ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੰਧੀ ਦਾ ਡਾਢਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਭਰਵੇਂ ਟਿੱਲ ਵਾਲਾ ਜੁੱਸਾ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਸੱਤਾਂ ਅੱਠਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਈ ਪੰਜਾਬੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਜੀਹਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਆਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਅੱਖੜਪੁਣਾ ਮੁਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦੀ! ਇਹ ਉਥੋਂ ਦੀ ਭੋਏਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ ਯਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖਿੱਚ ਵਧ ਗਈ ਸੀ । ਛੋਟੇ ਬਾਲ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ, “ਘਰ ਕਦੋਂ ਜਾਵਾਂਗੇ ?" ਉਹ ਤਾਂ ਬਾਲ ਸੀ, ਉਹ ਕੀ ਜਾਣਨ ਘਰ ਤੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਅਸਾਂ ਸਾਰੇ ਬੇਘਰ ਈ ਆਂ। ਪਰ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾਂ ਤੇ ਸੁਰਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੂਕ ਉੱਠਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਉਹ ਲੁਕ ਲੁਕ ਗਾਵੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਗੀਤ ਤੇ ਮਾਹੀਏ ਵੀ ਜੋੜ ਲਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੀ ਚੇਤੇ ਆਂਵਦਾ ਸੀ:
ਚਿੜੀ ਉੱਡ ਗਈ ਆ ਬੋਟਾਂ ਤੇ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮਿਲ ਮਾਹੀਆ ਪੰਨੂ ਪੁਲ ਦੀਆਂ ਗੋਠਾਂ ਤੇ
ਇਹ ਵਿਜੋਗੀ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਜੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਚਿੜੀ ਬੋਟਾਂ ਉੱਤੋਂ ਉੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਬੋਟਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਏ। ਖੌਰੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿੜੀ ਨਾ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹੋਵਣ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਬੋਟਾਂ ਦਾ ਆਹਲਣਾ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹੋਵਣ। ਇੰਜ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਮਝਦਾ ਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗੀਤ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ। ਗੱਭਰੂਆਂ ਵੀ ਨਵੇਂ ਗੀਤ ਬਣਾਏ ਹੋਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸੁਣੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਈ ਗੱਭਰੂਆਂ ਨੂੰ ਛਮ ਛਮ ਰੋਂਦਿਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
ਕੀ ਸੀ ਅਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਖੌਰੇ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਆਂਵਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦਾ ਤੇ ਪੈਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ!
ਪੰਜਾਬੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਮ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਸੂਲ ਉੱਠਦਾ, ਗੁੜ ਗੁੜ ਹੁੰਦੀ, ਟੱਟੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਬੰਦ ਈ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਵੱਟ ਫਿਰਦਾ, ਹਵਾ ਖਾਰਜ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਅਰਾਮ ਨਾ ਆਂਵਦਾ। ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਖੈਰਾਤੀ ਗੋਲੀਆਂ ਭਲਾਂ ਕਿੱਥੇ ਇਲਾਜ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ । ਸਿੰਧ ਦਾ ਗੰਢਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੰਢੇ ਵਾਂਗ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ।
ਰਾਹਕਾਂ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਮੁਫ਼ਤ ਰਾਸ਼ਨ ਖਾਧਾ ਵੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਭੁੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਕੱਢੀ ਹੋਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਹਾਜ਼ਮੇ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਇੰਜ ਹੋਵੇ। ਕਰਜ਼ਾ ਵੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਹਕ ਉੱਤੇ। ਰਾਹਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਵੀ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸਨ, ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਸ਼ੂ ਮਰਨ ਵੀ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
