ਕੋਈ ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਫੋਨ ਯਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸੀਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਏ ਗਏ ਕੋਲੋਂ ਈ ਸੁਣਦੇ ਸਾਂ । ਲੜਾਈ ਪਾਰੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਜ਼ਰ ਆਂਵਦੀ ਸੀ, ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਲੜਨਾ ਚਾਂਹਦੇ ਸਨ।

ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਉਡੀਕ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ ਪਾਰੋਂ ਖ਼ੌਰੇ ਭਗਤਪੁਰੇ ਦੇ ਅਰਾਈ ਫੇਰ ਆ ਜਾਵਣ। ਜਦ ਵੀ ਵਿਹਲ ਮਿਲਦਾ ਮੈਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦਾ ਤੇ ਭਗਤਪੁਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ। ਜੰਗ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਏਨਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਲੰਘਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮਾਂ ਕਰਦੇ, ਤੁਹਫ਼ੇ ਦੇਂਦੇ ਤੇ ‘ਪਾਕ ਫ਼ੌਜ ਜ਼ਿੰਦਾਵਾਦ' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਂਵਦੇ ਸਨ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਵੀ ਸਲੂਟ ਮਾਰਦੇ ਤੇ 'ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਆਖਦੇ।

ਅਸੀਂ ਗੱਡ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੇਖਣ ਲਈ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਕਈ ਲੋਕ ਸਣੇ ਸਵਾਣੀਆਂ ਤੇ ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖਲੋਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੌਂਕ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਜਹਾਜ਼ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਗਰ ਭੱਜਦੇ, ਫ਼ਾਇਰ ਮਾਰਦੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ।

ਲਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਬੰਬ ਡਿੱਗਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਯਾ ਕੋਈ ਬੰਬ ਖੌਰੇ ਚੱਲਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਹਰਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਬੰਬ ਝੋਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਆੜ੍ਹਤ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਰੂਸ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਚੀਨ ਦਾ ਨਾਂ ਆਂਵਦਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਸਮਝ ਨਾ ਆਂਵਦੀ, ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ । 17 ਦਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਸੁਲਾਹ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਲੀਡਰ ਖੌਰੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸੁਲਾਹ ਵੇਲੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਈ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਸਾਡੇ ਲੋਕ ਸੁਲਾਹ ਉੱਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਲੋਕ ਤੇ ਜੰਗ ਚਾਂਹਦੇ ਸਨ । ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਅਸਾਂ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਦਰ ਅਯੂਬ ਜੰਗ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖਾਇਆ ਸੀ । ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਯੂਬ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ ਏ । ਅਸਾਡਾ ਸਦਰ ਗ਼ੱਦਾਰ ਏ । ਉੱਤੋਂ ਸਦਰ ਅਯੂਬ ਦੇ ਇੱਕ ਵਜ਼ੀਰ ਜ਼ੁਲਫਕਾਰ ਅਲੀ ਨਾਅਰਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੀਕਰ ਲੜਾਂਗੇ, ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰਸਾਂ, ਸਦਰ ਅਯੂਬ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਕਰਵਾਈ ਏ ਤੇ ਮੁਲਕ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਮੈਂ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਮੁਲਕ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਮੁਆਹਦਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਨੇ ਜ਼ੁਲਫਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਰਲਾਈ ਤੇ ਸਦਰ ਅਯੂਬ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜਲਸੇ ਜਲੂਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।

ਭੁੱਟੋ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਹਮਦਰਦ ਤੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਖ਼ੈਰ-ਖੁਆਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ । ਜੋ ਕੁੱਝ ਭੁੱਟੋ ਆਖਦਾ, ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਸਨ । ਸਦਰ ਅਯੂਬ ਹਕੂਮਤ ਛੱਡ ਕੇ ਜਨਰਲ