ਜਾਵੇ। ਸਵਾਰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਛੰਨਾ ਭਰ ਕੇ ਘੋੜੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਕੇ ਘੋੜੀ ਭਜਾਉਂਦੇ ਪਰ ਫਿਰ ਘੋੜੀ ਐਸੀ ਚਾਲ ਚੱਲੇ ਕਿ ਛੰਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਬਕਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਨਾ ਡੁੱਲ੍ਹੇ । ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲ਼ੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਅਵਾਜ਼ "ਘੋੜਾ ੜੇ, ਘੋੜਾ ੜੇ" ਅਜੇ ਤੀਕ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ । ਹੱਟਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੰਧੀ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਮੱਕਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਸਾਂ ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਜਰਨ ਦੇ ਆਦੀ ਸਾਂ। ਪੁਰਾਣੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਤਾਂ ਆਏ ਪਰ ਬੇਸ਼ਰਮੀਂ ਦੇ ਤਾਅਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁਣਨੇ ਪਏ। ਢੀਠਪੁਣੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਅਸਾਂ ਮੁਕਾਮੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਾਅਨਿਆਂ ਵਜੋਂ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਕਿ, "ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕੋ ਥਾਂ 'ਤੇ ਈ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਓ, ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਅਸਾਡਾ ਏ, ਸਿੰਧ, ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੂਰਾ ਮੁਲਕ ਅਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਏ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਵੱਸੇ।"
ਆਖਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਸਾਂ ਆਖ ਦਿੰਦੇ ਕਿ 'ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਅਸਾਡਾ ਏ', ਪਰ ਅੰਦਰੋ- ਅੰਦਰ ਪੱਚੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਾਂ । ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਅਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਕਬੂਲ ਤਾਂ ਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਝਿੜਕਾਂ ਤੇ ਤਾਅਨੇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਖਿਆ, "ਸਿੰਧ ਗਏ ਅੰਬ ਲੈਣ ਸੋਂ ? ਹੁਣ ਏਥੇ ਘੁੱਗੂ ਫੜਨ ਆਏ ਓ ? ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤੁਅੱਲਕ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਆਂ, ਨਹੀਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਬੇਸ਼ਰਮ ਲੋਕ ਤਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਲਾਇਕ ਓ।"
“ਸੱਚ ਏ ਮਾਈ ਬਾਪ", ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਹਕ ਲਿੱਲ੍ਹਾਂ ਲੈਂਦੇ ਆਖਦੇ।
ਮਾਈ ਬਾਪ ਬਣੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬੇਅਬਾਦ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨ ਸਮਝਦੇ ਸਾਂ । ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਅਸਾਡੇ ਸਿੱਧ ਜਾਵਣ ਮਗਰੋਂ ਹੋਰ ਰਾਹਕ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਨਵੇਂ ਰਾਹਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਸਾਂ ਵੀ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ।
ਹੱਥ ਪੱਲੇ ਹੈ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਵੰਦਿਆਂ ਈ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਕੋਲੋਂ ਉਧਾਰ ਅਨਾਜ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਏਸੇ ਲਈ ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਤੇ ਮਹੁੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਦਿਹਾੜੀ ਦੱਪੇ ਲਈ ਘਰੋਂ ਨਿੱਕਲ ਟੁਰੇ ।
ਉੱਥੇ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਲਈ ਹੋਰ ਰਾਹਕ ਵੀ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਸਾਂ ਵੀ ਅੱਪੜ ਗਏ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਸਰਕਾਨਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਝੱਟ ਇੱਕ ਕੁੱਲੀ ਘੜ ਕੇ ਭੋਏਂ ਵਿੱਚ ਗੱਡ ਲਈ। ਕੁੱਲੀ ਏਨੀ ਛੋਟੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸਾਨੂੰ ਬੂਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਜਾਵਣ ਲਈ ਘੋੜੀ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅੰਦਰੋਂ ਲਿਆਵਣੀ ਯਾ ਲੈਜਾਵਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸਾਨੂੰ ਰਿੜ੍ਹਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੁ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਜਾਵਣ ਲਈ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਏਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਮੰਜੀ ਤੇ ਹੈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭੁੰਜੇ ਈ ਸੌਂ ਜਾਈਦਾ ਸੀ।
