‘ਸ’ ਅਤੇ 'ਸ਼' ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਫਰਕ
ਅਮੀਰ ਧਿਰ ਕੰਮੀ ਕਮੀਣਾ ਦੀ ਧਿਰ
ਸ਼ੇਰ ਸੋਰ
ਛੱਪਰਾ ਸੱਪਰਾ
ਵੱਛਾ ਵੱਸਾ
ਵਾਸ਼ੜ ਵਾਸੜ
ਸੁੰਨ ਸ਼ੁੰਨ
ਅਜਿਹੀ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੁਆਬੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਫਰਕ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਬ ਧਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਮੀਰ ਧਿਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਇਆਕਾਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਭੋਜਪੁਰੀ, ਬੁੰਧੇਲਖੰਡੀ, ਅਵਧੀ ਆਦਿ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (Defination of Dialact)
“ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਉਪਭਾਖਾ ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਕ ਸੀਮਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਾਈ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਡੇਵਿਡ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਨੁਸਾਰ, "ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇਲਾਕਾਈ (ਸਥਾਨਿਕ) ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਖੜਵੀਂ ਇਕ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"8
(Dialact-A regionally or Socially distinctive verity of a lan- guage identified by particular set of wards and grammatical structurte).
ਡਾ. ਜੇ.ਐਸ. ਪੁਆਰ ਅਨੁਸਾਰ,
"ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜੋ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਭਾਗ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਚਾਰਨ, ਵਿਆਕਰਨ, ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟਕਸਾਲੀ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
ਰੋਬਿਨਜ਼ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਿੰਨ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ
