ਨਿਹਚਲ ਨੀਂਹ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੋਤੀ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੁਗਿ-ਜੁਗਿ (ਦੋ ਤੇ ਦੋ) ਅਰਥਾਤ ਚਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੋਰ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨਗੇ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸਤਿਜੁਗਿ ਸਤਿਗੁਰ ਵਾਸਦੇਵ ਵਵਾ ਵਿਸਨਾ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ॥

ਦੁਆਪੁਰਿ ਸਤਿਗੁਰੁ ਹਰੀ ਕ੍ਰਿਸਨ ਹਾਹਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ ॥

ਤ੍ਰੇਤੇ ਸਤਿਗੁਰ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਰਾ ਰਾਮ ਜਪੇ ਸੁਖੁ ਪਾਵੈ ॥

ਕਲਿਜੁਗਿ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਗੋਵਿੰਦ ਗਗਾ ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮੁ ਅਲਾਵੈ॥

ਚਾਰੇ ਜਾਗੇ ਚਹੁ ਜੁਗੀ ਪੰਚਾਇਣ ਵਿਚਿ ਜਾਇ ਸਮਾਵੈ॥

ਚਾਰੇ ਅਛਰ ਇੱਕ ਕਰਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਪੁ ਮੰਤੁ ਜਪਾਵੈ॥

ਜਹਾਂ ਤੇ ਉਪਜਿਆ ਫਿਰਿ ਤਹਾਂ ਸਮਾਵੈ॥ ੪੯॥

ਵਿਆਖਿਆ- ਸਤਿਯੁਗ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਵਾਸਦੇਵ ਹੋਏ ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਾਸਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏ। ਇਸੇ 'ਵਾਸਦੇਵ' ਤੋਂ 'ਵਵਾ' ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਏ। ਉਥੋਂ 'ਹਹਾ' ਅੱਖਰ ਲਿਆ। ਤ੍ਰੇਤੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਤੋਂ ‘ਰਰਾ' ਅੱਖਰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮ ਰਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ ਲੋਕੀਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕਲਿਯੁੱਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੋਬਿੰਦ ਰੂਪ ਹੋਏ। ਉਸ ਤੋਂ 'ਗੱਗਾ' ਲੈ ਕੇ ਲੋਕ ਗੋਬਿੰਦ-ਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਉੜੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵ, ਹ, ਰ, ਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਉੜੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਪੁ ਮੰਤਰ ਜਪਾਇਆ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੰਕਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਚਾਰੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਅਵਤਾਰ (ਪਉੜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਰੀ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਗੋਬਿੰਦ) ਪੰਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਜਾ ਸਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇੰਝ ਚਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ (ਵ, ਹ, ਰ, ਗ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇੱਕੱਠੇ ਕਰਕੇ 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਾਇਆ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਜਿਥੋਂ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚੋਂ) ਉਪਜਿਆ ਹੈ ਫੇਰ ਉਸੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-----------------------------------------------------------------------------------

ਨੋਟ : ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਪਉੜੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਇਸ ਪਉੜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਆਖਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵ-ਹ-ਰ-ਗ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵੀ 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਪਉੜੀ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਾ ਹ ਰਾ-ਗੋ ਅਰਥਾਤ ਵਹਰਾਗ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ।