ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਰੌਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਗਿਲਾਨੀ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੰਚ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪੇ ਹੀ ਪੱਟੀ, ਆਪੇ ਹੀ ਕਲਮ ਤੇ ਆਪੇ ਹੀ ਕਿਰੀ ਬਣਿਆ। ਲੋਕੀਂ (ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ) ਖਹਿ ਖਹਿ ਕੇ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਜਗਤ 'ਤੇ ਪਾਪ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਧਰਮ ਰੂਪੀ ਬਲਦ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰੋਣ ਲੱਗਾ। ਦਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਲਹੀਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਸਾਤਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਘਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਖਲੋਤਾ ਸੀ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਦੱਬਿਆ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਧੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਾਧ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਰਮ ਰੂਪੀ ਬਲਦ ਧਰਤੀ ਥੱਲੇ ਖਲੋਤਾ ਪੁਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਦੋਂ ਕੋਈ ਅਵਤਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਗਿ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ॥

ਚਰਨ ਧੋਇ ਰਹਰਾਸਿ ਕਰਿ ਚਰਣਾਮ੍ਰਿਤੁ ਸਿਖਾ ਪੀਲਾਇਆ॥

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮੁ ਕਲਿਜੁਗਿ ਅੰਦਰਿ ਇੱਕ ਦਿਖਾਇਆ॥

ਚਾਰੇ ਪੈਰ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰਿ ਵਰਨਿ ਇੱਕੁ ਵਰਨੁ ਕਰਾਇਆ॥

ਰਾਣਾ (ਰੰਕੁ) ਬਰਾਬਰੀ ਪੈਰੀ ਪਵਣਾ ਜਗਿ ਵਰਤਾਇਆ॥

ਉਲਟਾ ਖੇਲੁ ਪਿਰੰਮ ਦਾ ਪੈਰਾ ਉਪਰਿ ਸੀਸੁ ਨਿਵਾਇਆ॥

ਕਲਿਜੁਗੁ ਬਾਬੇ ਤਾਰਿਆ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਪੜਿ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣਾਇਆ॥

ਕਲਿ ਤਾਰਣਿ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਆਇਆ॥੨੩॥

 

ਪਦ-ਅਰਥ- ਪਠਾਇਆ-ਭੇਜਿਆ। ਰਹਿਰਾਸਿ-ਮਰਿਯਾਦਾ। ਪਿਰੰਮ-ਪ੍ਰੇਮ। ਰੰਕ- ਗਰੀਬ।

ਵਿਆਖਿਆ- ਆਖਰ ਧਰਮ ਰੂਪੀ ਬਲਦ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣ ਲਈ ਗਈ ਤੇ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਲਕਤ ਦੇ ਦੁਖ ਹਰਨ ਜਗਤ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ (ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧੌਣ) ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਇਆ। ਕਲਿਯੁੱਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਅਥਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਰਥਾਤ ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਉਲਟਾ ਖੇਲ ਦੇਖੋ ਕਿ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਪਰ ਨਿਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਨਾਮ ਦਾ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਦਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਏ।