ਕਪੂਰਥਲਾ                  ਕਰਪੂਥਲਾ        /ਰ/ਪ/

ਮਤਲਬ                     ਮਤਬਲ           /ਲ/ਬ/

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਧੁਨੀ ਲੋਪ ਤੋਂ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ- ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਔਖ ਤੋਂ ਸੌਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧੁਨੀ ਲੋਪ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਕਿਸੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਲੋਪ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਲੋਪ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਸਵਰ ਜਾਂ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਲੋਪ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- (1) ਸਵਰ ਲੋਪ ਅਤੇ (2) ਵਿਅੰਜਨ ਲੋਪ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀ ਲੋਪਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਹਨ।

ਸਵਰ ਲੋਪ

ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ                 ਵਰਤਮਾਨ ਉਚਾਰਨ       ਲੋਪ ਹੋਈ ਸਵਰ ਧੁਨੀ

ਅਹੰਕਾਰ                             ਹੰਕਾਰ                      /ਅ/

ਏਕਾਦਸੀ                   ਕਾਦਸੀ                     /ਏ/

ਜਾਤਿ                       ਜਾਤ                        /ਇ/

ਵਿਅੰਜਨ ਲੋਪ

ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ                 ਵਰਤਮਾਨ ਉਚਾਰਨ       ਲੋਪ ਹੋਈ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀ

ਸਫੁਰਤੀ                              ਫੁਰਤੀ                      /ਸ/

ਦਸਤਖਤ                   ਦਸਖਤ                     /ਤ/

ਸੂਤਰ                       ਸੂਤ                         /ਰ/

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਧੁਨੀ-ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ- ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸੌਖ ਲਈ ਬੁਲਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਬਦਲਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਵਿਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਕਿਸੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧੁਨੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਵਿਕਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ                  ਉਚਰਤ ਰੂਪ      ਧੁਨੀ ਵਿਕਾਰ

ਯਜਮਾਨ                    ਜਜਮਾਨ                    /ਯ/- ਤੋਂ -/ਜ/

ਥਨ                         ਧਣ               /ਨ/- ਤੋਂ -/ਣ/

ਕੰਕਣ                       ਕੰਗਣ             /ਕ/- ਤੋਂ -/ਗ/

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਦੁੱਤ ਵਿਅੰਜਨ (Gemination) ਕਿਸਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ?

ਉੱਤਰ- ਦੁੱਤ ਵਿਅੰਜਨ ਜਾਂ ਜੁੱਟ ਵਿਅੰਜਨ (gemination) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਿਅੰਜਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਲਮਕਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੂੰ ਦੁੱਤ ਵਿਅੰਜਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਤ ਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਦੋ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-

ਕੱਲਾ = ਕ ਅ ਲ ਲ ਆ