ਨਾਂ ਕਾਤਿਸਬ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।" (ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ : ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼)

 

ਚਾਰ ਮਜ਼ਹਬ- ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਖ਼ਲੀਫੇ-ਅਬੂਹਨੀਫਾ, ਸਾਫ਼ੀ, ਮਾਲਿਕ ਅਤੇ ਆਹਮਦ ਇਬਨ ਹੰਬਲ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਮਤ ਚਲਾਏ-ਹਲਫ਼ੀ, ਸਾਫ਼ਈ, ਮਾਲਿਕੀ ਤੇ ਹੰਬਲੀ। ਚੌਰਾਸੀਹ ਸਿਧ-ਗੋਰਖ ਪੰਥੀ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 84 ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਿਤ 84 ਨਾਮ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਚਉਰਾਸੀਹ ਲਖ ਜੋਨਿ-ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 84 ਲੱਖ ਸਮਝੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 21 ਲੱਖ ਅਕਾਸ਼ੀ, 21 ਲੱਖ ਬਨਾਸਪਤੀ, 21 ਲੱਖ ਜੀਵ ਪੰਛੀ ਤੇ ਗੈਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ 21 ਲੱਖ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਪਰ ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ 'ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼' ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੰਡ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ-ਨੌ ਲੱਖ ਜਲ ਵਾਸੀ, ਦਸ ਲੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ, ਵੀਹ ਲੱਖ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ, ਤੀਹ ਲੱਖ ਪਸ਼ੂ, ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਖ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਵਰਗੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਜਖ-ਧਨ ਦੇਵਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ।

ਜੋਗੀ ਬਾਰਹ ਪੰਥਿ (ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੰਥ)-ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪੰਥ ਇਹ ਹਨ-ਹੇਤ, ਪਾਵ, ਆਈ, ਗਮਯ, ਪਾਗਲ, ਗੋਪਾਲ, ਕੰਬੜੀ, ਬਨ, ਧਵਜ, ਚੋਲੀ, ਰਾਵਲ ਅਤੇ ਦਾਸ ਪੰਥ ਆਦਿ।

 

ਜੰਗਮ- ਜੰਗਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ। ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਦੋ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ-"ਪਹਿਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਜੰਘ (ਲੱਤ) ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਜੰਗਮ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜੰਗਮ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਟੱਲੀਆਂ ਖੜਕਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਵਿਰਕਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ। ਵਿਰਕਤ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਵਾਹਿਤ ਜੰਗਮ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।" (ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ: ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼)

 

ਨੌਂ ਨਿਧ- ਅਰਥਾਤ ਨੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- ਪਦਮ, ਮਹਾਂਪਦਮ, ਸੰਖ, ਮਕਰ, ਕਛਪ, ਮੁਕੁੰਦ, ਕੁੰਦ, ਨੀਲ, ਵਰਚ (ਖਰਬ)

ਨੌ ਖੰਡ ਪ੍ਰਿਥਮੀ- ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀਪ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜੰਬੂ ਦੀਪ ਜਿਸ ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਕਾਫੀ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡ ਇਹ ਹਨ-