ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ੨੭ ਜਨਵਰੀ ੧੮੨੩ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੰਡਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੜਾਈ ਮਜ੍ਹਬੀ ਲੜਾਈ ਹੈ, ਕਾਫਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਛੁਡਾਣਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਜਹਾਦ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡੇ ਝੰਡੇ ਦੇ ਹੇਠ ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਓਸ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਮਜ਼੍ਹਬ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਲੜਨ ਮਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਪੁੱਜੀ। ਤਦ ਓਹਨਾਂ ਫੌਰਨ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮਗਰ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀਵਾਨ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।

੧੬੦. ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਹਾਂਗੀਰਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਤੇ ਫਿਰ ਭਯਾਨਕ ਲੜਾਈ

ਇਸ ਫੌਜ ਨੇ ਦਰਯਾ-ਏ-ਅਟਕ ਲੰਘ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰਾਂ ਦੇ ਗਿਰਦ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਖੂਬ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਕਿੰਤੂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨਾ ਠਹਿਰ ਸਕੇ। ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਭਾਂਜ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਚੁੱਪ ਹੋਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਰ ਭੜਕ ਉੱਠੇ ਤੇ ਠਠੇਰੀ ਪਹਾੜੀ, ਜੋ ਅਟਕ ਤੋਂ ੧੮ ਕੋਹ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਹੈ; ਸਵਾਤ, ਬੋਨੇਰ, ਅਫਰੀਦ, ਖਟਕ ਆਦਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪਠਾਣ ਕੀੜੀ ਦਲ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਜ੍ਹਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਲੜ ਮਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਦ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਬਾਕਾਇਦਾ ਫੌਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੁਲਖੱਯਾ ਵੀ ਬੜਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਓਥੋਂ ਅੱਗੇ ਕਦਮ ਵਧਾਇਆ।

੧੬੧. ਅਟਕ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇਣਾ

ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਅੱਪੜੀ, ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਰਯਾ-ਏ-ਰਾਵੀ ਲੰਘ ਕੇ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪ ਵੀ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ੧੩ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਟਕ ਦਰਯਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪੁੱਜੇ। ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਲਦਵਾ ਕੇ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਫੌਜ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾ ਮਿਲੀਆਂ, ਤਦ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦਰਯਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ। ਪਾਰ ਜਾਣਾ ਵੀ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਮਲਾਹ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਪੱਟਾ ਪਾ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਿਆ ਤੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਅਸਵਾਰ ਹੋ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅੱਡੀ ਲਾ ਦਰਯਾ ਵਿੱਚ ਕੁਦਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ: ਅਟਕ ਓਸ ਦੇ ਵਾਸਤੇ 'ਅਟਕ' (ਰੋਕ) ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ 'ਅਟਕ' ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਅਟਕ (ਦਰਯਾ) ਅਟਕ (ਰੋਕ) ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਆਪ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕੁਦਾਂਦੇ ਦਰਯਾ ਦੇ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਆਪ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ, ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਅਟਕ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਇਤਨਾ ਘੱਟ ਗਿਆ ਕਿ ਮਾਮੂਲੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਗੋਡੇ ਗੋਡੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਾਰ ਆਓਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਤਦ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਦਰਯਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੇ, ਓਹ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਜ ੫੦੦ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਿੱਛੇ ਦਰਯਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੜ੍ਹਦੇ ਮਰ ਗਏ।

ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ਦੀਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੋਟ ਬੁਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਕਬਾਲ ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਓਹ ਦਰਿਆ ਅਟਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ