جِها منُّکھ ڈِّٹھا هَے? هَے کِ نهیں سارِآں کولوں هوروےں? ماں جی! مَےں ڈاڈھا هی پاپ کیتا هَے جو سبھ توں چںگے منُّکھ نُوں اَےڈی پیڑ دِّتی هَے۔ ِاهو پاپ هَے نا, جِس گول نُوں پںڈت جی ِاک دِن پاپ آکھدے سی تے مَےں گُّسے هوکے اُّٹھ گای ساں تے باپُو جی نُوں
ِاه سُنکے اںمی پهِلے تاں مُسکاای, پر پھےر رو پای۔ مَےں کدے ماں دیآں اّکھاں وِچ پانی نهیں سی ڈِّٹھا, نَوکراں نُوں جد ماریاے تاں اَوه لوک روںدے سن۔ مَےں جاندی ساں اسیں چانے لوک هاں, ساڈے نَےناں وِچ اَےهو جِها کّچا پانی هَے هی نهیں, پر اّج تاں مَےں آپ هوای ساں, مَےں سوچدی ساں کِ مَےں پاپ کیتا هَے تے پںڈت جی نے پاپ دّسِآ سی: نیچ کر دےںدا هَے, مَےں تا نیویں هوای هاں, پر اںمی نے کوای پاپ نهیں کیتا سی ِاه کِاُں روای? ِانّے نُوں اںمی بولی- "بّچیاے! کی آکھاں? تےرے پِاُ دے هّتھوں لڑاایآں وِچ کای آدمی مواے۔ راج بھاگ کھبرے تےرے سِر آوے۔ آلے دُآلے وَےری راِا وسدے هن, جے تُں تکڑی نا هوایاَو تے لڑ کے پھته پاکے ران نا بنیاَوں تاں راج کیکُو ساںبھےگی? ماڑا تاں هوےا پر کیه هويا ِاک کںگلا مر گِآ تاں مر گِآ سهی۔" ِاه سُن کے مےریآں چیکاں نِکل گایآں, مَےں نِآنے بال واںنگُو روای۔ ماں نے چھاتی نال لاکے پِآر کیتا, پر مےرا هونا نا ٹھلھیوے, آکھاں:- "اںمیاے! تےریآں اّکھاں نُوں کیه هو گِآ هَے? اُه سارِآں کولوں چںگا آدمی هَے, تاهیاَو تاں مَےنُوں چںگا لگدا هَے۔ اُس نُوں تُوں 'کںگلا' آکھدی هَےں? جے اُه مر گِآ تاں اُه جانوں۔ اںمی! جے اُه مر گِآ تاں اےهو تیر جِس نال مَےں سبھ توں اُّچے نُوں مارِآ هَے, مَےں آپنی چھاتی پُرےواںگی تے تےری گود وِچ نهیں کھےڈاںگی تے باپُو جی نُوں گلوّکڑی نهیں پاواںگی۔ اںمیاے! تَےنُوں کی هو گِآ هَے? جِهڑیآں چیجاں مَےنُوں سُهنیآں لگدیآں سن تُوں چااُ نال اُنھاں نُوں لَےںدی تے کهِںدی هُںدی سَےں کِ ِاه بهُت سُهنیآں هن, اج تُوں مَےنُوں سبھ توں چںگا لّگن والے نُوں 'کںگال مر گِآ تاں کیه هويا آکھدی هَے۔ وَےد نُوں سّد کھاں وےکھے مےریآں اّکھاں وِچ ڈورے دا جالا تاں نهیں پَے گِآ جاں تےریآں
مےرا ِاه هال دےکھکے اںمیں آکھن لّگی: "رو نا, اُه دںگا تاں هَے, چںگا لگدا بی هَے; تَےنُوں جو چںگا لّگے مَےنُوں کدے ماڑا نهیں لّگا, پر کںگلا تاں مَےں اےس کرکے کِها سی کِ جے اُه کوای سااُ تھوڑا هَے۔ کوای کںمی کادُو لوک هواُو, مر گِآ تاں تُوں دُکھ نا کریں"۔ مَےں کِها"اںمیں! کپڑے ڈاڈھے چِّٹے نهیں, پر مّتھا تاں کِسے سااُو دا اَےڈا چَوڑا گول تے چمکدا نهیں هُںدا تے جے باپُو جی اُس نُوں توں تے ڈںگر دے دےن تاں ٹّلے بی آپے چِّٹے هو جان۔ پر اّچھا, ماں جی! جِس وےلے اُس نے اّکھاں کھولھیآں تے تُساں وےکھیآں تُسیں آپ آکھوگے ِاه تاں کوای لاهَور دا پھَوجدار هَے۔"
ماں سُنکے بولی: "هُن تُوں مَےنُوں ِاه دّس جو تُوں کِس گّلے راجی هَے?" مَےں کِها: "جے اُه مےرے کول رهوے, وَےد تے هکیم ساهر هاجر رهِن, مَےں سےوا کراں, اُه دارُو کرن ِاک وےری راجی هو جاوے تے مَےں آکھاں:-"هو سبھ توں اُّچے منُّکھ۔ مَےں تےرا پاپ کیتا هَے, مَےنُوں جو جی آوے ڈنّ دےه۔"
ماں دے جی وِچ کھبر کیر آای: کهِن لّگی: "ٹهِلناں جاںدیآں بتھےریآں هن, پر جے تےرا جیاُ آپے هی ٹهِل کرنی مںگے تاں چںگا, تُوں سےوا کریں وَےد هکیم اےتھوں هی رهِ پَےنگے۔" سو وَےد هکیم آ گاے, مَےں لگی سےوا کرن۔ جِس ترھاں مےریآں ٹهِلناں مےری سےوا کردیآں سن, اُس ترھاں مےرا جی اُس دی سےوا وِچ لّگِآ۔ مےرا آپنا پلںگھ ڈاڈھا هی نرم سی, مَےں اُس اُتے اُس نُوں پايا, سارا دِن کول بَےٹھی پّکھا کردی رهوا چِرهے نُوں تّکدی رهواں توں اُڈیکاں جو کد اّکھاں کھُّلھن تے مَےں وےکھاں, کد بُّلھ کھُّلھن تے اَوه "س ری وا هِ گُ رُو" پھےر سُناں۔
مںدا مُول ن کیچای دے لںمی ندر نِهالیاَے ۔۔
جِاُ ساهِب نال ن هاریاَے تووےها پاسا ڈھالیاَے۔۔
کِچھ لاهے اُپر گھالیاَے ۔۔۲۱۔۔
(آسا دی وار-۴۷۴)
پر مَےں اُس وےلے ساری گّل نا سمجھی, هاں ِانّاں سمجھی جو کهِںدا هَے مےرے نال تُوں مںدا کیتا هَے, ِاه نهیں سی کرنا, تیر چلااُن وےلے چںگی ترھاں وےکھ تاں لَےنا سی۔ مَےں اُڈیکدی ساں کِ هُن آکھےگا کِ تَےنُوں مَےں کَےد کیتا, ِاس پاپ بدلے۔ پر پھےر نَےن کھُّلھ گاے تے مےرے وّل تّکے, پھےر بُّلھ کھُّلھے تے کهِن لّگا: "تُساں بهُت سےوا کیتی هَے۔ تیر تاں مَےنُوں مےرِآں پاپاں نے لايا سی, پر تُسیں بڑے چںگے هو جِنھاں سےوا کیتی هَے, راجی رهو۔ ِاه کهِکے اُه سَوں گِآ۔ سُّتا تّک کے مَےں ماں کول جا کے تے گلّکڑی پا کے کِها: "دےکھ لَے ماں! اُه منُّکھ کوڈا چںگا هو? آکھدا هَے-تیر تُوں نهیں مارِآ, تیر مےرے پاپاں نے مارِآ هَے تے تُوں چںگی هَےں جو سےوا کردی پای هَے۔ دےکھ ماں! جو پاپی نُوں چںگا پِآ آکھدا اے; اںمیاے! کےڈا چںگا هويا? مَےں تَےنُوں آکھِآ سی نا کِ اُه باپُو جی توں ودھیک چںگا لگدا هَے, بھلا باپُو جی کدے پاپی نُوں چںگا آکھن, اُه تاں پاپیآں نُوں پھاهے لا دےںدے هن تے ِاه آکھدا هَے: تُوں چںگی هَے"۔ ماں هّس پای تے کهِن لگا:- "جاه اّج کھُوںڈی دی کھےڈ کھےل آ"۔ مَےں
ِاس ترھاں کردِآں کُچھ دِن لںگھے, 'چںگے' جی دا جی وّل هُںدا پِآ دِّسے۔ ِاک دِن رات نُوں نَےن کھولھے تے مَےنُوں کول سّدِآ تے کهِن لگا:"دےکھ تُوں ِاک پردےسی دی سےوا کیتی هَے تے راجے دی دھی هوکے کیتی هَے, مَےں گریب هاں مےرے کول کی هَے جو تَےنُوں دےواں? پر ِاک گّل تَےنُوں دّسدا هاں جو تَےنُوں سُکھ دےوےگی, اُه گّل سمجھ لَے دھےان دےکے اُه گّل ِاه هَے جو"-تُوں اےه سریر نهیں هَےں; تُوں آتما هَے-"۔ مَےں پُّچھِآ "آتما کی هُںدی هَے" تاں اُهناں دا مُوںه بںد هو گِآ۔ دُوسری رات پھےر مُوںه کھُّلھا تے کهِن لّگ: "مَےں آکھدا هاں کِ تُوں آتما هَےں, تُوں سریر توں وکھری هَےں, تُوں سریر توں اُّچی هَےں, سریر نا رهے تُوں تاں بی هووےگی۔ تُوں جے نِرا سریر هووےں تاں هںس کھےڈ کھا پی چھّڈِآ کر, پر تُوں آتماں هَےں, آپ نُوں پچھانِآ کر, دُوجِآں وِچ آپنے ورگی آتما وےکھِآ کر! دَولت تے سریر پردے هن جے آپنے آپ نُوں آتماں دِّسن نهیں دِںدے, ِانھاں پڑدِآں نُوں پاڑکے آتما وےکھِآ کر! تے بهُت اُںدی هَےں, پر آپنے لای جِکُوں سُکھ لَےںدی هَےں, تِّک سُکھ دِآ بی کر۔"
مَےں گھبرا گای, مےرے اّگے هنےرا آ گِآ, مَے هرےان هو هّکی بّکی رهِ گای, مَےں آکھِآ: "مَےں نهیں جاندی تُسیں کی کِها هَے?" مَےں آتما هاں? مَےں سریر دے موياں نهیں مرنا? مَےں سُکھ دےنا هَے?" هاِا! ِاه سّچ هَے? جے سّچ هَے تاں هور نا کهُ, مےرا جی بَےٹھدا هَے۔ مَےں ِاه سریر هی هوواں تے تےرے سریر دی سےوا کراں, سےوا وِچ مر جاواں تے پھےر نا هوواں۔ بّس جی هور مَےں کُچھ نا هوواں۔" اُه بولو, "بھولیاے۔ تُوں آتماں هَےں, تُوں جمین تے تُرن والی نهیں۔ تُوں پںچھیآں واںجھاں کِسے هور اکاس دی اُّڈنوالی هَےں۔ تُوں مِّٹی, ماس, ڈںڈی, لهُو نهیں, تُوں چاننے واںنگُو جےںت سرُوپ هَےں, نِری رون پِّٹن, هّسن, کھےڈن والی نهیں, پر سدا سُکھی, سدا آنںد هَے۔"
ِاه مَےں ٹک بنّھکو, من جوڑکے بےوسے هواے سُنِآ, پر سُندِآں سُندِآں اَےتکی مَےنُوں چّکر آ گِآ, اّکھاں بںد هو گایآں, جمین اسمان مانوں اُلٹ گاے۔ مَےں بےهوس هوکے اُس دے پَےراں تے ڈِّگ پای۔ مَےنُوں پتا نهیں رِها کِ مَےں هاں کِ نهیں۔ چِر پِچھوں جاں مَےں اُّنی تاں مَےں ڈر نال کںب رهی ساں۔ کی مےرے سِر تے اَےتناں پربت پَےنا هَے کِ مَےں آتما
مَےں هُن تّک هّسدی کھےڈدی, لاڈاں وِچ پلی کھُسی کھُسی رهِںدی هُںدی ساں۔ کی ِاه مےرے چااُ ملھار تے کھُسیآں اَوپریآں هن? هاِا! مےرا کلےجا پھےر ٹُّٹ گِآ۔ بناں دے هرن, ٹھںڈھیآں چھاواں, وگدے پانی, سکھیآں دے جھُںڈ, مُسکن گھوڑی اُتے بَےٹھی مَےں هّتھ وِچ تیر کمان, تاںگھاں تاںگھدی ماں توں راه اُڈیکدا باپُو, مّتھے ٹےکدی پرجا کی اے سارا سںسار مےرے سریر لای هَے? اَوپرا هَے? کِاُں جو اےه آکھدا هَے کِ تُوں سریر نهیں هَے تے جے مَےں سریر نهیں هاں تاں اےه سریر نُوں چںگے لّگن والے سارے اڈںبر بی مےرے نا هواے۔ راِا۔ هاِا! تاں مَےں ِاکّلی هاں۔ جے سریر مےرا نهیں تاں ماں تے باپُو جی بی مےرے نهیں, توں اُه مےرو نهیں تاں سارے سُکھ تے کھُسیآں, جو اُه دےںدے هن, ساک تو سکھیآں مےرے نا هواے۔ هاِا! جے مَےں آتماں هاں تاں مَےں ِاکّلی هاں! ِاس وےلے مےریآں اّکھاں اگے ِاکّل رُوپ بنّھکے آ گای! تدوں مَےں کھُسیآں دے پںگھُوڑے جھُوٹن والی اّلھڑ تے مُولوں اجان کی جاندی ساں کِ کُچھ هور گّل وی هَے? چںگے دی گّل سوچدِآں مےرے اُدالے 'ِاکّل آ گای۔ ِاس ِاکّل نے مےرے اُتے اُه ڈر پاےا کِ مَےنُوں کُچھ نا دِّسے کلےجا کںبو, لُوں کںڈے هو گاے, رےواں تے بھُّباں ماراں تے آکھاں: هاِا! مَےں کِوےں آتماں نا هوواں۔ جِاُں جِاُں مَےں سهِم کھاواں تے ڈراں تِاُں تِاُں اُه ِاکّل ودھدی جاوے تے مَےں ٹُّٹدی جاواں, کِنّے چِر مگروں مےریآں اّکھاں کھُّلھیآں۔ هُن مَےں اُّٹھنا چاهاں, پر هُن کون اُّٹھے? جِنھاں مےریآں لّتاں نے سارا سارا دِن بن کّڈھے سن اُّٹھنا بھُّل گایآں۔ جِنھاں مےریآں باهاں نے سےر مارے سن جمین تے ٹےک دھرکے آسرا دےنا وِسار بَےٹھیآں۔
ِاه سُنکے ماں نُوں روه چڑھ گِآ, کهِن لگی: "هُنے ِاس کملے نُوں کبرستان بھےجکے جیاُںدا دبوا دےںدی هاں جو مےری سُّکھے-لّدھی دھی نُوں
'تُوں آتما هَےں تےرے وِچ موه نهیں", تدے مَےں اّج ماں نُوں گُّسے کر لِآ هَے? چںگے نے کِها سی 'تُوں بےلوڑ هَےں, بےلوڑ هو, اچاه هو پر مَےنُوں روٹی دی تاں لوڑ هَے, ِاس توں بےلوڑ کیکُو هوواں? توں جے مےرا کوای نهیں, پھےر مَےں روٹی کِّتھوں کھاواںگی۔ کوای بهُڑے وے مَےنُوں, هاِا! مَےں کِوےں آتماں نا هوواں? مَےں سُکھ دِآ کراںگی, لواںگی نهیں, روٹی آپ پکاواںگی, پانی آپ بھراںگی, مںجا آپ ڈاهواںگی, کپڑے آپ دھوواںگی, پر ِاه بی کِکُوں کراںگی? مَےں جد دےه نهیں, تاں دوه دے کںم کیکُوں کراںگی? آتما هاں, سبھ توں اّڈ هاں, سریر توں اّڈ هوای هُن مَےں ِاسے دھُن وِچ ِاکّلی رهاںگی تے ِاکّل مَےنُوں کھاےا کرےگی تے مَےں سُّککے مر جاواںگی!
مَےں ِانھاں وهِماں وِچ رُڑھ رهی ساں, کِ چںگے منُّکھ دے پھےر نَےن کھُّلھے تے تّککے مُسکرااے ۔ بُّلھ مُسکرااے تے نَےن مَےں ول بھر کے تّکے تا مَےنُوں جان
اُس نے پھےر آکھِآ" پرماتما هردم تےرے نال هَے, تُوں اُس ول نهیں تّکدی اُه تَےنُوں دےکھدا هَے۔ تُوں سَوں جاںدی هَےں اُه جاگدا هَے, تُوں جے کردی هَےں اُه دےکھدا هَے, جو سوچدی هَے, اُه جاندا هَے۔ پر تُوں اُسنُوں نهیں دےکھدی نا جاندی"۔ آه! هُن مےرے تے هور ڈر چھاےا۔ مَےں دِل نُوں کهاں, مےرے نال کوای لُککے رهِںدا هَے جو مےرے سارے کںماں نُوں وےںهدا هَے, دِّسدا نهیں پر دےکھدا هَے۔ سو پھےر نال تاں هويا, پر نا هواے جِها هويا۔ هاِا! مَےں کِوےں آتماں نا هوواں? جے اُه وےںهدا, جاندا تے سُندا هَے; تاں مَےں هر کںم کرن لّگِآ ارکِآں کراںگی, بولن لّگے سوچِآ کراںگی تے سوچن لّگِآں کی کرِآ کراںگی? ڈُّب جايا کراںگی ?
پھےر مَےں اُس نُوں کِها: "هے چںگے منُّکھ! مَےں پاپ کیتا هَے, مَےںنُوں ڈنّ دےه, پر اَےڈا کرڑا نا دےه'۔ پر اُس دیآں اّکھاں بںد سن جے پھےر سارا دِن نا کھُّلھیآں تے مَےں ڈولدی ڈردی, سوچدی, ڈُبدی تردی پر اُس دے کول هی بَےٹھی رهی۔ پِتا جی آاے مَےں بھےجکے اُنھاں دے گل نال جا لّگی, اُه بی کُچھ اُداس جِهے آاے۔ مےرا چِهرا وےکھکے هور اُداس هو گاے, مَےنُوں گل لااُن لّگا تا مَےں رتاک اجھکی, پر اُنھاں نے جوتی
مَےں سُپنے سُندی هُںدی ساں, پر کدے آپ نهیں دےکھِآ سی, اّج پهِلا دِن سی کِ مَےں سُپنا ڈِّٹھا۔ مَےنُوں رات سِرهانے تے سِر رّکھن تے سوےرے سِر چُّکن دی کھبر هُںدی سی, وِچوں پتا نهیں رات کِس ترھا لںگھ جاںدی سی! اّج اّکھ لّگی تاں مَےں ِاک وڈے چھوٹے پّتھراں دے رڑے وِچ جا پهُںچی۔ کی دےکھدی هاں کِ وّڈے پّتھر وّٹو تے مِّٹی رےت دے کِنکے هی کِنکے پاے هن پر اُس ترھاں نهیں جِس ترھاں مَےں دےکھدی هُںدی ساں. سگوں هُن ِااُں جاپے کِ اےه سارے جیاُںدے هن, پر اَےوےں پاے نجِںدے جاپدے هن۔ کوای جے رتا جِنّی کلا ورتو تاں ِانھاں نُوں هوس بی آ جاوے۔ اےنے نُوں مَےں کیه ڈِّٹھا کِ اَوتھے پانی آ گِآ هَے تے اُهناں کِنکِآں نُوں پانی آکھن لّگا کِ'هے کِنکيو! تُسیں تاں جِںد هو, اُٹھو, هوس کرو, تُسی جڑھ پّتھر نهیں هو, تُسیں جِںد هو. اُٹھے, هوس کرو"۔ پانی نُوں بولدِآں تے کِٹکِآں نُوں سُندِآں دےکھکے مَےں هّکی بّکی رهِ گای کِ ِاه کِوےں هو رِها هَے, اےه کِوےں بول اتے سُن رهے هن, پر هو ِاوےں هی رِها سی تے مےرا سَوںک ودھ رِها سی, سو مَےں هور اّگ هوکے سُنن لّگی, تد چھوٹے وّڈے سارے کِنکِآں نے کِها, "اسیں جِس هال وِچ پاے هاں چںگے هاں, هے پانی! تُوں اّگے جاه"۔ تد پانی بولِآ- "بھوليو! تُسیں جِںد هَے, آاَو مےرے نال مَےں تُهانُوں اَوتھے پُچا دِآ جِّتھے تُسیں آپے پاے آکھو اسیں جِںد هاں"۔ اپنے ٹُرن دی گّل سُنکے ِاکنا نے آکھِآ- "جاه بھاای آپنے رستے ٹُر, اسیں سلاه کرکے تَےنُوں کول اُتر دِآںگے"۔ تاں پانی پِچھے هٹ گِآ۔ هُن کِنکِآں دی پںچےت جُڑ بَےٹھی۔ وّڈے وّڈے پّتھر بولے- "اسیں بڑے سُکھی هاں, سُکھ نال پاے هاں. ِاه پانی کوای متلبی هَے. سانُوں کھُآر کرےگا۔ اّگے اسیں اُّچے پربتاں تے وّسدے ساں, ِاک اےهو جےهی سُهنی تے ودھیک چِّٹی آای سی, جو آپنا نااُں 'برپھ' دّسدی سی, آکھن لّگی: 'مےرے موڈھے تے چڑھ بَےٹھے, تُهانُوں سَےل
هُن جاں اُه ٹُرِآ تاں اُه کِنکے لّگے آپو وِچ رگڑین تے هور نِّکے هون۔ رون وِچارے تے پچھُتااُن کِ اساں وّڈِآں دے آکھے کِاُں نا منّو۔ پانی نے اُهناں نُوں اَےسا نِّکا کیتا کِ اپنے رُوپ وِچ رلا لِآ, کوای پتا نا لّگے کِ نِرا پانی هَے کِ ِاس وِچ مِٹی پّتھر تے دھاتاں دے ڈاڈھے هی نِکے کِنکے وی رلے هواے هن۔ ِاس ترھاں کرکے اںت پانی ِاک کھےت وِچ پهُںچا اتے جمین دے اںدر وڑ گِآ۔ اّگے کِنّے سارے بیج دھرتی دے وِچ بےڑی تھوڑی وِّتھ تے پاے سن۔ پانی نے آکے آکھِآ-'هے اںکُر جی! آپ بیج دے مںٹھ وِچ سمادھی لاای بَےٹھے هو,
اںکُر بیج دا اُه نِّکا هِّسا هَے, جِس وِچ اُگن دی سکتی هُںدی هَے, ِاه نِّکا جِها کِنکا اکسر سِرے تو هُںدا هَے باکی هِّسا بیج دے اُس پَےن تے ِاس کِنکے دی پهِلی کھُراک بندا هَے۔
هن, ٹھیک اسیں جِںد هاں۔" هُن پّتے پّتے, ٹاهنی ٹاهنی, پھُّل پھُّل تے پھل پھل وِچ اُه کِنکے, جو پانی وِچ رلکے آاے سی, آپنے پهِلے رُوپ نُوں چےتے کرن, جدوں رڑے وِچ مُردا پاے سن, تاں آکھن:"اسیں سّچ مُّچ جِںد هاں, ساڈے نال پانی نے پِتا والا پِآر کیتا هَے۔" کِّتھوں چُّککے سانُوں آپنے وِچ سمايا تے کِنھاں دے چرنیں لايا تے هُن اسیں ِانھاں دا رُوپ هوکے ودھے هاں, مَولے هاں, رگ رگ وِچ رس رّکھدے هاں, جھُومدے هاں تے انںد لَےںدے هاں۔"
هُن مَےں کی وےکھِآ کِ سارے پھل پھُّل پّتے آدِک رون لّگ پاے تے آکھن لّگا"ساڈی جِںد اُّڈ چّلی هَے۔" تد اُنھاں نُوں اواج آای کِ"نهیں, تُسیں اُّچے هون لّگے هو, 'جان' بنن لّگے هو, جِنُوں اّگے هوںد توں مرکے جِںد وِچ کھِڑے سااَو, هُن جِںد توں مرکے جان وِچ کھِڑےگے", پر اُه نا سمجھے ار سهِم گاے۔ ِاس وےلے کای ترھاں دے لوک آاے هواے سن, کوای چار پَےراں والے: کوای دو پَےراں والے, کوای پںبھاں والے, کوای سِّدھے ٹُرن والے, کوای جھُککے ٹُرن والے: کوای پّتر کھا گِآ, کوای ڈالاں کھا گِآ, کِسے جڑھاں کھا لایآں, کوای پھُّل تے کوای پھل کھا گِآ, پر دےکھو اُهناں دے اںدر جاکے اَوه کِنکے اُنھاں دے سریر دا هِّسا بن گاے ار جِّتھے بُوٹے هواے اےه ِاک تھاں دھرتی وِچ گّڈو کھڑوتے سے, اےه دَوڑن بھّجن لّگ پاے, جِتھے ِاه چُپ سن جیبھ وِچ اّپڑکے بولن لّگ گاے, جِّتھے ِاه انّھے سن, اّکھاں وِچ آکے دےکھن لّگ گاے۔ جاں مَےں پرتکے دےکھِآ تاں ِانھاں سارِآں وِچ اَوه پانی, پَون تے دھرتی دے کِنکے رُوپ وٹاکے سُرجیت هوکے جان بنی پھِردے سن۔ ِاک تاں جاندار منُّکھ آپنے آپ نُوں ِاک جان والا سمجھدا هَے تے آکھدا هَے کِ مَےں جان هاں, جاں مےرے وِچ جان هَے, دُوجے مَےں کیه دےکھا کِ اُس دے سریر دا هرےک کِنکا بی جیاُںدا هَے۔
هُن مَےں اچںبھا هو گای کِ جِس دُنیآں نُوں موای هوای پّتھر واںگُوں جڑھ جاندی ساں ساری دی ساری جیاُںدی هَے, کوای کِنکا بی جڑھ نهیں هَے۔ ِاس وےلے ِاک گریب دی اواج بولی-'بھولیاے۔ جِس ترھاں مِٹی دے کِنکے وِچ تَےنُوں نِرول نجِںد بھاسدی سی ِاسے ترھاں کِسے هور سِرے
هُن مَےں کی ڈِّٹھا کِ اُهناں جانداراں وِچ ِاک هِّسا کھڑا سی۔ جاں مَےں چںگی ترھاں ڈِّٹھا تاں ِاه مےرے هی ورگا منُّکھ سی۔ ِاس دے سریر دے کِنکے کِنکے نُوں مَےں ڈِّنا اُس وِچ جِںد سی, پر اُه جِںد ِاه نهیں آکھ سکدی سی ےا جان سکدی سی کِ مَےں جِںد هاں, پر ِاس منُّکھ وِچ کُچھ هور اَےسا سی جو آکھدا سی-مَےں جِںد هاں, مَےں جان هاں, ار اُه آپنے آپ نُوں هی منُّکھ سمجھدا سی ار اپنے توں چھُوٹ سارے کُچھ نُوں اپنے ساهمنے مُردا سمجھدا سی, پر تد سی آپنے سریر دے پَون پانی دھرتی دے کِنکِآں نُوں آپنی جان دے نےڑے کُچھ جیاُںدے جِهے سمجھدا سی تے اُںنج پَون پانی دھرتی نُوں ِاس توں دُور تے جڑ جاندا سی۔ ِاس دے سریر دے ِاس بھےت نُوں ساپھ وےکھ وےکھ کے مَےں اچںبھا هو رهی ساں
1. ۱ ادھ پںدھَے هَے سںسارے وا۔ (وڈهںس م: ۱)۔
کِ کِسے هور منُّکھ نے ِاس منُّکھ نُوں آکے آکھِآ-"اَواے بھولے! تُوں تاں بُّدھ هَےں۔ تُوں کِاُں آپ نُوں نِرے پران تے جِںد سمجھدا هَےں? تُوں تاں نِرا بُّدھ هَےں; جے تُوں بُّدھ هو جااےں تاں سُکھاں نُوں, جو جھُوٹھے هن چھڈ دےوےں۔" تد اُه رو پِآ ار اُس جاتا جے مَےں جِںدا جان نهیں تاں مر جاواںگا۔ جد اُه مَوت توں ڈرِآ تاں دّسن والے نے کِها- "سُنِاَے پوهِ ن سکے کالُ۔۔" پر مَے نا سمجھی کی هَے۔ تاں اُس نے دّسِآ: 'بھلِآ! تَےنُوں مَوت نهیں مار سکدی, تُوں تاں نهُں توں وال تک جِںد هَےں۔ مردا کُچھ نهیں, رُوپ وٹااُںدا هَے۔ "منَّے سُرت هووَے من بُدھ ۔۔ منَّے سگل بھون کی سُدھ ۔۔ منّو مُهِ چوٹا نا کھاِا ۔۔ منَّے جم کَے ساتھ ن جاِا ۔۔ اَےسا نام نِرںجن هوِا ۔۔ جے کو منّ جانَے من کوِا ۔۔ ۱۳ ۔۔ (جپُجی) مَےں تاں اُس وےلے ِاس نُوں پستوں واںجھ اَوپرا جاتا پر اُس وڈے منُّکھ نے کِها-'جے تُوں منّ لوےں, جو کُچھ تُوں هُن مَےتھوں جانِآ هَے تے نام نُوں جانے تاں تُوں جانےگا کِ مردا کُچھ نهیں۔ سُرت من تے من بُدھ تے بُدھ سُدھ (ےا سِدھِ) هو جاںدی هَے۔ جے تُوں سریر نُوں جاندا هَے کِ ِاه مُردا هَے تاں اُه بی مُردا نهیں آپنے رںگ وٹااُںدا هَے۔ پَون پانی دھرتی دے نانا رُوپ هن جو سںجوگ (کھِّچ) تے وِےوگ (دھّک) نال پلٹیدے, بندے, مَولدے, پھَےلدے تے سُںگڑدے سُکدے رهِںدے هن۔ ِاه سُنکے اُس منُّکھ نُوں دِّس پِآ کِ مَےں بُدھ هاں تاں اُه بهُت راجی هويا پر هُن اُه باهروں چُپ, پر اںدروں اُس نُوں آپنا آپ اُّچا لّگے, بھُلےکھا گھّٹ کھاوے۔ جِنُوں مَےں تیر مار بَےٹھی تے مگروں پتا لگا جو ماڑا کیتا هَے جو پهِلاں پتا کرکے مارنا سی۔ هُن مَےں وےکھاں کِ اُس منُّکھ نُوں پهِلوں هی پتا لّگ جاوے جو پھلانا کںم ماڑا هَے تے پھلانا چںگا هَے۔ ِاه وےکھکے مَےنُوں چےتا آ گِآ کِ جے مَےنُوں کدے مےرا چںگا منُّکھ اےه آکھدا کِ تُوں بُّدھ هَےں تاں مَےں بی اےس منُّکھ واںنگُو راجی هو جاںدی۔ پر اجے مَےں تّک هی رهی ساں کِ اواج آای: "تِتھَے گھڑیاَے سُرا سِدھا کی سُدھِ۔" مَےنُوں پھےر پستے لّگی, پر اُس منُّکھ نے اُس نُوں کِها: 'تُوں بُدھ نهیں, تُوں سُدھ (سِدھِ) هَےں۔ بُّدھ گُآ تے سِدھ پا لَے, ' تاں اَوه رون لّگا جو اَےڈا چاننا
مَےں اجے سُپنے وِچ هی ساں, پر اچںبھا هو رهی ساں کِ سبھ کُچھ اّکھاں اّگوں دُور هو گِآ, چںد دی چاننی سی. ِاک رڑا سی تے مَےں ساں۔ پر هُن ٹُر نهیں رهی ساں, مَےں سریر سمےت اُّڈ رهی ساں تے, کھُس ساں, پر ِاه کھُسی کُچھ هور ترھاں دی سی, اُهو جِهی نهیں سی جِهڑی مَےنُوں روج گھر وِچ تے کھےڈاں رںگاں وِچ لّڑدی سی۔ ِاه هَولی, ٹھںڈھی, مّدھم تے اںدروار نُوں کھِچین والی سی۔ جاں مےری جاگ کھُّلھ گای, مَےں چھےتی نال اُّٹھی نهیں, پر اچرج هو گای, تکاں تے سوچاں کِ ِاه سُپنا سی جاں سامرتّکھ? جاں سامرتّکھ کُچھ نا دِسِآ تاں مَےں جانِآں جو ِاه سُپنا سی, ار اےسے ترھاں دے دِکھاوِآں نُوں لوک سُپنا کهِںدے هن, پر جِنّے سُپنے مَےں سُنے سن اکسر ڈر توں اُداسی دے هُںدے سن تے مَےں سُپنے وِچوں کھُس اُّٹھی ساں, اُداس سُّتی ساں تے انںد اُّٹھی ساں۔ جاں پُوری هوس آ گای تاں مںجے توں مّدھم اواج آ رهی سی جو اَودوں تاں مےرے لای پستوں هی سی پر اّج مےرا جیون اُهو هَے, اُه ِاه هَے:-
جت پاهارا دھیرج سُنِآرُ۔۔
اهرن مت وےد هتھیآرُ۔۔
بھاُ کھلا اگن تپ تااُ ۔۔
بھاںڈا بھااُ اںمرِت تِت ڈھالِ۔۔
گھڑیاَے سبد سچی ٹکسال۔
جِن کاُ ندر کرم تِن کار۔۔
نانک ندری ندر نِهال۔۔۳۸۔۔ (جپُجی)
مَےں اُٹھ بَےٹھی۔ اُدھر (چںگے) جی دے بُّل بںد هو گاے, پر اجے نَےن کھُّلھے سو۔ مَےں پاس گای تے تّکِآ, مَےں اُس چںگے منُّکھ دے هّتھ پھڑ لاے تے آکھِآ-"کی مَےں سّچمُچ آتما هاں?" تاں اُسنے کِها"هاں"۔ اُسنے مُسکاکے کِها-"تُوں بُدھ هَےں, تُوں 'سِدھِ' هَےں هاں تُوں 'سُدھِ' هَےں, تُوں آتما هَےں مَےں کِها-"ِاه تاں سُپنے وِچ سُنِآں سی, تاں اُه سُپنا نهیں سامرتّکھ سی? پھےر اُه هّس کے بولے 'تِتھَے سیتو سیتا مهِما ماهِ'۔ مَے نا سمجھی پر اُه بولِآ"تِآر هو جاه, تُوں تیر مارِآ سی, تَےنُوں تیر لّگےگا۔ تےرے تیر نے سریر مارِآ سی, جو تیر تَےنُوں لگےگا اُه تَےنُوں سریر توں آتماں بنااےگا۔" مَےں پھےر بی نا سمجھی۔ دو گھڑیآں مگروں کهِن لّگا-"رَونا نهیں۔ رَونا سریر دا کںم تے من دا سُبھااُ هَے۔ بُدھ نهیں هوںدی, سُدھ نهیں هوںدی, آتما نهیں روںدا۔ تُوں هُن نا روویں"۔ مَےں کِها 'مَےں کدے نهیں روای ساں, جد نِرا سریر ساں تاں ِاه بی نهیں ساں جاندی کِ مَےں سریر هاں کِ کُچھ هور: اُس انگهِلی وِچ بی کدے اّتھرُو نهیں سی کِری, پر تاں روای هاں جاں تَےنُوں مار بےٹھی هاں تیر جاں تُوں آکھِآ هَے کِ تُوں کُچھ هور بی هَے"۔ کهِن لّگے-'هور کُچھ هون نے نهیں رُآيا, سریر دے وِچھوڑے دے ڈر, سهِم نے رُآےا هَےں, هُن تُوں ِاس بھَے توں پار هَےں, هُن نا روویں۔"
پھےر بولے- پر تُوں اجے رونا هَے, پر رون وِچ رُل نا جاںویں; سُن مَےں ٹُور جانا هَے, تُوں راجی رهُ تے وسدی رهُ۔
مَےں کِها- 'تَےتھوں چںگا کَون هَے? پر تُوں جو سبھ توں چںگا هَےں جو آکھدا هَےں مَےں منّدی هاں کِ اُه جرُور چںگےرا هووےگا تے آکھدا هَےں کِ اُه تَےنُوں پِآر کردا هَے, ِاس کرکے مَےنُوں چںگا لگ گِآ هَے, پر تُوں پتا دےه جو مَےں بھّجی اَوس کول جاواں تے هاڑے کّڈھاں توں آکھاں: "هے مےرے چںگے دے چںگِآ! مےرے چںگے دے سریر نُوں بچا دے۔ جو مَےں اپرادھ کیتا هَے اُه اَےاُں بکھسیوے کِ ساری اُمر رّج رّجکے سےوا کر لواں تے چھِن نا وِچھتاں۔ مَےں اُسنُوں اُه کردی هاں جو جِس نُوں اُه چںگا پرےم دّسدا هَے, تُسیں بی اُس نال اُهو کُچھ کردے هَے۔ مےرا جی نهیں کردا جو اُه مرے, تُسیں کِوےں اُس نُوں مردا دےکھ سکدے هو? تُسیں جو سریر توں آتما بنا سکدے هو, سریر نُوں بی بچا سکدے هو۔ آاَو تے ساںجھے پِآر نُوں بچا لاُ۔ "
مےری ِاه بھولے پِآر دی تِّکھی تِکھا دےکھکے چںگے جی, هّس پاے تے بولے-'بھولیاے! اُنھاں دا پِآرا ِاک هور هَے; جو کدے سریر وِچ نهیں آےا, جو سارے سںسار دا رچنهار مالک, پالک تے سِراداتا هَے, اُس دی مرجی هَے جو مَےں هُن گھّلِآ جاواں۔ آپنے پِآرے دی مرجی وِچ اُه راجی هن, اُنھاں دی مرجی وِچ مَےں راجی هاں, تَےنُوں جے مےرے نال سّچا پِآر هَے تاں مےری مرجی وِچ تُوں راجی رهُ۔"
مَےں کِها- 'کی تُسیں مرنے وِچ کھُس هو?" کهِن لّگے-'پِآرے دی مرجی جانکے کھُس هاں' مَےں کِها-'اُای رّبا! اے تدے سبھ توں چںگا هَے نا۔ سارا جهان مَوت توں ڈردا هَے۔ ِاه مَوت وِچ بی کھُس هَے'۔ مَےں کِها- 'تُسیں کِاُں نهیں ڈردے?" آکھن لّگے- 'مردا کُچھ نهیں: دےه مِّٹی وِچ
ِاه سُنکے مَےں ڈری تے کںبی تے کِها 'تےرا پِآرا مَےنُوں تےرے ورگا لگےگا?' کهِن لّگے: 'هُن جو کُچھ مےرے وِچ تَےنُوں پِآرا لّگا هَے اُه اُهو هَے۔ مَےں منُّکھ ورگا هاں, پر مےرے وِچ اُهو هَے جو چںگا هَے تے تَےنُوں پِآرا پِآ لگدا هَے۔ هاں. اُه تَےنُوں پِآرا جرُور لگےگا, اُه هَے هی سارا پِآر, اُه تَےنُوں پِآر کرےگا بی, پر اُه مِلےگا تاں جے تُوں دِن رات ِاک کںم کرےںگی۔' مَےں کِها-'کیه? کهِن لّگے: 'ٹُردے پھِردے, اُٹھدے, بَےٹھدے هر وےلے 'واهِگُرُو' آکھدی رهی۔ ِاه آکھکے بُّلھ میٹ لاے, اّکھاں بںد هو گایآں, پل کُ مگروں 'واهِگُرُو' دی اواج کِنّی وےر آای, نےتُو اچرج ڈھںگ کھُلھے تے مِٹ گاے۔ مَےں جاتا سوں گاے هن۔ هُن دِن هو گِآ سی, ماں آ گای تے چںگے جی ول تّککے بولی- 'بّچیاے۔ ِاه تا مر گِآ هَے'۔ مےری چیک نِکل گای, رو پای, پر کِسے نے کنّ وِچ کِها-'جے تُوں روای تاں مَےں کھُس نهیں هوواںگا۔ پھےر مَےنُوں ڈر آيا, سهِمی, سںگھا رُک گِآ کِ ِاه مرِآ نهیں۔ پھےر چےتا آےا کِ پِآرو دا پِآرا آوےگا۔ پھےر چےتا آيا کِ جو 'واهِگُرُو' کهاںگی تاں آوےگا۔ سو مَےں چُپ کر گای تے 'واهِگُرُو, واهِگُرُو' کرن لگ پای۔ رَون آوے, گچ چڑھے, کلےجا ٹُّٹے, هّتھ تیر ول جاوے, پر پھےر پِآرے دا هُکم چےتے آ جاوے تے مَےں 'پِآرے دے پِآرے' نُوں آپنے اںدر هی اںدر 'واهِگُرُو, واهِگُرُو' کرکے واجاں مارن لّگ جاواں۔
ِاس ترھاں دُکھ, رںج تے اُس دا آکھِآ منّن دے جتن وِچ دِلو دِل دھّکے دھوڑے کھاںدِآں اُس سبھ توں چںگے, سبھ توں اُّچے, سبھ توں پِآرے دا سریر سسکار دِّتا۔ تدوں ِاه پتا نا لگا کِ ِاه کِس دےس دا سی, کِاُں آےا سی, کِس سُّلکھنی ماں تے بھاگے بھرے پِاُ دا پُّت سی?
-0-
३.
مےری اںمی تے باپُو جی نُوں بڑا ڈر سی کِ ِاس چںگے منُّکھ دے مر جان دے دُکھ وِچ کاکی کِتے مر هی نا جاوے; پر مےرے دھیرج نُوں وےکھکے اَوه هسان تو کھُس سن۔ دِن بیت گاے, پر مےریآں کھےڈاں, مےرے آهر تے مَوجاں نا مُڑے۔ ِانھاں وِچوں مےرا جی کِسے وِچ نا رُّجھا۔ باپُو جی نے بڑے جتن کیتے پر پےس نا گای۔ روںدی مَےں نهیں ساں: پر اُه کھُسیآں, جو مےرے لای ماتا پِتا دے مهِلاں وِچ سُرگ سن, بںد هو گایآں۔ اُه ڈردے مَےنُوں کُچھ نا آکھدے کِ متاں ودھےرے دُکھی نا هو جاوے۔ مَےں کدے کدے هّس بی پَےںدی, باپُو جی نُوں گلوّکڑی پاکے مِل بی لَےںدی, اںمیں دی گود وِچ جا بی بهِںدی, پر اَوه هُلارے تے اَوه چااُ, اَوه کھڑمستیآں تے بَےںکنے سُپنا هو گاے۔ مےریآں اّکھاں اّگے سبھ توں چںگ دی مُورت هر وےلو پھِردی دِّسدی تے جیبھ اَوسدے پِآر نُوں واجاں ماردی تے من اےس تاںگھ وِچ ٹُرِآ چلدا کِ پِآرے دا پِآرا آوےگا۔
مےرا جی هُن کُچھ گھراں, ماڑیآں توں اُداس هو گِآ۔ مَےں باپُو جی نُوں آکھِآ: 'مَےنُوں بن وِچ ِاک کوٹھا پا ديو جِتھے مَےں جی پرچااُن جايا کراں۔" باپُو جی کھُس هواے کِ کاکی دا جی پرچےگا۔ آکھن لّگے: 'جِّتھے آکھےں بن جاوےگا۔" مَےں هور کِهڑی تھاں بھالنی سی? 'چںگے جی' جِس ڈھّٹھی هوای ڈھےری تے بَےٹھے سن, اُنھاں دے لهُو نال پوِتر هوای تے آپنی کیتی کرتُوت توں کِسے هور لگن وِچ لّگ جان دے سُکر وِچ مَےں اےهو تھاں پسںد کیتی۔ باپُو جی اٹاهی پوا دےن لگے سو, پر مَےں کِها کِ 'پُرانیآں ِاّٹاں پّتھر تے سامان ڈھےری وِچوں کّڈھے تو چھوٹا جِها تھاں اُسارے۔ ڈِّگی وِچ جان پا ديو تے اُناں هی نهیں تاں اُسے ترھاں دا بنا ديو۔ سَو کاریگراں نے ڈھےری وِچوں سامان لّبھے, کُچھ هور پااے تے ِاس نُوں اُسارِآ۔ مےری هُن ِاهو رںگ بھُومی سی۔ تڑکے پهِر بھر, سںجھ نُوں پهِر بھر مَےں اےتھے آکے پِآرے دے پِآرے نُوں دِل کھولھکے واجاں ماردی ساں۔ جی تاں کردا سی رهواں بی اےتھے هی, پر باپُو جی تے اںمیں جی ِاس گّل وِچ دُکھ منّدے سے۔
جد باپُو جی چلے گاے تے مَےں اُّٹھی تاں اںمیں دی گودی وِچ جا بَےٹھی تے گلوّکڑی پا کے کِها: "پِآری اںمی! جے تُساں اّج باپُو جی نُوں آکھِآ هَے مَےں سُن لیتا هَے, مَےں سُّتی هوای نهیں ساں۔ تُساں جو سلاه دِّتی هَے مےرے بھلے لای دِّتی هَے تے مَےں تُهاڈا تے باپُو جی دا آکھِآ موڑ بی نهیں سکدی, پر مَےں ِاس ترھاں ودھےرے دُکھی هو جاواںگی۔ هُن مَےں کُچھ سُکھی هاں۔ بھاوےں کھےڈدی مّلھدی نهیں هاں, پر مَےں هوںدی تے کُرلااُںدی بی نهیں هاں, اتے کدے کدے اَےسا بی هُںدا هَے کِ مےرے اںدر ِاک کھُسی دی جھرناٹ چھِڑدی هَے, جِس نال مےرے لُوںآں تھانی سُکھ دے پھُهارے چھُٹ پَےںدے هن, مَےں هَولی پھُّل تے ٹھںڈھی ٹھںڈھی هو جاںدی هاں۔ اُس وےلے مےرا جی ٹّپدا بُڑھکدا نهیں, کُچھ کنّا جِها هو جاںدا هَے تے ِاه کردا هَے کِ مَےں اےسے ترھاں بَےٹھی رهاں۔ ِاس ترھاں دا سُکھ کدے بلکارا جِها مار جاںدا هَے۔ اُس مگروں پھےر مَےں تُردی پھِردی دُکھی نهیں هُںدی۔ جے تُساں کاج کر دِّتا تاں مےرا ِاه سُکھ جاںدا رهےگا تے پهِلا سُکھ مُڑن نهیں لّگا, تد مَےں هُن نالوں بی اَوکھی هو جاواںگی۔ ِاس مّدھم تے ٹھںڈھے سُکھ لای, جو مَےنُوں هُن کدے کدے مِلدا هَے دُوسرے دی لوڑ نهیں, ِاه اںدروں هی اُگم پَےںدا هَے ار کای وےر مَےنُوں سّک پَےںدا هَے, کِ ِاه کھُسی هی کِتے آتماں تا نهیں هَے, جو چںگے منُّکھ نے آکھِآ سی کِ تُوں آتماں هَےں ار تُوں سریر نهیں هَےں? مَےنُوں پّکا پتا تاں کُچھ نهیں, اَےتنا جاندی هاں کِ مَےنُوں اپنے اںدروں بِناں
کاکی-اںمی جی! بھلا کدے دےکھکے بی کوای مهُرا کھاںدا هَے?
ِاه سُنکے مَےں سوچ وِچ پَے گای, پر جماںدرُو مےرا سُبھاو سوچاں دا گھّٹ سی, جے آای جھّٹ سمجھی تے سِّدھی گّل کھِآلی تے پھاه ماری, اَوسے ترھاں هُن ِاک سِّدھی گّل مَےں سوچی تے ماں نُوں آکھِآ- "اںمیں جی! جے ِاک ویر جی آ جان تاں پھےر کِسے سلاهُتیاے دی پےس نهیں جا سکدی? ماں هّسکے بولی:- "هَے تاں گّل اےهو, پر کاپھی ِاه کوای وّس دی کھےڈ هَے? تےرے ویر دا راه تّکدِآں تے سُکھاں سُکھدِآں نُوں آه دِن آ گاے, پر ساںایں دی مرجی, ساڈے بھاگاں وِچ ِاه سُکھ نهیں هونا جو آس نا پُنّی, پر نا پُنّی۔ " مَےں آکھِآ:- "ماں جی! تُسیں ڈولے نهیں, مےرا اںدرلا, جے کھُسی دے پھراٹے کدے کدے مارِآ کردا هَے, مَےنُوں آکھدا هَے کِ سبھ توں چںگے منُّکھ دا جو پِآرا هَے; اُه بهُت بل والا تے راٹھاں دا کوای سرداه ران هَے بھاوےں مَےں اُس نُوں ڈِّٹھا نهیں پر اُه اُںنج مَےنُوں کولے کولے لّگدا هَے۔ اُه, اُه... هاں اُه تدوں دے هی مَےنُوں کدے بھُّلے نهیں هن۔ مےرے اںدر اَےس ترھاں دی لهِر بی وّجدی هَے کِ اُه جاندے هن جو مَےں اُهناں نُوں هر دم ےاد رّکھدی هاں۔ جے مَےں اُهناں نُوں آکھاں کِ اُه ِاک ویر جی سانُوں دے دون, تاں پتا نهیں کِاُں? پر مےرا دِل ساهدی دےںدا هَے کِ اُه سُن بی لَےنگے تے دے بی دےنگے۔
اںمی سُنکے هّس پای: "بچیاے! تُوں جِهی کُ بےپرواه هُںدی مَےں اُجِهی وهِمن هو گای هَےں۔" مَےں رو پای تے پھےر گلّکڑی پاکے
ِاس ترھاں دیآں گّلاں دے مگروں مَےں آپنے 'مٹھ' نُوں چلی آای۔ پِآرے جی نُوں ٹُر گِآ تے ورھے بیت گاے سن۔ مےرے اںدر اُس دی سُورت هردم بَےٹھی دِّسدی سی تے مےرے دِل وِچوں اُس پِآرے دے پِآرے دی ےاد کدے نهیں سی بھُّلدی۔ جے نام مَےنُوں اُه دّس گاے سے اُه مَےنُوں کِسے دم بھُّلنا تاں کِتے رِها مَےنُوں ِاس مٹھ وِچ بَےٹھِآں کدے اَےاُں لّگِآ کرو: جانیدا مےرے سارے نُوں جیتاں هو گاے هن ار سارِآں وِچوں اُهے سںد پای وجیدی هَے۔ ِاک دِن تاں اجِها جھوکا وّجا جو ِاس هال وِچ مَےں اّکھاں کھولھکے تّک بَےٹھی پھےر تاں بِچھاں دے پّتر پّتر نُوں جیبھ لّگی هوای پای دِّسے۔ جِّدھر مےری نجر جاوے سبھ پاسے هر سَے اُس پِآر دے پِآرے نُوں اَوه نااُں لَےکے واجاں پای ماردی دِّسے۔ مَےنُوں ِاسے هال وِچ ِاک انوکھی جِهی کھُسی بھاسدی سی, ار سِوا ِاس رںگ دے هور کُچھ نهیں سی اَوس وےلے دِّسدا۔ سگوں ِاسے رںگ دی هوس سی, هور سُدھ کوای نهیں سی۔ کِنّاں چِر مَےں ِاس رںگ وِچ رهی۔ پھےر سهِجے سهِجے مَےنُوں هوس آ گای, پر اّج توں ِاه هو گِآ کِ مےرے لُوںآں نے کِسے وےلے جیبھ دا کںم نهیں چھّڈِآ; نا بَےٹھِآں, نا ٹُردِآں نا گّلاں کردِآں نا سُّتِآں۔ مَےں آکھاں:-"هے مےرے من! ِاه کی پِآ بندا هَے? پِآر دو پِآرے نُوں نِرا ےاد کرنا هی اَےڈا سُآدلا هَے, مِلنا کھبرے کوڈا کُ سُآدلا هووےگا۔" " پھےر مَےں سوچاں: جِںدوں بِناں تاں هَے هی کُچھ نهیں. مَےں تاں سارے سبھ کُچھ نُوں جیںدے وےکھ چُّکی هاں۔ سبھ کُچھ اےسے پِآرے دے آسرے پِآ جاپدا هَے, پر مَےنُوں اجے تھهُ لّگے کِ پّتھر تاں پاے هی هواے هن,
ِاک دِهاڑے مَےں اےسے ترھاں ِاس سُکھ وِچ ساں, جِس نُوں مَےں سمجھدی نهیں ساں جو ِاه کی هَے مَےنُوں اںمی دی گّل دی سوچ پھُر پای, مےرے اںدر چاه هوای جے "هے پِآرے دے پِآرے! جِس دی ےاد وِچ مَےں سُکھی هاں, مےری ماں نُوں مےرا ِاک ویر بھےج ديو جو اُه بی سُکھی هو جاوے۔ تُوں جو برِچھ بُوٹِآں وِچ جِںد پاکے مَےنُوں دِکھالدا هَےں کِ اُه سارے تَےنُوں چےتے پاے کردے هن, کِسے چںگے جِهے نُوں ساڈے گھر بھےج دےوےں تا تےرے اّگے کی گل هونی هَے?" مَےنُوں پتا نهیں پر مےرے اںدر پّک نِسچا سی کِ مےری گّل 'پِآرے دے پِآر' نے سُن لای هَے تے 'اّچھا' آکھ دِّتا هَے۔ اّج مَےں بھّجی بھّجی گھر آای۔ باپُو جی ڈِاُڈھی وِچ کھڑے سن, مَےں گلوّکڑی پا لای تے کنّ نال مُوںه لاکے آکھِآ: "باپُو جیاَو, جیاَو جی! ویر جی آاُںدے پاے هن۔" پِتا جی نے هےان هوکے مےرے وّل تّکِآ تے کهِن لّگے: 'کِهڑے لالی! ویر جی?" مَےں آکھِآ: "جِهڑے آکے تُهاڈی گودی مےرے واںجھ کھےڈنگے تے تُهانُوں سُکھی کرنگے۔" ِاه سُنکے اُه سمجھ گاے کِ مَےں کوای وهِم دی گّل پای کردی هاں, پر مےرے وهِم تے هی مَےنُوں لاڈ کردے اںدر لَے آاے۔ مَےں بھّجکے ماں نُوں بی گلوّکڑی پاای تے آکھِآ: "اںمیاے! راجی هو, ویر جی پاے آاُںدے هن۔" اُه بھی
گّل کی دِن لںگھدے گاے مےرا سُآد پِآرے دی ےاد تے اُس وّلوں پِآر تے کدے مےرا آ مُهارے هّس پَےنا, کدے آ مُهارے رو
ویر جی دا رںگ رُوپ ڈاڈھا سُهنا سی تے اّکھاں تاں نِریآں مےرے هّتھیں مارے هواے پِآرے ورگیآں سن۔ مَےں ویر جی نُوں بهُت لگااُںدی ساں۔ کای وےر اےسے من وِچ لِآکے پا دےںدی تے لںمے پاے دیآں اّکھاں نُوں وےکھ وےکھ کے آکھدی : "اےسے تھاں تے هی مَےں مُورکھ نے تیر نال وِنّھکے اےه نےت ڈِّٹھے سن, اےسے تھاں تے اےه نےتر مَےنُوں کھےڈدے تے هّسدے پھےر دِّس پاے هن۔ هے نَےنو! تُسیں اَوهو هو جِنھا نُوں مَےں بںد کیتا سی تے پھےر مےری ارجوای تے آ کھُّلھے هو, جاں تُسیں اُنھاں نَےناں ورگے هو? کِوےں سی هووے, هُن تُسیں مےرے ول لاڈ نال تّکدے هو, مَےنُوں وےکھکے کھِڑدے تے هّسدے هو تے مَےنُوں پِآر کردے, مےری ماں تے پِاُ دیآں آںدراں ٹھاردے هو۔ هے نَےنو! تُسیں دھنّ هو!" دُنیآں متلب دی مَےں پِچھوں سمجھِآ, تدوں مَےں نهیں ساں ِاه گّل سمجھدی۔ پر اَودوں ویر جی دے آاُن دی هور ِاک کھُسی مَےنُوں هوای:- ویر جی دے آاُن توں پهِلاں مےرے ماپے مےرے پِآر نُوں, جو انڈِّٹھے پِآرے نال لّگ گِآ سی. کھُسی نال نهیں وےکھدے سن۔ اُه مےرے پِآرے نُوں مںگتا سادھ تے اُس دے پِآرے نُوں کوای هور اَوهو جِها سمجھدے سن اتے چاهُںدے سن جو مَےں کِوےں اےس پھےر وِچوں نِکل آواں۔ پر مےرے دِل ٹُّٹن توں ڈردے; نا مَےنُوں جور دے کے سمجھااُںدے سن, نا دابا دےکے هوڑدے سن۔ اُهنا دے جی وِچ جو مےرے نال اٹُّٹ پِآر سی. اَوهو ِاک روک سی: نهیں تاں اُه مےری ِاه لگن ڈںڈِآں دے جور توڑ سُٹدے۔ هُن اُهناں دے دِل دی ِاه کِرک بی مِٹ گای۔ اُهناں دے جی وِچ بی 'پِآرے دو پِآرے' دا کوای پِآر اُپج پِآ ار اَونھاں نُوں بی درسن دا
ِاک دِن اںمیں بولی: 'کاکی! جے تےرے پِآرے دا پِآرا کدے ساڈے نِبھاگ تّپو وِچ آ جاوے تاں اسیں بی جیوے هو جاایاے۔ تےرا پِآرا سّچی مُّچی کوای اُلِےا سی, اساں اُس دی اَوس وےلے کدر نا جاتی, تَےنُوں بی اُس دی ےاد ولوں هوڑدے هی رهے, پر هُن سُرت آای هَے کِ اسیں بھُّلدے رهے هاں۔ هُن جی ِاهو تڑپھدا هَے کِ اُس تےرے پِآرے دے پِآرے دے درسن هون تاں چرناں تے ڈھهِ دُّلاں بکھساایاے۔" اَےاُں مےرے ماپے تھی مےری لّگ رهی دھُن دے اُلٹ هون دی تھاں سگوں پّکھی هو گاے۔ هُن ساڈے گھر وِچ سارِآں نُوں درسناں دی کھِّچ پَےن لّگ پای۔ ِاک دِن مَےں ماں نُوں ِاه گّل بی دّس دِّتی کِ 'پِآرا جو پردےس هووے تد پِآر کرن والا کدے اُس نُوں بھُّل نهیں سکدا تے اےس ےاد رّکھن وِچ پِآر دا ڈاڈھا سُآد هُںدا هَے تے جے تُسیں بی اُس نُوں آپنا پِآرا مِتھ لاَو تے پھےر اُس نُوں ےاد کرِآ کرو تاں تُهانُوں بی بڑا سُآد آيا کرو۔" گّل کی ِااُں سُنکے تے دِل وِچ پُڑ گای گّل نال باپُو جی تے ماں جی بی اُس 'پِآرے دے پِآرے' دی ےاد وِچ لّگن لّگ پاے۔
ِاک دِن مَےں تڑکسار جو آای تاں دُوروں مَےنُوں گاُن دی اواج آوے, مَےں جاتا کِ مےرے کنّ بولدے هن جاں بن نُوں گیتاں والی جیبھ لّگی هَے, پر جاں مَےں دھِآن دےکے سُنِآ تاں بڑی رس بھری سُر سی تے بڑی هی وَےراگ دی سّد۔ مَےں کُچھ بڑی مّتی هوای تے پِآر دی سِّک وِچ هںجھُو کردی آ رهی ساں, ِاس سُر نے مَےنُوں هِّلن جوگا نا چھّڈِآ۔ مَےں جِسے ساں اُّتھے هی رےتے دی ٹِّبی تے بهِ گای۔ ِاه کوای گَون سی, کوای سّد سی کِ کتل کرن دی چھری سی" ِاه راگ سی کِ جِںد پااُن والا اںمرِت سی? مَےں سُآد کی آکھاں? نالے تاں رس بھرے, نالے سارے نُوں کںبن, جھرناٹ چھِڑے, نالے وِراگ بھرے, پھےر سُآد آوے۔ تُکاں جو مَےں سُنیآں تے جو مَےں کدے نا بھُّلیآں اےه سن:-
آسا مهلا ۱۔۔
اےک ن بھریآ گُن کر دھووا ۔۔
مےرا سهُ جاگَے هاُ نِس بھر سووا۔۔۱۔۔
ِااُ کِاُ کںت پِآری هووا ۔۔
سهُ جاگَے هاُ نِس بھر سےوا۔۔۱۔۔رهااُ۔۔
آس پِآسی سےجَے آوا۔۔
آگَے سه بھاوا کِ ن بھاوا۔۔۲۔۔
کِآ جانا کِآ هوِاگا ری ماای۔۔
هر درسن بِن رهن ن جاای۔۔۱۔۔رهااُ۔۔
پرےم ن چاکھِآ مےری تِس ن بُجھانی۔۔ گيا
سُ جوبن دھن پچھُتانی۔۔۳۔۔
اجَے سُ جاگاُ آس پِآسی۔۔
بھای لے اُداسی رهاُ نِراسی۔۔۱۔۔رهااُ۔۔
هاُمَے کھوِا کرے سیگارُ۔۔
تاُ کامن سےجَے روَے بھتارُ۔۔۴۔۔
تاُ نانک کںتَے من بھاوَے۔۔
چھےڑ وڈاای اپنے کھسم سماوَے۔۔۱۔۔رهااُ۔۔۲۶۔۔
مَےں اےسے رںگ وِچ بَےٹھی رهی تے سُندی رهی۔ مَےں چاهاں کِوےں اے بںد نا هووے, پر اںت اے سُر بںد هو گای۔ مےرا اںدرلا پںگھر رِها سی تو نَےن چھماچھم برس رهے سن۔ پِآرو دی سُورت اکھاں اّگے کھڑی سی تے مَےں هاڑی کاںڈ رهی ساں کِ هے پِآرے جی! اپنے پِآرے نُوں مِلااَو۔ ِاس ترھاں دے وَےراگ وِچ مَےں هو رهی ساں پِآرے دے پِآرو دی سِّک بِهبل کر رهی سی کِ ِاک لںمے پتلے بِردھ پُرکھ دُوروں آاُںدے دِّسے۔ مَےں جاتا کِ متاں پِآرے دا پِآرا آ گِآ هَے, پر مَےں تّکِآ تاں مےرے پِآرے نال اّکھاں تاں مِلدیآں سن تے چںگا بی لّگدا سی, پر بهُت کھِّچ نا پای۔ نےڑے آکے ِاس نے پُّچھِآ:"هے بنباسی کنِّآں! ِاس بن وِچ کوای سادھُو تاں نهیں وّسدا?" مَےں کِها: 'جی! نهیں۔" "کوای نواں آيا?' مَےں کِها: 'جی نهیں"۔ پھےر کهِن لّگے: 'ِاه اُرا بن تاں نهیں جِتھے چھے کُ برس هواے تاں راجے دی لڑکی نے ِاک مُساپھر نُوں چِّٹھے کِ چیتل دے بھُلےوےں مار دِّتا سی?' مَےں سهِم کھاکے کِها 'جی هاں, ِاه اُهو بن هَے'۔ پھےر 'واه' آکھکے اُه ٹُر پاے۔ مَےں آکھِآ, 'ٹھهِر جااَو کُچھ بےنتی سُنو, پر اُه نا ٹھهِرے ار کاهلی کاهلی ٹُری گاے۔ مَےں اےتھوں اُٹھکے من وِچ جا بَےٹھی۔ بَےٹھن دی ڈور سی کِ مَےں ڈادی هی کںٹھی هو گای۔ اُه ےاد, پِآری ےاد, سی تاں اںدرے, پر
1. جِوےں کِسے پرےمی دا واک هَے:-
وه وه ندیآں تارُو هوایآں بّبل چھوڈے کاهاں۔ پِآرا مےرا پھِرو بِدےسی کِس هّتھ سد گھلاهاں۔ نا کوای آوے تے نا کوای جاوے جِس هتھ دِآں سُناهاں۔ جے کوای اُس دی کھبر لِآدے پے پو پَےر پِآهاں۔ (اتھوا) چںبے دی مٹی واںگُو کھِڑ پھُل جاهاں۔
ِاس وِچ مےری تاںگھ تِّکھی هو گای سی۔ مَےنُوں هور ترھاں دا سُآد آاُن لّگ گِآ سی; پِآرے دے پِآرے جی ودھیک کول ملُوم هون, ودھیک پِآر کردے ملُوم هون تے آمُهاری ِاک سُگںدھ سُگںدھ آوے پھِر ِاهو جی کرے کِ آ جان تے چرناں تے ڈھهِ پواں توں اُه آکھن"کاکی! اسیں آ گاے هاں۔" دُپهِراں تّک مَےں بَےٹھی رهی, پر بںد نَےناں وِچوں بی اںجھُوآں دی تار وگدی رهی۔ جاں مَےں روںدی گھر نُوں ٹُری تاں اُه بِردھ مَےں پھےر ڈِّٹھا, اُه بھال کر رِها سی, جِس ترھاں کوای گُآچی سَے لّبھی دی هَے۔ مَےں آکھِآ "هے بِردھ جی! آپ مےرے نال چّلو, جل انّ چھکو تے آرام کرو ار هُکم کرو تُسیں کی ٹولدے هو اسیں بی سهَےتا کریاے?" پر ِاس دے نےتراں وِچوں بی اںجھُو کِر رهے سن تے آپ کهِ رهے سن: "بےبے کدے نهیں بھُّلی, سوسو کدے نهیں بھُّلی۔" مےری گّل اُهناں نے نا سُنی ار آپنی دھُن وِچ رهے۔ جاں مَےں گھر آای تاں اّگے ماں رو رهی سی۔ مَےں آکے پُچھِآ: 'اںمیں? کِاُں روںدی هَےں?' کهِن لّگی 'کاکی! مَےں بی وهِمن هو گای هاں مےرا اّج کلےجا تڑپھ رِها هَے کِ تےر 'پِآرے دے پِآرے دے درسن کدوں هونگے ار مَےنُوں اُداس دےکھکے تےرے باپُو جی بی اّج پهِلا دِن هَے کِ اےسے تاںگھ وِچ گھرےں رے کے گاے هن۔ دےکھ! تےرے ویر جی دیآں اّکھاں بی اّج کِس ترھاں تُک تُک تّکدیآں هن۔ ویر نے مَےنُوں دےکھکے باهاں اُّچیآں کیتیآ, مَےں چُّککے گل لا لِآ تے آکھِآ: 'پِآرے ویر! تُوں دّس کھاں جِنھاں نے تَےنُوں گھّلِآ هَے, اُه کدوں آاُنگے?' نِآنا بھولا ویر مےری وّل تّک کے اُپر تّکِآ, کُچھ مُسکايا تے پھےر رو پِآ۔ مَےں کِها: 'هے مےرے من! اّج کیه هَے? مَےں سوےر دی رو رو کے جلهار هو گای هاں, کھُس رهِنی ماں رو رهی هَے اتے پِتا جی دے اُمرا وِچ پهِلے دِن نَےن کِرے هن, ِاه مسُوم بّچا بی رےںدا هَے۔ آمُهارے مےرا کلےجا چیرکے ِاک سُر نِکلی, مَےں روای ار ِاس درد نال گاںویں کِ مهِل دے سارے واسی رو پاے:-
نَےناں چھهِبر لاای پچے۔ تاںگھ کردے هارے۔
سِّکا سِکدِآں آه دِن آاے, هُن تاں موڑ مُهاڑے۔
آ پےارے سِک لاه اساڈی کھُّلھے دےه دِدارے,
کُّلاں مارے اوگُنِآرے کُوکن ڈھّٹھے دُآرے۔۔
اّج سارا دِن اےسے ترھاں لںگھ گِآ, پر اُںنج مےرے اںدر ٹھںڈھ ار سُکھ سی۔ ِاک سُکھ سی, ِاس سُکھ وِچ ےاد ٹھاٹھاں ماردی سی, ِانھاں ناناں وِچوں ِاک اَےسی تاںگھ اُٹھدی سی کِ نےتراں وِچ جماں چھم جھڑی لگکے پھےر چُپ, ساںت, سُکھ, ودھیک ٹھںڈھ تے رس بّجھ جاںدا سی, پھےر بِجلی دی ترھاں تاںگھ دا براٹا وّجدا سی ار لُوں کںڈے هواے سِر توں هےٹھاں کُچھ اُتردا سی جو نےترا توں ٹّپ ٹّپ ڈِّگدا سی۔ سںجھ هو گای ار مَےں اج بن بی نهیں گای, سِکھر چھّت تے چںد دی چاںدنی توں مِّٹھی مِّٹھی پون وِچ اےسے هال هی بَےٹھی رهی۔ رات ڈُوںگھی هو گای۔ بھِنّی رَےن تے تےل دی پھُهار پوے۔ دھںتو اکاس وِچ تارا مںڈل نال چھٹکی سرد چاںدنی نال ٹھںڈھی رات اُس تاںگھ وِچ نیںد نُوں نےڑے نا آاُن دےوے۔ مَےں بَےٹھی رهی اےسو سُکھ تے وَےراگ وِچ, پهِر لّگے لںگھن۔ کدے انںد دا جھوکا, کدے پرےم دا هُلارا, کدے ساںتی دا ٹھهِرااُ, کدے چاه تے کدے چااُ, کدے روڑھ, تدے پتا لّگا جاں سوےرا هو گِآ۔ کِسے نے هےٹھوں آکے آکھِآ:-ِاک پھکیر آيا کھڑا هَے, آکھدا هَے:"کھبر ديو جو تُهاڈے 'پِآرے دا پِآرا' مَےں آ گِآ هاں"۔ اںمی ِاه سار لَےکے مےرے پاس بھّجی آای تے کهِن لّگی: 'اُںن کاکی! پِآرے دا پِآرا آ گِآ هَے۔" مَےں سُنکے اُّٹھ نا سکی, پُچھِآ: 'کِّتھے هَے?" ماں کهِن لّگی هےٹھ کھڑا هَے. تے سُنےها بھےجِآ سُ کِ 'مَےں آ گِآ هاں', چّل آپ ٹُرکے لِآایاے۔" مَےں هّس پای تے آکھِآ: 'اںمیاے! کوای کںگلا مکھَول کردا هَے ےا کوای چھلیآ سانُوں ڈلدا هَے۔ بھلا ساهنساه بی کدے اَےس ترھاں آاُںدے هن? اںمیاے! اُه بُهو تے کد اٹکدے هن? جو کلےجے چیرکے اںدر لںگھ جاںدے هن, اُنھاں نُوں دربان کی روک سکدے هن? پھےر مَےنُوں دھُوه نهیں پَےںدی, آپے مےرے کدم بےوسے هو نهیں اُٹھ نّسو۔ پِآرا تاں چُںبک واںنگُو دھُهوگا۔" ماں هرےان هو کے بولی 'کاپھی ٹپلا نا لّگے۔" مَےں کِها : 'جاه پُّچھ بھےجس کِ نااُں کی هَے تے کی چاهُںدا هَے? ٹهِلن گای تے کھبر لِآای کِ اُه آپنا
دُپهِرے پِتا جی آاے تاں کھبر لِآاے کِ اُه کوای رمتا سادھ سی, اےتھے آکے کِسے ٹهِلن توں تُهاڈی کتھا سُنکے چھل کھےڈِآ سُو۔ جِس سراں وِچ اُترِآ هَے, اَوتھوں دا سردار آکے ساری سُوںه دے گِآ هَے ار هُن اُه هوالات وِچ هَے۔ اںمی مےرے گل لّگ کے کهِن لّگی: 'وهِمن کُڑیاے۔ تُوں پِآرے دے پِآرے نُوں جرُور مِلےںگی'۔ مےریآں هُن چیکاں نِکل گایآں ار پِآرے دے پِآرے نُوں مِلن دی تاںگھ هور بھڑک اُّٹھی۔ اُس ٹھّگ نُوں تاں مَےں چھُڈا دِّتا, پر گھر وِچ, لّگیآں اُڈیکاں تے درسن دی کھِّچ دیآں گّلاں هون! سارا دِن اسیں سارے وِراگی بےٹھے ِاهو جِهیآں وارتا کردے رهے۔ جاں سُورج لّگا اںدر باهر هون تاں مَےں بن نُوں گای۔ ِاس وےلے دو آدمی هور ڈِّٹھے جو ِاک رُّکھ دے هےٹھاں بَےٹھے گااُں رهے سن۔ ِانھاں دا گااُنا بهُت کھِّچن والا سی, ار جو گااُںدے
سن سو ِاه سی:-
منهُ ن نام وِسار اهِنِس دھِآایاَے۔۔
جِاُ راکھهِ کِرپا دھار تِوَے سُکھ پاایاَے۔۔۱۔۔
1. ِاه سبد سُوهی مهلا ۱ وِچ هَے۔
مَے اںدھُلے هر نام لکُٹی ٹوهنی۔۔
رهاُ ساهِب کی ٹےک ن موهے موهنی۔۔۱۔۔رهااُ۔۔
جه دےکھاُ ته نال گُر دےکھالِآ۔۔
اںتر باهر بھال سبد نِهالِآ۔۔۲۔۔
سےوی ستِگُر بھاِا نام نِرںجنا۔۔
تُدھ بھاوَے تِوَے رجاِا بھرم بھاُ بھںجنا۔۔۳۔۔
جنمت هی دُکھ لاگَے مرنا آِا کَے۔۔
جنم مرن پروان هر گُن گاِا کَے۔۔۴۔۔
هاُ ناهی تُو هووهِ تُدھ هی ساجِآ۔۔
آپے تھاپ اُتھاپ سبد نِواجِآ۔۔۵۔۔
دےهی بھسم رُلاِا ن جاپی کر گيا۔۔
آپے رهِآ سماِا سو وِسماد بھيا۔۔۶۔۔
تُوں ناهی پربھ دُور جانهِ سبھ تُو هَے۔
گُرمُکھ وےکھ هدُور اںتر بھی تُو هَے۔۔۷۔۔
مَے دیجَے نام نِواس اںتر ساںت هوِا۔۔
گُن گاوَے نانک داس ستِگُر مت دےِا۔۔۸۔۔۳۔۔۵۔۔
مَےں جِتھے کھڑی ساں بَےٹھ گای۔ اےه گااُنا بی بںد هو گِآ, پر مَےں هِّل نا سکی۔ تدے هِّلی جاں اےه دووےں منُّکھ, جے ڈاڈھے ٹھںڈھے تے سُکھی لّگدے سن, آاے تے پُّچھن لّگے: 'کاکی! تُوں کِسے رِکھی دی دےوی هَےں ار ِاس بن وِچ تپ کردی هَےں?" مَےں کِها: 'جی نهیں, مَےں تاں سادھنی نهیں هاں۔"
'بھلا کوای سںت اےتھے آاے هن?"
مَےں کِها: 'جی نهیں۔'
'بھلا کیه ِاه اَوهو بن هَے جِتھے پںج چھے برس هواے تاں ِاک پردےسی نُوں راج کںجاں بھُلووےں سِر مار بَےٹھی سی?'
مَےں کںبی, نَےن بھر آاے, سِر نیواں کرکے اُچھلدے کلےجے مَےں کِها: 'جی هاں, پر تُسیں هُکم کرو کیه چاهیدا هَے?' 'هور لوڑ نهیں کهِکے اُه تُر گاے, مَےں مٹھ وِچ جاکے بَےٹھ گای۔ پِچھلی ےاد نے اج بڑا رُآيا۔ ِاه بی سمجھ نا پوے کِ اےه ترَے آدمی کیه پُّچھدے سن,
آوهُ سجنا هاُ دےکھا درسن تےرا رام۔۔
گھر آپنڑَے کھڑی تکا مَے من چااُ گھنےرا رام ۔۔
(سُوهی مهلا ۱)
مَےں اّج گھر جانا بی بھُّل گای ساں۔ باپُو جی نُوں پھِکر پَے گِآ۔ ڈولی گولیآں تے اسواری مسالاں نال لَےکے مَےنُوں ڈھُوںڈدے گھر لَے جان واستے آاے۔ مےرے توں بِناں جانو کُچھ منُّکھ پِتا جی دے هُکم وِچ مَےتھوں دُور دُور رهِکے مےری رکھےا کرِآ کردے سن, اَوه مَےنُوں بن وِچ ِاکّلِآں چھّڈکے ڈےرے نهیں سن گاے, رات پَے جان کرکے نےڑے نےڑے لُککے راکھی کر رهے سن۔ مَےں هُن گھر گای تے تاںگھاں نے هور تِّکھا رںگ پھڑ لِآ۔ نوےں مِلے لوکاں دا هال مَےں ماتا پِتا نُوں دّسِآ۔ اسیں سارے سوچاں تے تاںگھاں وِچ ساں۔
هات اسیں تُاے جنے اےه تُکاں پےار نال پڑھدے رهے۔ تڑکسار مَےں من نُوں آای, مےری اّکھیں جی تے ساپُو جی بی نال آاے جو اُه بن وِچ نوےں آاے منُّکھاں دے منوهر گَون سُنن۔ اّگے مےرے مٹھ توں جرا کُ پرے وار چار منُّکھ کھڑے اُّتر وّل تّک رهے سن ار اےه گااُں رهے سن:-
هم گھر ساجن آاے۔۔ ساچے مےل مِلااے۔۔
سهج مِلااے هر من بھااے پںچ مِلے سُکھ پايا۔۔
ساای وست پراپت هوای جِس سےتی من لايا۔۔
اندِن مےل بھيا من مانِآ گھر مںدر سوهااے۔۔
پںچ سبد دھُن انهد واجے هم گھر ساجن آاے۔۔۱۔۔
اسیں پّتھر دیآں مُورتاں واںبُو کھڑے دے کھڑے رهِ گاے۔ جاں اّکھاں کھولھیآں تاں اےه چارے مُورتا گَےب سن۔ اسیں من دے باهر تھڑے تے آ بَےٹھے۔ پل کُ مگروں مےرے کلوجے نُوں ات دھُو پای اَےاُں کِ جِوےں مُّٹھ بھرکے
1. راگ سُوهی مهلا ۱ چھںتُو گھر ۲۔۔
کوای کّڈھ لِجاںدا هَے! سریر جھُوٹھا هو گِآ, اَوپرا هو گِآ۔ 'مَےں سریر نهیں" ِاس وےلے مَےنُوں دِّسِآ, پرتّکھ هو گِآ کِ 'مَےں سریر نهیں هاں۔' مےرے اںدروں بےوسے نِکل گِآ 'اںمی! پِآرے دا پِآرا آ گِآ', تاں پھےر مےرے نےتُو بںد هو گاے, هوس نهیں رهی, پتا نهیں کیه ورتِآ? ماں پِاُ نُوں مَےں تُڑھکدے ڈِّٹھا هَے, پھےر پتا نهیں کیه هويا!
جاں مےری اّکھ کھُّلھی مےرا سِر کِسے ڈاڈھے هی پِآرے چرناں تے پِآ سی, مےرے نَےن اُنھاں تے هںجھُو کےر رهے سن. مےرے سِر تے کوای هّتھ پھِر رِها سی جو ات سُکھ دے رِها سی, مےرا جی ِانّا سُکھی سی کِ سِر نهیں چُّک سکدی ساں۔ ِاس ڈُوںگھے پِآر والے هّتھ نے مےرا سِر چُّکِآ, جاں مَےں نجر بھرکے مُکھڑے ول تّکِآ تاں اُه ِاک لِسکارا وّجا کِ بِجلی والی چکاچُوںدھ هو گای۔ مےرا سِر پھےر ڈھهِ پِآ تے چیک واںجھُو دُهاای نِکل گای 'پِآرے دا پِآرا'۔
اُس سُکھ آنںد والے هّتھاں نے مَےنُوں پھےر چُّکِآ, مَےنُوں بِٹھاےا۔ مَےں پھےر چِهرے ول نهیں تّک سکی۔ اںمی نے کِها: 'کاکی! پِآرے دے پِآرے جی آ گاے تّک'۔
مَےں کیه تّکاں! کَون آ گاے? پِآرے دے پِآرے آاے کِ مےرے پران آ گاے, جِّد آ گای, آتماں آ گِآ۔ پهِلا کھِآل اُهناں پوِّتر تے پرےم بھرے هّتھاں وِچ مَےنُوں ِاه پھُرِآ کِ ِاه 'پِآرے دا پِآرا' پِآرا هَے کِ پِآر آپ هَے۔ مےرے نَےناں وِچ پھےر جل بھر آےا, سِر پھِر چرناں تے ڈھهِ پِآ, پر اُه مَےنُوں سِر تے هّتھ پھےر پھےر کے پِآر کردے سی۔ مَےں کِها اےه سّچ مُّچ مےرے پِآرے نُوں پِآر کردے سن جو اُس پِچھے مےرے نال اَےڈا سُهنا پِآر کردے هن۔ مَےں اُس وےلے کی کراں? کُچھ نا اهُڑے۔ سریر کّٹاں? ٹوٹے ٹوٹے کراں تے وار وار کے اّگ وِچ سِّٹی جاواں, من تن سدکے کراں? جو هووے سو لُٹا دِآں? مَےں دھونی هو گای, مَےں جے پاپن تے کھُون کرن والی ساں مَےں پِآری جا رهی هاں۔ جِنھاں دے پِآرے نُوں مَےں تیر نال مارِآ اُه آکے مَےنُوں پِآر کر رهے هن۔ اچرج سی کِ ات اچرج!
آوهُ میت پِآرے۔۔ مںگل گاوهُ نارے۔۔
سچ مںگل گاوهُ تا پربھ بھاوهُ سوهِلڑا جُگ چارے۔۔
اپنے گھر آيا تھان سُهايا کارج سبد سوارے۔۔
گِآن مها رس نےتری اںجن ترِبھون رُوپ دِکھايا۔۔
سکھی مِلهُ رس مںگل گاوهُ هم گھر ساجن آيا۔۔۲۔۔
(سُوهی م: १ اںک ۷۶۴)
جاں ِاه دھُن بںد هوای تاں اںمی نے ٹُںبکے مَےنُوں آکھِآ: 'کاکی! 'پِآرے دے پِآر' جی دی کھاتر کرو۔ دُور توں آاے هن: ِاسنان, جل انّ!" ِاه سُنکے مےرا کلےجا پھےر کںبِآ, هاِا مَےں سدا کُلدی هی رهی. مَےں هُن وی آپنے سُآد وِچ هی پای هاں, پِآرو جی دے سُکھ ول دھِآن نهیں دِّتا۔ دِل نُوں گھاٹ پَےکے کلوجا کڑک کرکے ٹُّٹا ار مَےں گس کھاکے دھڑںم کرکے ڈِّگ پای۔ مےری, بےسُدھی تے جد هوس آای تاں ِاه اواج کلےجا پاڑکے نِکلی, "هے پاپیآں نُوں پِآر کرن والے! هے اپرادھیآں نُوں تارن والے! هے کھُونیآں نُوں پِآر نال سّچا کرن والے! هے آپنے سُکھ مںدراں نُوں چھّڈ کے بناں وِچ کیتے تے کِرماں تے مِهر کرن والے! هو سُدھو پِآر تے دياں دے رُوپ! مَےں جےهی پاپن, بھُلّکت تے آپنے سُکھاں دی پِآری نُوں بکھس لَے, بکھس لَے, تُوں بکھسِںد هَےں, مَےں بھُّلنهار هاں, مَےں نِری بھُّل هاں, تُوں نِری بکھسِس هَے۔ پِآرے دے پِآرے! مَےں نهیں رهی, مَےں ٹُّٹ گای هاں, مَےں مر چّلی هاں, مَےں گای, اَوه مَےں مری" کهِںدی مَےں دھڑںم کردی پھےر چرناں تے ڈِگ پای, پر هويا کیه? مَےں سریر نا رهی۔ سریر چرناں تے پِآ سی تے مَےں اچرج هوکے کی پای وےکھاں کِ مَےں سریر توں باهر نِکلی کھڑوتی هاں تے کیه وےکھدی هاں? ساری سُںدرتا, سارا پِآر, سارا رس, سارا آنںد, ِاک تار جِهی وِچ پروتا پِآ هَے, جِس دا مَےنُوں هُن پتا هَے کِ اُه سُرت دی تار سی۔ سارے سُںدر, سارے رسیاے, سارے پِآرے, سارے آنںدی ِاس وِچ
پھےر مَےں کی دےکھاں کِ مےری جاگ کھُّلھی هَے تے مَےں اُّٹھکے بَےٹھی هوای هاں, مےرا سریر پھُل نالوں هلکا سی, ار مَےں وِچ وّکھری ساں۔ پِآرے دے پِآرے جی مےرے وّل تّک کے مُسکرااے تے کهِن لّگا: "کاکی! تُوں آتما هَےں کِ نهیں?" هُن سُنکے مَےنُوں ڈر نهیں آيا سُکر نال نَےن بھر آاے تے تُّپ تُّپ هںجھُو کِرو۔ آپ پھُرمااُن لّگو 'کی تُوں آتما هَے?' مَےں پِآر تے ادب نال کِها: "سّچے مالکا! مَےں کُجھ نهیں, تُوں سبھ کُجھ هَےں, هاں مَےں پاپن تےرے پِآرے دی بکھسی تےری هاں, اپنا لَے۔ مَےں کیه هاں? کُچھ نهیں هاں! چرناں وِچ سما لَے تے نا وِچھوڑ, اُه وِچھوڑ گِآ هَے هُن تُسیں نا وِچھوڑنا۔ مَےں مُورکھ آتماں دا سُنےها سُنکے روںدی ساں اّج تےرے کَوتک دےکھکے اچرج هاں۔ مَےں آپنی مت تے کیه ِاتبار کراں: مت مےری تھوڑی هَے, چانناں مےرا دھُںدلا هَے, راه مےرا مَےنُوں کاںبے
مَےں ِاه مساں مساں بولی, سںگھ رُکے, نَےن برسن, لُوں کںڈے, ماڑی ماڑی تُلی پوے, وِّچ کھُسی تے نِمتا, نال ِاه لهِرا وّجے پِآرے چرناں وِچ گھر پا لِآ هَے ار آپنا سریر چھّڑکے اَوتھے وّس گای هاں۔
مےرے پِتا جی نے هُن هّتھ جوڑکے بےنتی کیتی: "هے واهِگُرُو جی! هُن کرِپا کرکے داس دا گھر پوِت کرو ار ِاس کُکر دو ولوں انّ دی سےوا پروان کرو۔" "پِآرے دے پِآرے' جی ِاه سُنکے کُچھ تُبھکے تے آکھن لّگے: "واهِگُرُو نااُں تے مےرے پِآرے دا هَے۔ "ِاه سُنکے مَےں جرا تُبھکی کِ هَےن تاں پِآرو دے پِآرو, ِانھاں سُهنِآں نے ِاه کی آکھِآ هَے? ِاه کِهی هور اَوکھی گّل آکھ رهے هن? مَےں اجے سوچ هی کر رهی ساں کِ آپ نے پھےر آکھِآ: "واهِگُرُو تاں مَےں اُس نُوں سّددا هاں جِس نُوں کِ مَےں آپنے آپے توں بی ودھیک پِآر کردا هاں۔"
هُن مَےں هور ڈری کِ کِتے اّگے واںگُو کِسے هور پِآرے دی آسا لاکے اےه پِآرے جی بی نا ٹُر جان۔ پر اُه جانی جان کرِپالُو آپو هی آکھن لّگے: "کاکی ِاه نویں گّل نهیں, تَےنُوں چںگے لّگن والے اُس دا نااُں تَےنُوں پرماتماں بی دّس گاے هن, جو تُوں ڈردی سَوں کِ لُککے مےرے نال رهِںدا هَے۔ تار جِس وِچ کِ تُوں اچرج کَوتک نال سبھ کُچھ پُّتا تے رُوپ ارُوپ ڈِّٹھا هَے اُس دا نااُں سُرت هَے, اُس سُورت دا سُرتا واهِگُرُو هَے۔ اُس دا رُوپ رںگ رےکھ بھےکھ کوای نهیں هَے پر اُه سبھ دے اںگ سںگ هَے سبھ دے آپنے آپ دے آپے دا بی دےکھنهار هَے, اُه اَےاُں مِلدا هَے جِنُوں هُن تُساں اُس دے چرناں نُوں پرسِآ هَے۔ ِاه 'واهِگُرُو' نام اُس دا هَے۔ تُسیں اُس نُوں ےاد کردے رهے هو, اُه تُهاڈی ےاد دا بّدھا تُهانُوں آپنی وّل کھِّچدا رِها هَے۔ ِاه جو تُهانُوں آنںد اںدروں آاُںدا هَے ِاه اُس دا هَے۔ اُه سدا پرےم هَے 'آپے پریت پرےم پرمےسُر کرمی مِلَے وڈاای' تے مِلدا بی پِآر نال هی هَے۔ اُه سارے هَے,
1. ِاه تُک پربھاتی مهلا ۱ وِچ هَے۔
اںدر باهر هَے, اںدر هون کرکے باهر ڈھُوںڈنا نهیں پَےںدا۔ پِآر نال ےاد کردِآں هی آپنا آپ لکھا دےںدا هَے۔ اُس پِآرے نال جُڑے رهِنا جیون هَے تے اَوس توں وِچھُڑنا مَوت هَے۔ ِاسے مےل نُوں کِها گِآ سی کِ 'تُوں آتماں هَے۔" ِاه اسلی جیون هَے, سںسار اےس جیون توں باهر هَے; اےسے کرکے دُکھی هَے۔ اےس جیون بِناں جو جیون هَے اُه جیون نهیں" : ِاه کهِکے آپ کھّبے پاسے تّکے تے بےلے: 'مردانِآ! رباب وجا کِ بانی آای هَے'۔ آپ تاں کهِںدے هی لِو لین هو گاے تے مردانے نے ِاک ساج وجايا جو سرودے نال کُچھ مِلدا جُلدا سی, مَےنُوں پِچھوں پتا لّگا کِ ِاس دا نااُں رباب هَے ار پِآرے دے پِآرے جی دی وِاُںت دا هَے۔ ساج ِاه اَےڈا سُریلا سی کِ چھِڑدِآں هی جی جُڑ گِآ۔ ڈاڈھی هی پِآری سُر نال گاونهار نے ِاه گاںوِآ:
هر بِن کِاُ جیوا مےری ماای ۔۔
جَے جگدیس تےرا جس جاچاُ مَے هر بِن رهن ن جاای ۔۔۱۔۔
رهااُ۔۔ هر کی پِآس پِآسی کامن دےکھاُ رَےن سباای ۔۔
سریدھر ناتھ مےرا من لینا پربھ جانَے پیر پراای ۔۔۱۔۔
(اںک-۱۲۳۲)
جد سماپتی هوای تے پِتا جی نے پھےر آپ اّگے گھر چّلن لای بےنتی کیتی۔ پِآرے دے پِآرو جی نے آےا کیتی کِ اسیں اےس من وِچ هی چںگے هاں کِ جِتھے پِآری پُتری واهِگُرُو نُوں واجاں ماردی رهی هَے, پرںتُو مےرے تھِڑکدے بُّلاں دی اتے ماتا پِتا جی دی هّتھ بنّھویں ارجوای پھےر هوای تے دین دِآل جی نے پروان کر لِآ ار ساڈے پاپیآں دے راجسی مکان وِچ چرن پااے۔
ساڈے لای هُن چااُ کھُسیآں, انںد, مںگل, بِنود اچرج رںگاں دے کھُّلھ پاے۔ مَےں کیه آکھاں, ساڈا اّج جیون هی هور هو گِآ۔ پِآرے دے پِآرے جی دی سےوا دے رںگ وِچ جو رس سی سو سانُوں هی پتا هَے۔ اُس رںگ نُوں دّس سکنا کھرا کٹھن هَے۔
1. ِاه سبد راگُو سارںگ اسٹپدیآں مهلا ۱ گھر ۱ وِچ هَے۔
اّج دِن تّک مَےنُوں کیه پتا سی کِ کیه هو رِها هَے? مَےنُو کَون کھِّچ رِها هَے? مَےں کِّدھر جا رهی هاں? هُن سارے پتے لّگا۔ بھاوےں ِانھاں پتِآں توں بِناں جو بیج مےرے اںدر اُگِآ تے مَول پِآ سی اُه ٹھیک سی, پر پتے لّگکے کُچھ هور دھِرواس تے بھروسے دا رںگ هو گِآ۔ مےرے پِآرے دے پِآرے سری ستِگُر نانک دےو جی سن۔ هاں, ِاک دِن کِسے گُںمڑاای وِچ پِآرے جی دے مُوںهوں بی ِاه نااُں نِکلِآ سی, پر مَےں اّلھڑ نُوں تدوں کوای بهُ نا پِآ۔
هُن مَےنُوں پتا لّگ چُکا سی کِ رباب وجااُن والا مردانا گُرُو جی دا نِج سےوک سی جو سری گُرُو جی دا کیرتنیآں سی۔ دے چار دِن پهِلے توں جو چںگے لّگن والے منُّکھ مَےنُوں بن وِچ گااُںدے ےا پتے پُّچھدے مِلے سن, اُه بھاای بھگیرتھ, بھاای سیهاں تے تارا جی سن جو سری ستِگُرُو جی دے پِآرے سِّکھ سن۔ جو اُنھاں دے پردےساں توں گھر آياں دے درسن نُوں آاے سن, پر اُهناں نُوں پتا لگا سی کِ آپ جھناں وّل دا رُکھ لَےکے گاے هن۔ اُه سُوںهاں لَےںدے تے پتے کّڈھدے کُچھ اّگے اّپڑ پاے سن۔ اےس تھاوےں جِتھے کِ اَوه اّپڑے اَوه جاندے سن کِ ستِگُر نے پُّجنا هَے۔ کِاُںک بھاای تِلوکے-مےرے پِآر دی مَوت تے مےرے وَےراگ دی وارتا گُرُو جی دے سِکھاں وِچ اّپڑ چُکی سی تے بےبے جی دا کھِآل سی کِ ستِگُر جھنااُں دے رُکھ نُوں جو هواے هن اَوه بیبی جی نُوں جرُور تارن واستے جانگے۔ بےبے جی دے انُمان توں سمادھی-درسن نے سی سِّکھاں نُوں ِاهو پتا دِّتا سی۔
اےه سارے پِآرے درسناں لای آاے سن اتے گُرُو جی جد مُهاڑاں موڑن تا ِاه بےنتی کرن کِ بےبے جی بِنَے کردے هن کِ گھر اّپڑو تے درسن ديو۔ سری گُرُو جی اےتھے آپنے پِآرے سِّکھ دے دِتے بچناں نُوں پُورا کرن تے سانُوں تارن واستے آاے سن اتے مَےں گھولی تے سدکے هاں ساری اُس جوت نِرںجنی دے چرناں توں, پِآرے سِکھاں نُوں آکھن لّگے: 'بےبے نانکی بھَےن هَے, پر ِاه بھاگوںتی بی پُّتری هو دِّسی هَے۔ هُن کُجھ دِن اساں ِاس پاس کّٹنے هن پھِر چّلاںگے تے درسن بےبے جی نُوں اّج هو جانگے۔' مَےں ِاس گریب نِواجتا دے پِآر نُوں, جو اُس نِمانِآں
هُن مَےنُوں پتا لّگا کِ ساڈے تّپے وِچ پھِرنا تے جودھ گُرمُکھ دو پِآرے تے هور انےکاں سِکھ مےرے سّچے پِتا گُرُو نانک دےو دے تارے ار اُس جوت نِرںجنی واهِگُرُو جی دے پرےم وِچ مّتے وسدے هن۔ کَون جاندا سی کِ اَےسے هیرے ساجھے راج وِچ لُکے پاے هن۔ ِانھاں پِآرِآں دا آپنا ستِسںگ سی ار ِانھاں نُوں مِلن واستے مَےنُوں چںگا لّگن والا منُّکھ ساڈے نگر آيا سی۔ نِرںجن تھااُں وےکھکے آپنے نِرںکار دے پِآر تے پرےم وِچ اُه مست بَےٹھا سی, جدوں مےرے پاپی هّتھاں نے اُس نُوں وِنّھ گھّتِآ سی۔ اُس گُرُو سُآرے. گُرُو پِآرے دا نااُں بھاای تِلوکا سی اتے بِردھ پُرکھ بھاای بھگیرتھ دا اُه پُت سی۔ سری گُرُو جی ِاس پِآرے نُوں بهُت پِآر کردے سَو توں ِاس نُوں آپ نے چھوٹی اُمر وِچ هی پُورن پُرکھ بنا دِتا سی۔ جِس دِن مےرے ِانھاں هّتھاں نے تیر مارِآ اُس چںگے نے اجے باای هُنال سِآل مساں وےکھو سے۔ هاں, اّج پتا لّگا کِ جِس نُوں مَےں مارِآ اُه مَےنُوں آتما دی جِںد وِچ جِوال گِآ هَے, جِس دے پُّتر نُوں مَےں وِچھوڑِآ اُه اّج مےرے گھر مَےنُوں پُتری دی ترھاں دےکھ رِها هَے, ار بھانا کهِںدا هَے تے مےرا اَوگُن نهیں چِتاردا۔ جِس ستِگُرُو دا لاڈلا سِکھ مَےں چڑھدی جوانی وِچ وِنّھ گھوتِآ اُه پتِت پاون مَےنُوں 'کاکی' آکھ رِها هَے۔ تدے تاں اےه گُرُو کے سِّکھ بھاای بھاای کرکے ِاک دُواے نُوں کدے هن۔ پرےم تاں سارا ِانھاں کول هَے, دُوای تے دُّکھ کِتے لاگے نهی پھٹکدی, امِت بکھسِس ِانھاں دے گھر هَے, دھنّ ِاه ستِسںگ هَے۔
مَےنُوں آپنے رںگاں وِچ مّتی نُوں کی پتا سی کِ جگت وِچ دُکھ بی کوای سَے هَے۔ هُن پتا لّگا کِ سرِسٹی بھار نال دّبی پای هَے, سارا دےس هاهاکار کر رِها هَے, پاپ دی کالی رات پَے رهی هَے اتے اُس هنےرے دے کّٹن لای ستِگُر نانک دےو جی آاے هن, جِنھاں نے اَےسے گُرمُکھ پِآرے پَےدا کیتے هن جو سںسار نُوں تاردے هن۔ سارے نگر وِچ
واه واه, پِآرے ستِگُرُو جی ساڈے گھر آاے هن۔ ماں پِاُ تاں کرن جو کُچھ وڈِآں دے گھر آياں کریدا هَے۔ مَےں مُورکھ, جو بھُّلی رهی تے هّےا کردی تاری گای تے پھےر وڈِآای گای, هاں, مَےں الھڑ, جنم توں بے-پرواه تے بےکھبر, مُگدھ اجان کی جانا کِ ِاّڈے وّڈے داتے دا ساگت کِںنج پُورا پُورا کریدا هَے تے پِآرے دے پِآرے دی کھُسی کیکُو چُںڈیدی هَے تے ادب کیکُوں کریدا هَے۔ مَےں تاں جو جی آای پِآرے ستِگُرُو جی نُوں کهِ دےںدی سی۔ مَےں هّتھ بنّھ کے آکھِآ"هو تان کرتا جی! ِاس مُورکھ نُوں کُچھ اکل نهیں, سارے مےرے آکھدے هن کِ اّج بڑی کھُسی کرو, مَےں کی کھُسی کراں? اجان هاں, سمجھ نهیں سکدی۔ اےه دان کرو جو مَےنُوں پھِر وِسارا نا هووے۔ ِاه جو نام دی بکھسِس هوای هَے تے اںدر سّرا هو کے بھاس رهی هَے, ِاه سدا مِلی رهے۔ ِاک تاں مَےنُوں ِاه کھُسی لگدی هَے۔ ِاه دان کرو جو ِاس ابھاگ پر هُن سُبھاگ نگری وِچ آپنے پوِتر هّتھاں نال دھرمسال دی نیںه دھرو, جِتھے آپ دے پِآرِآں دا ستِسںگ هويا کرو اتے ديا کرو جو سهِر دے لوک, جے مےرے واںگ اّلھڑ تے اںنجانے هن, آپ دی سرنی لّگرے سِّکھی دے رستے پَےکے تر جان۔ دُوجی مَےنُوں کھُسی ِاه لّگدی هَے۔"
پِآرے تان کرتا جی مےری ارجوای سُنکے کھُسی هواے۔ اُه داساں دے مان توں اناتھاں دے تان سو, آپ جی نے اُماه نال دھرمسال دی نیںه دھری۔ جِتھے دھرمسالا اُسرنی سی اُتھے بَےٹھکے سارے پِآرِآں نُوں نام اںمرِت پِلايا تے سّچے مارگ پا دِّتا۔ سارا دِن ِاس ترھاں جیادان دےکے پِآرے ستِگُراں نے نگری تار دِّتی۔ سںجھ نُوں سودر دی چَوںکی لّگی۔ پھِر اُه آرتی سری گُرُو جی نے آپ پڑھی کِ جِس نُوں سُندِآں سار آتما دا لهِرا اپنے وِچ لَے جاںدا هَے۔
هو اتِّتھی راهی۔ ِاه اُه تھااُں هَے جِتھے پِآرے جی سهید هواے سے, جِتھے مَےں پِآرے دے پِآرے جی نُوں برساں ارادھِآ سی, جِتھے ستِگُر
سری گُرُو جی سارا کّتک تے سارا مّگھر ساڈے نّگر هی رهے, تّپا تے لاگے دے گِراایں دُور دُور تّک "دھنّ سری گُرُو نانک, دھنّ سری گُرُو نانک" هو گِآ۔ بڑے بڑے ادھم جیو تر گاے۔ هُن آپ نے کِسے هور دھرتی نُوں تارن لای جانا سی, مےرا پِآر کد ِاه سهِ سکدا سی کِ اُه وِچھُڑن? پر هُن مےرے پِآر دا اکاس تے هّداں اُچےریآں هو گایآں سن۔ اُهناں دا اوتار سںسار پر پرانی ماتر لای سی تے مَےنُوں ِاه جاپدا سی کِ اُهناں دی پرسنّتا وِچ پرسنّ توں اُهناں دی آسا وِچ هاجر ِاه مےرا ادب والا پرےم هو سکدا هَے۔ جی کھُسدِآں تے کالجے وِچ تیر وجدِآں ِاس اُّچے بھاو نے مَےنُوں پهِلے دِناں دے هّد بنّے والے پِآر وِچ نهیں گھُّٹِآ۔ مَےں کھُس سی ار ِاه ارداس کردی ساں:-
جِنھ راهیں چّلو هو ستِگُر! مُڑ اُنھ راهیں آنا۔
دِل مےرے وِچ واس رهے جد اّکھ اُهلے هو جانا۔
ےاد رُوساں جو بکھسی آپے اُس نُوں آپ پُگاناں,-
ِاک دم کدے ن وِسر سانُوں, چرناں وِچ رهاناں۔
ےاد اساڈی پوے جِ دِّلی ِاس نُوں کھِّچ رکھاناں۔
اّج چلے هو جے ستِگُر جی! مُڑ بی پھےرا پاناں۔
رُلدِآں کھُلدِآں, نیوِآں کولوں لڑ نا کدے چھُڈاناں۔
ِاس ترھاں دے پِآر بِرهوں دے ساڈے رںگاں وِچ ستِگُراں نے تِآری کر لای۔ تُرن دے دِناں توں پهِلے مےرے وِآه دی گّل چھِڑی, پِتا جی نے ستِگُراں اّگے بےنتی کیتی۔ جد آپ جی نے کِرپا کرو نےتراں نال مےری وّل تّکِآ تاں مَےں چرن پکڑکے رو پای تے بےنتی کیتی:"هَے جانی جان جی! سںسار اگن توں رّکھ لوو۔"
آکھن لّگے "اساں اّگ وِچ پانی رّکھِآ هَے, تے بںدھن وِچ مُکت رکھی هَے, گرِهست وِچ نِربان سِکھلان آاے هاں۔" مَےں کِها: 'سّت بچن! جو آپ دا هُکم هَے اُه مےرا جیون هَے۔" تد آپ بولے: "گرِهستی واهِگُرُو تّک پهُںچے۔ 'واهِگُرُو دا پِآر' تے 'گرِهست
پھِر مےرے پِتا ول تّک کے کهِن لّگا: "ِاس لاڈلی نُوں دُّکھ نا دےنا, ِاس دے سِر واهِگُرُو دا هّتھ هَے, ِاه جو کرےگی اُه ماڑا نهیں بهےگا, ِاس نُوں کِسے گّلے تںگ نا کرنا۔ سهِ سُبھاو جے ِاه چاهے, کاج کر دےنا, جے ِاه نا چاهے تاں نا کرنا۔ ِاس دے سِر سادھ سںگت دی سےوا دا چوکھا بھار رهےگا۔ سُرت ِاس دی نام دے گھر رسیآ هَے چُکی هَے, ِاه سُکھی هَے۔"
پھےر مےرے ویر دے سِر هّتھ پھےرکے 'هر داس' نام بکھسِآ, آکھن لّگے : "سِّکھا! تُوں راج کریں, تےری بھَےن جوگ کرےگی۔ تےرے راج وِچ اُس دا جوگ چّلےگا, ار اُس دے جوگ نُوں تےرا راج سهارا دےوےگا, اَےاُں دےوےں راج جوگ کماکے سهِج پد وِچ کھےڈےگے۔" کیه دّساں ِاس ترھاں دے امِّت دان دےںدے, بّدل دی ترھاں وّسدے پِآرے جی کِسے هور ٹِکانے نُوں چلے گاے۔ اسیں ساںت تے پِآر بھری اُداسی وِچ پَے گاے۔ پر نِت دا ستِسںگ, سےور وےلے آسا دی وار دا کیرتن, سںجھ نُوں 'سودر' دی چَوکی تے آرتی آد سّچے پر- چےوےں ساڈے نال سن۔ پِتا جی راج کردے تے مَےں سںگت دی سےوا کردی ساں۔ ِاس ترھاں جد ویر جی راج بھاگ توں آاے تاں گُر واک سپھل هواے۔ ِاسے ترھاں مےری پںجاه ورھے دی اُمر- جو مَےنُوں دھُروں مِلی سی-بِتیت هوای۔
هاں, مُساپھر! اےتھے ِاک انجان گریب سِکھ مُساپھر بانی پڑھدا بَےٹھا سی, جے ِاکّلا سی ار جِس نُوں کوای نهیں سی جاندا, جو مُورکھ تے کھُردرے هّتھاں نال گھاِال کیتا گِآ تے دو اّکھاں توں بِناں کِسے هی
1. کبیر جاُ گِه کرهِ ت دھرم کر (سلوک کبیر)
دے نیر وگے توں بِناں سسکارِآ گِآ۔ اُه گُںم آيا توں گُںم گِآ, پر اُه گُر نانک دےو دی کنی والا آدمی آپنی گُںم ےاترا وِچ ِاک اَےسا واک کر گِآ کِ جِس دِن سری گُرُو نانک دےو جی ساڈے تّپيوں ٹُرے سن, تد تّپے دی هّد تّک جو سِّکھ چھّڈن گاے, اُنھاں دی گِنتی نو سَو توں ودھیک سی۔ ِاک سِکھ دی جِںدڑی اپنی 'چُّپ-اواج' نال هجاراں نُوں اُدھارنے دا کارن هوای۔ اُه پِآری آتماں اےتھے بَےٹھی سی, پر اُسدے کھُون دے ِاک ِاک ٹّپے دے بدلے ِاتھے ِاک ِاک سِکھ پَےدا هويا۔ هو مُساپھر! کی تُوں سِکھ هَےں? سِکھ کِ سِکھی کیه هُںدی هَے? ار گُرُو نانک جی دے اُس سُکھ سُنےهڑے دا, جو اُس نے دےکے 'توٹے پّکھ' وِچوں کّڈھ کے 'لاهے پّکھ' وِچ لوکاں نُوں پا دِتا, آواجا سُن تے سِکھ ار پھےر سںسار نُوں سِکھا, ار دےکھ کِ ِاک سِکھ وِچ کِنّی سمرّتھا هُںدی هَے! دےکھ کِ سِکھ سوا لّکھ کِکُو هو جاںدا هَے۔ بھےٹے دا سُبھااُ لاهے دے گھر کِّکُو آ وّسدا هَے?
ِاه کُچھ آکھن مگروں اُه سُورت چُّپ هو گای, مےرے ولوں نجر موڑکے ارساں وّل تّکی, پھےر مےرے وّل تّکی تے بولی:-
منهُ ن نام وِسار اهِنِس دھِآایاَے۔۔
جِاُ راکھهِ کِرپادھار تِوَے سُکھ پاایاَے۔۔۱۔۔
مَے اںدھُلے هر نام لکُٹی ٹَوهنی۔۔
رهاُ ساهِب کی ٹےک ن موهے موهنی۔۔۱۔۔رهااُ۔۔
(اںک: م: ۱ اںک ۷۵۲)
ِاه ات پِآر نال گااُںدی مےرے تے تٹھ تُٹھ کے نجر پااُںدی پھےر اُپر اُّچی چّڑدی چڑھدی اکاساں وِچ ِاک کِرن واںنگُو لسدی لسدی دُور هُںدی, مّدھم پَےںدی اںت گُںم هو گای۔ مَےنُوں نیںد وِچ اُس دے گُںم هو جان دا بِرها پِآ تے چِت کُجھ کاهلا پِآ۔ اُس کاهل وِچ جاگ کھُّلھ گای۔ مَےں ساں تے اُه مےن سی, اےکاںت تے ساںت سی, پر ِاک سُگںدھی توں رس پھُهار اَوتھے بھری جاپدی سی, جِس دا چھِنکااُ مےرو لُوںآں نُوں چھُه چھُه کے اںدر سِںجردا سی تے اںدروں کوای نگرناٹ چھِڑکے
ِاه پُسںگ. ِاه وارتا بڑی اسچرج هَے۔ ستِگُر دے ِاهو جِهے تارنهار بِرد دے انےکاں کَوتک هواے, جو سوک هَے کِ لِکھے نهیں گاے, لِکھن وِچ تاں ات تھوڑے آاے سن۔ هاں کَون سمےں دے ولُوٹے چِّٹھے کھُوهلے تے واچے۔ مَےنُوں ِاه سُهنی وارتا دِّسی هَے اچرج والی هَے, سِکھےا والی هَے; تارنهار هَے۔ مےرے تے ِاس دا اُپکار هويا هَے۔
پربھ کی اُستت کرهُ سںت میت۔۔
ساودھان اےکاگر چیت۔۔
(گاُڑی م: ۵)
...دا اُپدےس مےرے هِردے تے لِکھِآ گِآ هَے۔ ِاوےں ِاه وارتا هورناں نُوں سُکھ داتی هو سکدی هَے. ِاس لای مَےں سوےرے هی سُپنا چےتے کر کر گھوکھ گھوکھ کے ےاد کیتا تے چےتاونیآں لِکھ لایآں جو کِوےں کِسے لِکھت وِّچ آکے کِسے سُبھاگ لےکھنی دے رستے گُر ےس دے چاترِک نَےناں تے پپیهے کنّاں تک اپڑدی هِردِآں وِچ اںمرِت دی ٹھںد پاوے