ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ । ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਣਕੇ ਪਾਏ ਤੇ ਅਲੀ ਅਲੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਦੀ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕਦੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅੱਖੜ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗੱਡ ਵਾਹੁਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚਿੱਕੜ ਖੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਲ ਗੱਡ ਉੱਤੇ ਲੱਦਣਾ ਤੇ ਫੇਰ ਜੂੰ ਦੀ ਟੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੱਲਣਾ, ਜਦ ਕਿ ਲੋਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਮੀਂਹ ਕਣੀ ਹੋਵੇ, ਸਰਦੀ ਗਰਮੀ ਹੋਵੇ, ਅਸਾਡਾ ਲਿਬਾਸ ਇੱਕੋ ਈ ਸੀ - ਕੁਰਤਾ ਤੇ ਤਹਿਮਦ। ਕੁਰਤੇ ਦੇ ਥੱਲੇ ਸਲੋਕਾ। ਹੋਰ ਬੱਸ, ਯਾ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਚਾਦਰ ਦੀ ਬੁੱਕਲ । ਉਹ ਵੀ ਆਮ ਚਾਦਰ, ਗਰਮ ਨਹੀਂ । ਜਰਸੀ ਸਵੈਟਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜ਼ਰਾਬਾਂ ਤੇ ਬਨੈਣ ਸਿਰਫ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ । ਵਿਆਹ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਯਾ ਪਹਿਲੇ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੁਫਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।

ਉਸ ਦਿਨ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਕਣੀ ਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੱਤੇ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਅਸਾਡੇ ਪਿਉ ਗੱਡ ਲੈ ਜਾਵਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੱਡ ਉੱਤੇ ਪਰਾਲੀ ਲੱਦਣੀ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਈ ਲਹੌਰ ਜਾਣਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੁ ਹਰੀ ਪਰਾਲੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੀਕਰ ਠੀਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਅਸਾਂ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਮੰਜਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੱਡ ਉੱਤੇ ਲੱਦਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਮੰਜਵੇ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੱਡ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕੇ ਲੱਦੀ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ । ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਬਾਹਵਾਂ, ਲੱਤਾਂ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਢਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਵੱਜ ਕੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਨ। ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਝਰੀਟਾਂ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਮਾੜਾ ਲਹੂ ਵੀ ਸਿੰਮ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਅਸਾਡੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਤੇ ਬਾਹਵਾਂ ਲੱਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਮੂੰਹ ਧੋਵਣ ਵੇਲ਼ੇ ਬੜੀ ਤਖਲੀਫ਼ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਅਸੀਂ ਆਦੀ ਹੋ ਗਏ ਸਾਂ।

ਅਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਸੁਥਰਾਈ ਦਾ ਖਿਆਲ ਤਾਂ ਆਂਵਦਾ ਸੀ ਪਰ ਵੇਲ਼ਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤੇ ਸਹੀ।

ਮਸਾਂ ਮਰ ਕੇ ਡੀਗਰ ਤੀਕਰ ਗੱਡ ਲੱਦ ਕੇ ਅਸਾਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋਏ। ਅਜੇ ਰੋਟੀ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਅਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਈ ਸੀ ਕਿ ਪਿਉ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, "ਚੱਲੋ ਇਹਨੂੰ ਲਹੌਰ ਲੈ ਜਾਓ।" ਪਰਾਲੀ ਹਰੀ ਸੀ, ਉੱਤੋਂ ਅੱਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਕਣੀ ਦਾ ਮੀਂਹ ਸੀ, ਗੱਡ ਉੱਤੇ ਵਜ਼ਨ ਵਾਹਵਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਗੱਡ ਜੋ ਟੁਰ ਪਏ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੀਕਰ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚੜ ਗਏ। ਪੰਜ ਛੇ ਮੀਲ ਈ ਆਏ ਸਾਂ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਝਾਂਜਾ ਲਹਿ ਪਿਆ, ਸਭ ਕੁੱਝ ਭਿੱਜ ਗਿਆ। ਅਸਾਡੇ ਕੱਪੜੇ ਗੜੁੱਚ ਹੋ ਗਏ । ਦੰਦ ਨਾਲ ਦੰਦ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੱਡ ਅੱਗੇ ਜੁਤੇ ਡੰਗਰ ਵੀ ਤਿਲ੍ਹਕ ਤਿਲ੍ਹਕ ਪੈਂਦੇ ਸਨ । ਥਬਕ ਥਬਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਲਾਲਟੈਣ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੁਝ ਗਈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਪਿਉ ਦੇ ਖੌਫ਼ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਪਰਤ ਸਕਦੇ, ਜੇ ਪਰਤ ਵੀ ਆਂਵਦੇ ਤਾਂ ਗੱਡ ਉੱਤੇ ਲੱਦੀ ਗਿੱਲੀ ਪਰਾਲੀ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ, ਉਸ ਗਲ ਸੜ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿਣੀ। ਏਸੇ ਲਈ ਅਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆੜ੍ਹਤ ਉੱਤੇ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਅੱਪੜ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਅਜੂਬਾ ਈ ਲਗਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਪੜੇ