ਵਾਲੇ ਪੁਰਬ (ਜੋ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰਤ ਸਨ) ਫਿਰ ਤੁਰ ਕੇ ਵੇਖੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਲੋਕੀਂ ਪਿਛਲੇ ਜੁੱਗਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਰਮ ਧਰਮ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਕਰਮ ਧਰਮ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਲੇਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗ ਸਕਦੇ। ਲੋਕ ਚਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਸਤਿਯੁੱਗ, ਤਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਆਦਿ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਮਾਰਿਆ। ਕਲਿਯੁਗ ਵੀ ਤੱਕਿਆ ਕਿ ਇਥੇ ਤਾਂ ਭਰਮਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਖਲਕਤ ਬਹੁ ਭਾਂਤੀ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਪਏ ਹਨ। ਭੇਖ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਭੇਖਧਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈ ਮਾਰ ਲਵੋ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੇਖ-ਰੂਪ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗੁਰਮੁਖ ਵਾਸਤੇ ਵਰਣ ਅਵਰਣ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਉਹ ਤਾਂ ਜਾਤੀ ਵਿਖਰੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਤਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਲੇਖੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਨਿਮਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਤੀ ਸਤੀ ਚਿਰੁਜੀਵਣੇ ਸਾਧਿਕ ਸਿਧ ਨਾਥ ਗੁਰੁ ਚੇਲੇ॥

ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਰਿਖੀਸੁਰਾਂ ਭੈਰਉ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲਿ ਬਹੁ ਮੇਲੇ॥

ਗਣ ਗੰਧਰਬ ਅਪਸਰਾਂ ਕਿੰਨਰ ਜਖ ਚਲਿਤਿ ਬਹੁ ਖੇਲੇ ॥

ਰਾਕਸਿ ਦਾਨੋ ਦੈਂਤ ਲਖ ਅੰਦਰਿ ਦੂਜਾ ਭਾਉ ਦੁਹੇਲੇ॥

ਹਉਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭਿ ਕੋ ਡੁਬੇ ਗੁਰੂ ਸਣੇ ਬਹੁ ਚੇਲੇ॥

ਗੁਰਮੁਖਿ ਕੋਇ ਨ ਦਿਸਈ ਢੂੰਡੇ ਤੀਰਥਿ ਜਾਤ੍ਰੀ ਮੇਲੇ॥

ਡਿਠੇ ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕਿ ਸਭਿ, ਪੀਰ ਪੈਕੰਬਰ ਕਉਮਿ ਕਤੇਲੇ॥

ਅੰਧੀ ਅੰਧੇ ਖੂਹੇ ਠੇਲੇ ॥ २६॥

 

ਪਦ-ਅਰਥ- ਗਣ-ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ। ਗੰਦਰਭ-ਦੇਵ ਲੋਕ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। ਕਤੇਲੇ-ਕਿਤਨੀਆਂ ਕੌਮਾਂ

ਵਿਆਖਿਆ- ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਚਿਰੰਜੀਵੀ (ਲੰਮੀ ਆਯੂ ਹੰਢਾਉਣੇ), ਸਾਧਿਕ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਿੱਧ, ਨਾਥ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਚੇਲੇ, ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ, ਭੈਰੋਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਆਦਿਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣ (ਨੰਦੀ ਗਣ, ਬੀਰ ਭਦਰ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣ) ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਭਗਤ, ਗੰਦਰਭ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਵੱਈਏ), ਅਪੱਛਰਾਵਾਂ, ਕਿੰਨਰ (ਗੰਦਰਭਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਨਾਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ), ਜਖ (ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਖਾਉੜੀ) ਆਦਿ ਚਲਿੱਤੀ ਖੇਲ ਖੇਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਖਸ਼,