6. ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤ- ਇਸ ਸ਼ਾਸਤ ਵਿਚ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤੰਜਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਅੱਗੋਂ ਯੋਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਿਆਨ ਯੋਗ ਤੇ ਦੂਜਾ ਕਰਮਯੋਗ।
ਖਾਣੀ- ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੰਡ ਜੋ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। (ੳ) ਅੰਡਜ-ਜੋ ਜੀਵ ਆਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਡਜ਼ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਗਾ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ। (ਅ) ਜਰਜ-ਜੋਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ, ਮੱਝ, ਗਾਂ ਆਦਿ। (ੲ) ਸਤੇਜ- ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਜੂਆਂ ਆਦਿ। (ਸ) ਉਤਭੁਜ-ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਆਦਿ।
ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ- ਭੈਰਵ ਦੇ 49 ਭੇਦਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਂਜ ਇਸ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਦੋਵਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਫਸਲ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਵੀ ਹੈ।
ਗਣ- ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗਣ ਨੂੰ ਲਘੂ ਦੇਵਤੇ (ਉੱਪ ਦੇਵਤੇ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਬਾਨ ਹਨ ਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਣ ਪਰਬਤ ਕੈਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੁਕੰਦ-ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਦੈਂਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਅਭਿਜਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੀਰਜ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਮਾਰਿਆ।
ਗੰਧਰਭ- ਦੇਵ ਲੋਕ ਦੇ ਗਵੱਈਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6333 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਨਵ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। "ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਣਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ-ਮੁਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਗੰਧਰਭ ਹਨ।" (ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ: ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼) ਗੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਠ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ-ਹਾ ਹਾ, ਹੂ, ਹੂ, ਹੰਸ, ਚਿਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੂ, ਰੀਮਾਧਾ, ਤੂੰਬਰ ਅਤੇ ਨੰਦੀ।
ਚਿਗੁਪਤ- ਇਹ ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਸਹਾਇੱਕ ਅਥਵਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਭਵਿਸ਼ਯਤ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ "ਲੇਖਾਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਚਿਤ ਹੈ ਜੋ ਗੁਪਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਚਿੱਤ੍ਰ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਬੜਾ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਹਾਇੱਕ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ ਇੱਕ ਚਿਤਕਬਰੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਲਮ ਦਵਾਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਮੇਰੀ ਕਾਇਆ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੇਰਾ
