ਨਗਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਿਨ ਰਾ, ਚੰਦਰ ਨਗਰ ਤੇ ਫਿਰ ਕਲਕੱਤਾ ਪੁੱਜੇ।

ਕਲਕੱਤਾ : ਦਰਿਆ ਹੁਗਲੀ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵਰਜ ਕੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਇਆ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦ੍ਰਿੜਾਈ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸੰਗਤ ਬਣਾਈ ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਬੜਾ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਪਧਾਰੇ ਤਾਂ ਲੋਕੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਸੰਗਤ ਬੜਾ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਛੋਟੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਕਲਕੱਤਾ ਆਪ ਜੀ ੨ ਜਨਵਰੀ ੧੫੧੦ ਈ: ਨੂੰ ਪੁੱਜੇ ਸਨ।

ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਹੁਗਲੀ ਤੋ ਬਰਦਵਾਨ ਪੁੱਜੇ । ਬਰਦਵਾਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਚਰਨ ਪਰਸੇ। ਉਥੋਂ ਹੀ ਅਲਵਰਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਬਲੇਸ਼ਵਰ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮਾਨੁਜ ਦੇ ਨਗਰ ਕਾਂਚੀ ਪੁੱਜੇ।

ਰਾਮਾਨੁਜ ਜੀ ਨੇ ਛਜ-ਘਾੜੇ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ । ਬੈਤਰਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਨੀ, ਮਹਾਂਨੰਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕੱਟਕ ਪੁੱਜੇ। ਕੱਟਕ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਭੋਰ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਿੱਥਦੇ ਸਨ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਖਲਾਈ। 'ਚੇਤੰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚੇਤਨਤਾ ਬਖਸ਼ੀ। ਚੇਤਨ ਨੇ ਸਹਾਰਾ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੀ ਦਾਤਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਾਤਣ ਕਰ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਕ ਬਿਰਛ ਹੋਈ। ਇਹ ਬਿਰਛ ਹੁਣ ਵੀ ਕੱਟਕ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੱਟਕ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਵੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਇਆ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਚੇਤੰਨ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਗਨਨਾਥ, ੨੭ ਮਾਰਚ ੧੫੧੦ ਈ: ਨੂੰ ਪੁੱਜੇ ਸਨ।

1. ਉਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਣ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।