ਭੇਖੁ ਉਤਾਰਿ ਉਦਾਸਿ ਦਾ ਵਤਿ ਕਿਉ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ॥

ਨਾਨਕ ਆਖੇ ਭੰਗਰਨਾਥ ! ਤੇਰੀ ਮਾਉ ਕੁਚਜੀ ਆਈ॥

ਭਾਂਡਾ ਧੋਇ ਨ ਜਾਤਿਓਨਿ ਭਾਇ ਕੁਚਜੇ ਫੁਲੁ ਸੜਾਈ॥

ਹੋਇ ਅਤੀਤੁ ਗ੍ਰਿਹਸਤਿ ਤਜਿ ਫਿਰਿ ਉਨਹੁ ਕੇ ਘਰਿ ਮੰਗਣਿ ਜਾਈ॥

ਬਿਨ ਦਿਤੇ ਕਛੁ ਹਥਿ ਨ ਆਈ॥੪੦॥

ਵਿਆਖਿਆ- ਆਪਣੀ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਈਰਖਾ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਉੱਠੀ । ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਕੇ ਆ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋਗੀ ਭੰਗਰਨਾਥ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਕਾਂਜੀ ਕਿਉਂ ਪਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੁੱਧ ਖੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੁੱਧ ਦੀ ਚਾਟੀ (ਮਟਕ) ਫਿੱਟ ਗਈ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਖੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਮੱਖਣ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਭੰਗਰਨਾਥ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਉਦਾਸੀ (ਦੁੱਧ) ਦਾ ਭੇਖ ਉਤਾਰ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਉਂ ਸੰਸਾਰੀ ਅਥਵਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ (ਕਾਂਜੀ) ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਰੀ ਮਾਂ (ਗੋਰਖ ਬੁੱਧ) ਕੁਚੱਜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸੰਸਕਾਰ (ਅੰਤਸ਼ਕਰਣ ਰੂਪ) ਰੂਪੀ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਧੋ ਜਾਣਿਆ। ਸੋ ਇਸੇ ਕੁਚੱਜਪੁਣੇ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਫੁਲ ਸੜ ਗਏ ਹਨ ਚੂੰਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਰਥਾਤ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਤਿਆਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਮੰਗਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨ ਦਿੱਤਿਆਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਂ ਇੰਝ ਵੀ ਅਰਥ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਇਹਿ ਸੁਣਿ ਬਚਨ ਜੋਗੀਸਰਾਂ ਮਾਰਿ ਕਿਲਕ ਬਹੁ ਰੂਇ ਉਠਾਈ॥

ਖਟਿ ਦਰਸਨ ਕਉ ਬੇਦਿਆ ਕਲਿਜੁਗਿ ਨਾਨਕ ਬੇਦੀ ਆਈ॥

ਸਿਧਿ ਬੋਲਨਿ ਸਭਿ ਅਵਖਧੀਆਂ ਤੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਕੀ ਧੁਨੋ ਚੜ੍ਹਾਈ॥

ਰੂਪ ਵਟਾਏ ਜੋਗੀਆਂ ਸਿੰਘ ਬਾਘਿ ਬਹੁ ਚਲਿਤਿ ਦਿਖਾਈ॥

ਇਕਿ ਪਰਿ ਕਰਿ ਕੈ ਉਡਰਨਿ ਪੰਖੀ ਜਿਵੈ ਰਹੈ ਲੀਲਾਈ।!

ਇੱਕ ਨਾ ਨਾਗ ਹੋਇ ਪਉਣ ਛੇੜਿਆ ਇੱਕਨਾਂ ਵਰਖਾ ਅਗਨਿ ਵਸਾਈ॥

ਤਾਰੇ ਤੋੜੇ ਭੰਗਰਿਨਾਥ ਇੱਕ ਚੜਾ ਮਿਰਗਾਨੀ ਜਲੁ ਤਰਿ ਜਾਈ॥

ਸਿਧਾਂ ਅਗਨਿ ਨ ਬੁਝੈ ਬੁਝਾਈ॥ ੪੧॥

ਪਦ-ਅਰਥ- ਰੂਇ-ਡੰਡ, ਸ਼ੋਰ। ਕਿਲਕ-ਕਿਲਕਾਰੀ। ਮਿਰਗਾਨੀ-ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੱਲ

ਵਿਆਖਿਆ- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਖ਼ਰੇ ਖ਼ਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਲਿਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਾਨਕ ਬੇਦੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਦੁਆਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਥਵਾ ਤੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰਨੀਆਂ

ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਈ ਜੋਗੀ ਰੂਪ ਵਟਾ ਕੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬਘਿਆੜ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਖੰਭ ਲਗਾ ਕੇ ਉੱਡਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜੋਗੀ ਸੱਪ ਬਣ ਕੇ ਫੁੰਕਾਰੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭੰਗਰਨਾਥ ਨੇ ਤਾਰੇ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰ ਜੋਗੀ ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੱਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਤਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੰਝ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁੱਝਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ।

ਸਿਧਿ ਬੋਲਨਿ ਸੁਣਿ ਨਾਨਕਾ ਤੁਹਿ ਜਗ ਕੋ ਕਿਆ ਕਰਾਮਾਤਿ ਦਿਖਾਈ॥

ਕੁਝ ਵਿਖਾਲੋਂ ਅਸਾ ਨੋ, ਤੁਹਿ ਕਿਉ ਢਿਲ ਅਵੇਹੀ ਲਾਈ॥

ਬਾਬਾ ਬੋਲੇ ਨਾਥ ਜੀ ! ਅਸਾਂ ਤੇ ਵੇਖਣ ਜੋਗੀ ਵਸਤੁ ਨ ਕਾਈ॥

ਗੁਰ ਸੰਗਤਿ ਬਾਣੀ ਬਿਨਾ ਦੂਜੀ ਓਟਿ ਨਹੀਂ ਹਹਿ ਰਾਈ॥

ਸਿਵ ਰੂਪੀ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਚਲੇ ਨਾਹੀ ਧਰਤਿ ਚਲਾਈ॥

ਸਿਧਿ ਤੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਕਰਿ ਝੜਿ ਪਏ ਸਬਦਿ ਗੁਰੂ ਕੇ ਕਲਾ ਛਪਾਈ॥

ਦਦੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ ਕਕੇ ਕੀਮਤਿ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਈ॥

ਸੋ ਦੀਨ ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ॥ ੪੨॥

ਵਿਆਖਿਆ- ਅਖੀਰ 'ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਖੰਡ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੇ ਨਾਨਕ । ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਰਾਮਾਤ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤੂੰ ਢਿੱਲ ਕਿਉਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੇ ਨਾਥ ਜੀ। ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਭਾਵ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੋਗੀ, ਨਾਥ, ਸਿੱਧ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੀ ਓਟ ਰਾਈ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਸ਼ਿਵ ਅਥਵਾ ਕਲਿਆਣਪੁਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਧਰਤੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। (ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਅਰਥ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਏ। ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਬੁਲਾਇਆ ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਿਲਾਈ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾ ਹਿੱਲੇ) ਅਖੀਰ ਸਿੱਧ ਤੰਤਰ ਮੰਤਰ ਕਰ ਰਹਿ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਤਾ ਗੁਰੂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਅਖੀਰ 'ਤੇ ਸਿੱਧ ਜੋਗੀ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀਂ ਪੈ ਗਏ।

ਬਾਬਾ ਬੋਲੇ ਨਾਥ ਜੀ ! ਸਬਦੁ ਸੁਨਹੁ ਸਚੁ ਮੁਖਹੁ ਅਲਾਹੀ॥

ਬਾਝੋਂ ਸਚੇ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰੁ ਕਰਾਮਾਤਿ ਅਸਾਂ ਤੇ ਨਾਹੀ॥

ਬਸਤਰ ਪਹਿਰ ਅਗਨਿ ਕੈ ਬਰਫ ਹਿਮਾਲੇ ਮੰਦਰੁ ਛਾਈ॥

ਕਰੋ ਰਸੋਈ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਗਲੀ ਧਰਤੀ ਨਥਿ ਚਲਾਈ॥

ਏਵਡੁ ਕਰੀ ਵਿਥਾਰਿ ਕਉ ਸਗਲੀ ਧਰਤੀ ਹਕੀ ਜਾਈ॥