ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। "ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੈਵ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ, ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਾਲਨਹਾਰ ਤੇ ਸੰਘਾਰਨਹਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਾਲ', 'ਮਹਾਂਕਾਲ' ਆਦਿ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਘਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।" (ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ) ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਹੈ ਤੇ ਵਾਹਨ ਨੰਦੀ ਬਲਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਤੀਸਰਾ ਨੇਤ੍ਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਰਲੋ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਸਤੇ ਹੋਏ ਕਾਮ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਸ ਨੇਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਗਲਾ ਨੀਲਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਗਰ ਮੰਥਨ ਸਮੇਂ ਕਾਲਕੁਟ (ਜ਼ਹਿਰ) ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼-ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕਾਲਕੂਟ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿਚ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗਲਾ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨੀਲ ਕੰਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ-ਗਣੇਸ਼ ਤੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ।" (ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ: ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼)

 

ਕਿੰਨਰ- ਇਹ ਬੜੇ ਕੁਢੱਬੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੰਦਤ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਘੋੜੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਗੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇੱਕ ਗਾਇੱਕ ਹਨ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਗੰਧਰਭਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਨਾਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਸਤ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਔਲਾਦ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

 

ਖਟ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ/ਖਟ ਦਰਸ਼ਨ- ਖਟ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ

1. ਨਿਆਇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ- ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਚੂੰਕਿ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਗੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅੱਲਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

2. ਵੈਸ਼ਿਸ਼ਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ- ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਕਣਾਦ ਮੁਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਹਾ ਕੋਈ ਕਰੇਗਾ, ਤੇਹਾ ਹੀ ਫਲ ਪਾਏਗਾ।

3. ਮੀਮਾਂਸਾ- ਇਹ ਜੈਮਿਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਸ ਨੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵੇਦ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

4. ਸਾਂਖ- ਕਪਲ ਮੁਨੀ ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ।

5. ਵੇਦਾਂਤ- ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਸਾਮਵੇਦ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ।