ਪਿਆ ਸਾਂ।

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੋ ਗਈ। ਵਹੁਟੀ ਤਾਂ ਲੁਕ ਲੁਕ ਕੇ ਰੋਈ, ਪਰ ਮਾਂ ਗੁੱਸੇ ਗੁੱਸੇ ਰਹਿੰਦੀ। ਗੱਲ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਝਾੜ ਪਾ ਦਿੰਦੀ। ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹਾਨੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਪਰਚਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਯਕੀਨ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਏਤਬਾਰ ਕਰ, ਪਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਏਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦਾ। ਉਹ ਆਖਦੀ, "ਗੋਗੀ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਗਾ ਨਹੀਂ ਦੇਈਦਾ।"

ਮੈਂ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਦਾ, 'ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦਗਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ?' ਮੇਰੇ ਆਖਣ ਉੱਤੇ ਮਾਂ ਘੂਰੀ ਵੱਟ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੰਦੀ। ਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਝੁਕ ਕੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਂਵਦੇ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੇ ਨਾ ਲੱਗਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜਜ਼ੀ, ਇਨਕਸਾਰੀ ਤੇ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਫੁੱਟ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਝੱਟ ਨਾਲ ਈ ਸੱਜਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣੂੰ ਹੋਵੇ । ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਦਾਨ ਦੀ ਰੀਝ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ, ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਬਾਲ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਹਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਯਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਦੇ ਕੇ ਜਾਸੀ, ਅਹਿਸਾਨ ਕਰਸੀ, ਦਾਨ ਕਰਸੀ। ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਔਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਨ ਸਿੰਧੀ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਰ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂਗਤਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬੇ-ਵਸਾਂ ਵਾਲੀ ਆਦਤ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਲੱਗਦੀ ਏ। ਕਿੰਨੇ ਕਿੰਨੇ ਜਵਾਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੇ ਗੱਭਰੂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਵਿਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਆਂਵਦਾ।"

ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਨ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿਨਾ ਏਂ। ਸਾਡੀ ਇੱਜਤਮਾਈ ਸੋਚ ਤੇ ਰਵੱਈਆ ਮਾਂਗਤਾਂ ਵਾਲਾ ਈ ਏ, ਖੁਦ-ਦਾਰੀ ਤੇ ਅਣਖ ਅਸਾਡੀ ਰੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਪੀ ਲਈ ਗਈ ਏ। ਏਥੇ ਵਡੇਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਅਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਏ । ਹੁਣ ਅਸਾਡੀ ਲੋਕਾਈ ਵੀ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਅੱਖ ਪੁੱਟਣ ਨੂੰ ਜ਼ੁਰਮ ਸਮਝਦੀ ਏ।"

ਠੀਕ ਆਖਣਾ ਸੀ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਨ ਦਾ ਵੀ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ । ਅਸਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧੌਣ ਨਵਾਈ ਰੱਖਦੇ ਸਾਂ, ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਬੋਲ ਸਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਗਾਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਹਰ ਥਾਵੇਂ ਰਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਈ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਸਿੰਧ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ।

ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਯਾ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਯਾ ਬੇਜਾਨ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਏ ਤੇ ਸਮਝੀ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਯਾ ਵਡੇਰੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।

ਪਰ ਸਿੰਧ ਤੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਈ ਮਾੜੇ, ਹੀਣੇ ਤੇ ਕੇਰੇ ਕੇਰੇ ਸਨ।