ਇਸਦਾ ਖੇਤਰ ਜਿਹਲਮ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਹੈ। ਧੰਨੀ ਆਵਡਕਾਰੀ ਤੇ ਘੋਬੀ ਇਸਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਿੰਦਕੋ:- ਹਿੰਦਕੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਸਤ ਦਾ ਰਲਾ ਹੈ।

ਪਹਾੜੀ ਪੰਜਾਬੀ- ਕਾਂਗੜੀ ਉਪਬੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਾਂਗੜਾ 'ਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਣਛੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਪੁਛਣ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ।

ਡੋਗਰੀ:- ਡੋਗਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਪੁਛਣ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਡੋਗਰੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਡੋਗਰਾ ਪਲਟਨਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੋਗਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਡਾ. ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ, ਚੈਟਰਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਡਗਰੀ ਦੀ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲੀ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਗਰੀ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ 'ਅਸ਼ਟ ਅਧਿਆਏ' ਬਣਾਈ, ਬੋਲੀ ਦੀ ਠੁੱਕ ਬੱਝੀ, ਅੱਖਰਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤਾਂ 'ਵੀਹਾਂ ਕੋਹਾਂ ਤੇ ਬੋਲੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਕੁੱਲ 16 ਜੁਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬੋਲੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋਈਆਂ। ਬੋਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਵੰਡਾਂ ਨੇ ਬੋਲੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨੀ ਖਤਮ ਹੋਈ, ਡੋਗਰੀ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ ਰਹਿ ਗਈ, ਪਹਾੜੀ ਹਿਮਾਚਲ ਵੱਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਜਾ ਵਸੇ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮਾਂ, ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਢਾਅ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਵੀਂ-ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਛੇਵੀਂ 'ਚ ਲਗਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਖਿਆ, ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ, ਨਰਸਿੰਗ, ਮੈਡੀਕਲ, ਨਾਨ-ਮੈਡੀਕਲ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਆਈਲਿਟਸ, ਟਫਿਲ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿਖਣੀਆਂ ਪੈਦੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ