ਪੋਠੋਹਾਰੀ:- ਪੇਠੋਹਾਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਿਹਲਮ ਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਕੈਮਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਮੈਦਾਨੀ, ਬਹਿਰੀ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਇਲਾਕੇ ਹਨ।

ਮੁਲਤਾਨੀ:- 1975 ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ ਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੋਠੋਹਾਰੀ-ਵਰਗ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਮੁਲਤਾਨੀ, ਜਟਕੀ ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਪੁਛਈ, ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ, ਹਿੰਦਕੋ ਆਦਿ ਹਨ।

ਪਹਾੜੀ ਪੰਜਾਬੀ:- ਇਸ ਵਿਚ ਡੋਗਰੀ, ਕਾਂਗੜਾ, ਕੰਡਿਆਲੀ, ਭਟਿਆਲੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਧਿਅਮ ਦੇ ਮਾਪਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖੇਤਰ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਕਈ ਬਦਲਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਮਲਵਈ, ਮਾਂਝੀ, ਦੁਆਬੀ, ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਵਸਤੂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਾਈ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਬੋਲੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ, ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵੱਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1.       ਡਾ. ਹਰਕੀਰਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਨਾ 10

2.       -ਉਹੀ-ਪੰਨਾ-1

3.       ਡਾ. ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ- ਸਾਹਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ-1

4.       ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਮਦਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ -207

5.       -ਉਹੀ-ਪੰਨਾ -207

6.       ਡਾ. ਭੋਲਾ ਨਾਥ ਤਿਵਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ-207

7.       ਹਰਦੇਵ ਬਾਹਰੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ-1958-59 ਪੰਨਾ-39