ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਵਿਹਾਰ ਤਾਂ ਮਥੁਰਾ ਨੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
ਮਥੁਰਾ ਵਿਚ ਹੀ ਗਿਲਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਮਥਰਾ ਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਤੇ ਨਾ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਭੱਜੇ ਕੁਝ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਾ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਕੁਝ ਮਹਹੱਟੇ ਵੀ ਝੁਨਕੂ ਮਰਾਠੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲੁਕ ਬੈਠੇ।
ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਕਿ ਜਾਟਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਨਿੱਕੀ ਇੱਟ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਜਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਲੰਬੀ ਨਾਲੀ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਜਾਇਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੀੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਹੇਠੋਂ ਸੁਰੰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਤ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਸੋ ਜੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਘੇਰਾ ਵੀ ਪਿਆ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੋਂ ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕੋਇਲਗੜ੍ਹ ਆਖਦੇ ਸਨ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।
ਹੁਣ ਜੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਏਨਾ ਮਜਬੂਤ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਰ ਹੋਣ ਦਾ ਭੈਅ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੰਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਦੀ ਜਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤ ਜਾਂ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਫੌਜ ਲੰਘਦੀ ਤਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਫੌਜਦਾਰ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ।
"ਚੂੜੀਆਂ ਕੀ ਭਾਅ ਲਾਈਆਂ ਨੇ ਵਨਜਾਰਿਓ... ਹੋਕਾ ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਦਿਓ... ਜਿਹੜੇ ਵਨਜਾਰੇ ਦਾ 'ਵਾਜ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਸਵਾਹ ਵਿਕਣਗੀਆਂ…”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਖੌਲ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਤੇ ਫੌਜਦਾਰਾਂ
