ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੈਦਾਂ ਨਾਲ ਰੱਜ ਕੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਵਕਤ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਏਸੇ ਮਿਲਣ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਟੁਰ ਗਈ। ਜਾਂਦੀ ਵਾਰ ਉਸ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭੁਲਾ ਨਾ ਸਕੀ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਭੁਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।"
ਸੱਚ ਆਖ ਕੇ ਗਈ ਸੀ ਉਹ। ਅੱਜ ਤੀਕ ਉਹਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਮਖੌਲ, ਟੱਲੀ ਵਾਂਗ ਖੜਕਦਾ ਹਾਸਾ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਘੋਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਏ ।
ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਅਸਾਡੇ ਘਰ ਫੇਰ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਜੰਮੀ । ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਬੱਚੀ ਮਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਸੌਂ ਗਈ।
ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਹੁਣ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਔਲਾਦ ਇੰਜ ਈ ਮਰਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈਸੀਅਤ ਰਹਿਸੀ। ਮੈਂ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦਾ, "ਅਸਾਡੀ ਅਜੇ ਉਮਰ ਈ ਕਿਹੜੀ ਏ ? ਬਥੇਰਾ ਵਕਤ ਪਿਆ ਏ ਔਲਾਦ ਵਾਸਤੇ ।" ਪਰ ਉਹ ਤੇ ਆਖਦੀ, "ਵਕਤ ਹੈ ਈ ਕਿਹੜਾ ? ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਔਲਾਦ ਚਾਹੀਦੀ ਏ। ਔਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣਾ ਔਲਾਦ ਹੁੰਦੀ ਏ।" ਕਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸੱਚ ਸੀ।
ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ । ਪੈਸੇ ਅਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਇਲਾਜ ਕਿੱਥੋਂ ਹੁੰਦਾ ? ਦਾਈਆਂ ਮਾਈਆਂ ਤੇ ਓਹੜ ਪੋਹੜ ਕਰਦੀਆਂ ਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਦਾਈਆਂ ਮਾਈਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਏਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।
ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ । ਉਹ ਹੀਲੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਫਸਲ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਕੁੱਝ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਕੁੱਝ ਖ਼ਰਚੇ ਵਿੱਚ। ਅਸਾਡੀ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਈ। ਨਵੇਂ ਆਏ ਰਾਹਕ ਵੀ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਚੋਰੀ ਚਕਾਰੀ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਵੀ ਫਰੋਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
ਅਸਾਡਾ ਛੋਟਾ ਨਜ਼ੀਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀ ਬਣਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਅਸਾਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਤਾਂ ਵਾਰਾ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਚੋਰੀ ਚਕਾਰੀ ਅਸਾਡੀ ਤੌਹੀਨ ਈ ਨਹੀਂ, ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਸੀ। ਸਮਝਾਇਆ ਪਰ ਕਿੱਥੇ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਨਜ਼ੀਰ । ਅਸਾਨੂੰ ਉਸ ਗੁਆਂਢ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਆ ਕੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਖ ਇਕਬਾਲ ਕੋਲੋਂ ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਵਾਸਤੇ ਭੋਏਂ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਉਹਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਈ ਆ ਕੇ ਕੁੱਲੇ ਬਣਾ ਲਏ।
ਸ਼ੇਖ ਇਕਬਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਭਈਏ ਦਾ ਕੁਲਮੁਖਤਾਰ ਸੀ। ਭਈਏ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਕਲੇਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਹਾਜਰ ਦਾ ਕਲੇਮ ਸਰਕਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਸ਼ੇਖ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਰੂੰ ਅਲਰਸ਼ੀਦ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ
