ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਛਾਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ । ਜੇ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਝ 'ਚ ਘਚੋਲਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਰੋਧ ਹਰ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰੂੜੀਗਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਈ । "¹²⁶ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤੀ ਸਾਂਝ ਨਾ ਪਾਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਮਿਆਰਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

ਇਨ੍ਹਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਘੋਟ ਪਕੜ ਪਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮੇਹ ਜੋ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖ ਪੂਰਤੀ ਜਾਂ ਪੱਖ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਮੱਧਵਰਗੀ ਕਿਰਦਾਰ, ਪੈਟੀ ਬੁਰਜ਼ਵਾ ਰੁਚੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ ਉਥੇ ਗੰਭੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।