ਹੈ ਜੇ ਚੁਖ ਵਡੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਆਪ ਨਕਾਹ ਬਨ੍ਹਾਈਂ।
ਦਮੋਦਰ ਰਚਿਤ ਕਿੱਸੇ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਰਸ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਬੀਰ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੀਰ ਤੇ ਨੂਰ ਖਾਂ ਚੰਧੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਮੋਦਰ ਹੀਰ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ :
ਹੀਰੇ ਧਰੂਹ ਕਰ ਮਾਰੀ ਮਿਸਰੀ, ਸਿਰ ਨੂਰੇ ਦੇ ਸੱਟੀ।
ਆਈ ਰਾਸ, ਨਾ ਗਈ ਘੁਸਾਂਵੀਂ, ਧਰਤੀ ਰੱਤ ਵਿਰੱਤੀ।
ਅੱਧਾ ਧੜ ਹੰਨੇ ਵਿਚ ਫਾਥਾ, ਅੱਧਾ ਢੱਠਾ ਧਰਤੀ।
ਆਖ ਦਮੋਦਰ ਕੀਕਣ ਦਿਸੈ, ਜਿਉਂ ਧੋਬੀ ਸੁੱਥਣ ਘੱਤੀ।
ਕਰੁਣਾ-ਰਸ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਖੋ। ਜਦ ਹੀਰ ਸਹੁਰੀਂ ਤੁਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦਮੋਦਰ ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ :
ਰੋਂਦੇ ਆਤਣ ਤੇ ਰੋਂਦੇ ਵਿਹੜੇ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਵਿਦਾ ਕਰੇਂਦੀ।
ਰੋਵਣ ਬਿਰਖ, ਬੰਬੁਲ ਪੰਖੇਰੂ, ਸਹੀਆਂ ਵਾਰੇ ਦੇਂਦੀ।
ਰੋਵੇ ਮਾਉਂ ਨਾ ਮੂੰਹੋਂ ਅਲਾਵੇ, ਫਿਰਦੀ ਪੇਟ ਖੁਹੇਂਦੀ।
ਆਖ ਦਮੋਦਰ, ਆਖੇ ਮਹਿਰੀ, ਮੈਂ ਰਾਂਝੇ ਤਾਈ ਦੇਂਦੀ।
ਰੋਵਣ ਪੱਤਰ ਦੱਖਤਾਂ ਸੰਦੇ ਰੋਵਣ ਬੂਟੇ ਕਾਹੀਂ।
ਰੋਵੇ ਬੁਢੀ ਨੱਢੀ ਲੋਕਾ, ਰੋਵਣ ਸੱਤੇ ਪਾਹੀਂ ।
ਰਸਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵੀ ਕਵੀ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਕੌਸ਼ਲ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦੀ ਹੈ । ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇਹਾਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ । ਏਥੇ ਇਕ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਉਚਿੱਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
ਰੂਪ ਅਲੰਕਾਰ-
ਬਾਬਲ ਥਾਜ ਤੇ ਚਰਗ ਪਿਤ੍ਰੀਏ, ਸ਼ਿਕਰੇ ਬਾਸ਼ੇ ਭਾਈ।
ਮਾਊਂ ਘੁਮਾਈ ਕੂੰਜ ਥੀ ਉਡਸੀ, ਸੀ ਚਾਨੇ ਭਰਜਾਈ।
ਕਦੀ ਸਮਝ ਸਿਆਣੀ ਧੀਏ, ਮਤ ਨ ਤੈਨੂੰ ਕਾਈ।
ਕੈਂਦੀ ਧੀ ਤੇ ਨੂੰਹ ਕੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂ ਵਧਾਈ।
ਉਮਮਾ ਅਲੰਕਾਰ-
ਤਾਂ ਕੁੱਦੀ ਵਿਚਹੁੰ ਹਰਣੀ ਵਾਂਗਣ, ਜਾਂ ਉਸ ਇਹ ਸੁਣਾਇਆ।
ਕੇ ਤੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕੇ ਕੱਪ ਕੱਢਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।
ਜੋਗਣੀਆਂ ਰਤ ਪੀਵਨ ਆਈਆਂ, ਸੀਸ ਧੜਾਂ ਤੇ ਨਾਂਹੀ।
ਆਖ ਦਮੋਦਰ ਲਾਲ ਜ਼ਿੰਮੀਂ ਸਭ, ਅਲਤਾ ਜਿਵੇਂ ਵਿਵਾਹੀ।
ਅਤਿ-ਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰ - (ਇਹ ਪ੍ਰੋਢੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਹੈ)
ਅੰਬਰ ਕਾਲਾ ਇਤ ਬਿਧ ਹੋਇਆ, ਅਸਾਂ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੀਂ।
ਤਾਰੇ ਚਿਣਗਾਂ ਜੁੱਸੇ ਵਿਚੋਂ, ਅੰਬਰ ਗਈਆਂ ਤਦਾਹੀਂ
ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਨੁਸਾਰ –
ਰੱਤੀ ਰਤ ਨਾ ਮਾਸਾ ਮਾਸਹਿ
ਜਾਂ - ਭਲਕ ਥੀਆ, ਭਲਾ ਭਾਇਆ
ਜਾਂ - ਚਲਣ ਤੇ ਚਿਤ ਚਾਇਆ
