"ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਜੀ ?"

ਆੜ੍ਹਤੀ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਪੂਰਾ ਮੁਲਕ ਈ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦਾ ਏ - ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਆੜ੍ਹਤੀ, ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਆੜ੍ਹਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੱਚੇ ਲੋਕ ਈ ਬੋਲਦੇ ਨੇ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਔਕੜਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਏ ਜੋ ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਨਾਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਏ। ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਦਾ ਇਹ ਧਾੜਵੀ ਰਵੱਈਆ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ, ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਨਾ ਤੇ ਹੀਣਾ ਰੱਖਣਾ। ਏਸੇ ਲਈ ਅਸਾਡੀ ਕੌਮ ਕਦੇ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਰਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਬੰਦਾ ਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਈ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਏ।"

ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਆੜ੍ਹਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ । ਬਸ ਬਿਟ ਬਿਟ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ।

ਉਸ ਫੇਰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਣਾ ਏਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਸਨ । ਮੈਂ ਤੇ ਮਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿੰਜ ਹੋਈ ?" ਆੜ੍ਹਤੀ ਦੱਸਿਆ, "ਜਮਾਲ ਦਿਆ ਮੁੰਡਿਆ! ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਖਤੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਏ। ਗਾਡੀ ਲੋਕ ਨਰਮ ਗੱਲ ਨਾਲ ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭੂਤਰ ਵੀ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਰਮੀ ਵਰਤਾਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗਾਹਕ ਲੁੱਟ ਲਵੇ । ਤੁਹਾਥੋਂ ਮਾਲ ਵੀ ਲੈਣ ਤੇ ਪੈਸਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਦੇਵਣ। ਏਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਮੈਂ ਦਲਾਲੀ ਲੈਨਾਂ ਆਂ ਕਿ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਹ ਈ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਏ।"

ਆੜ੍ਹਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆੜ੍ਹਤੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਧ ਰਹੀ, ਨਾ ਈ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਚਾਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਫੇਰ ਮੇਰੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਖਰੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਵਾਂਗਾ ਜਿਸ ਹਰ ਦੌਰ ਤੇ ਹਰ ਜ਼ਾਲਮ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਏ”, ਆੜ੍ਹਤੀ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਉਸ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਬਿਤ ਜੋੜੇ ਨੇ । ਉਹਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਵਾਕਫ਼ ਏ ਤੇ ਜਾਣੂ ਏ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਦਵਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹਯਾਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਸਨ ।"

"ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਚੌਧਰੀ ਜੀ", ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਭਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਆਂਵਦਾ ਏ?"

ਆੜ੍ਹਤੀ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ,"ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ ਬਹੁਤ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਏ । ਉਹਦਾ ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੁਅਲਕ ਹੈ । ਤੂੰ ਵੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਕਰੀਂ, ਫੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਠੀ ਖਰੀਦ ਲਵੀਂ । ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਾਹਦੀ ਥੋੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਏ।"

"ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਮੈਂ! ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਠੀ!" ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ