ਬਣਾ ਦੇਸਾਂ। ਇਹ ਭੋਏਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੀ ਏ, ਹਾਜੀ ਦੀ। ਸਮਝਿਆ ਏਂ।”

ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਨਹੀਂ, ਭੋਏਂ ਰੱਬ ਦੀ ਏ । ਤੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਨਾ ਏਂ। ਆਪ ਹੋਲਾਂ ਚੱਬਣ ਦਾ ਮਾਰਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਏਂ । ਕਾਕੂ ਲੂੰਝਾ !"

ਮੇਰੀ ਏਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਢੀਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਮਾਰੀ ਤੇ ਆਪ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨੱਸ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਭੋਏਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੀ ਏ। ਹਾਜੀ ਦੀ ਏ। ਕਮੀਨਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਇਹ ਈ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਨੱਸ ਆਇਆ ਸਾਂ । ਇਹ ਈ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਿਉ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀ ਕਿ ਭੋਏਂ ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਏ । ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਤੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ੁਦਾ ਬਣਾਈ ਏ। ਹਾਜੀ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਈ ਏ ?

ਪਿਉ ਵੀ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਵਣ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਵੇਲ਼ੇ ਤਾਏ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵੀ ਇਹ ਈ ਆਖਿਆ, "ਗੋਗੀ, ਬਸ ਹੁੰਦੀ ਏ ਹਾਜੀ ਦੀ ਭੋਏਂ। ਬਹੁਤੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ । ਤੂੰ ਬਹੁਤਾ ਪਾਡਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਨਾਂ ਏਂ।"

ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਮੈਂ ਤਾਏ ਕੋਲੋਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਬੱਝ ਗਈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਨੇ। ਮੁਨਸ਼ੀ ਵੀ, ਪਿਉ ਵੀ ਤੇ ਤਾਇਆ ਵੀ।

ਅੱਜ ਫੇਰ ਉਹ ਈ ਗੱਲ ਏ ਆੜ੍ਹਤੀ ਵਾਲੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਈ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦਾ ਏ। ਸੱਚ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚ ਜਾਪਿਆ। ਅੱਜ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਰੂਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਦੂਜਾ ਫੇਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਵਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਪਰ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਆਖਦਾ, “ਭਰਾ, ਬੇਗਾਨੀ ਛਾਹ ਲਈ ਮੁੱਛਾਂ ਨਹੀਂ ਮੁੰਨਵਾਈ ਦੀਆਂ। ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੁੱਛ ਵੀ ਰਹਵੇ ਤੇ ਛਾਹ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ । ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਈ ਚੰਗੀ ਆ। ਹੰਸ ਬਣਦਿਆਂ ਬਣਦਿਆਂ ਕਿਧਰੇ ਢੋਡਰ ਕਾਂ ਈ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇਂ।"

ਪਰ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ। ਦੂਜੇ ਫੇਰੇ ਲਈ ਫੁਰਤੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀਆਂ ਵਿਖਾਈਆਂ। ਪਿਉ ਹੈਰਾਨ ਸੀ, ਏਨੀ ਕਾਹਲਪੁਣੇ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਈ ਦਿਨ ਲਹੌਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਤਿਆਰੀ!

ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਪੜ ਕੇ ਮੈਂ ਆੜ੍ਹਤੀ ਦੀ ਟੋਹ ਵਿੱਚ ਸਾਂ ਕਿ ਖੌਰੇ ਮੁੱਕਰ ਈ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਰਾਵੀ ਰੋਡ ਦੇ ਗੰਦੇ ਨਾਲੇ ਉੱਤੇ ਆੜ੍ਹਤ ਸੀ। ਏਥੇ ਕਦੇ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਵਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਏਥੇ ਆੜ੍ਹਤ ਲਈ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੋਭੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਬੀਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ । ਬਾਕੀ ਤੋੜ ਮਾਲੀਪੁਰੇ ਤੀਕਰ ਉਜਾੜਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਆੜ੍ਹਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਆਖਣਾ ਚਾਂਹਦਾ ਕਿ ਚੱਲੋ ਬਈ ਚੱਲੀਏ ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਕੋਲ।

ਉਸ ਦਿਨ ਪੇਸ਼ੀ ਵੇਲ਼ੇ ਚੌਧਰੀ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਟਕਸਾਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੇਠਾਂ ਲਾਲ ਦਰਵਾਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਆਇਆ। ਏਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਲਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਹਸਨ ਖੁਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਪਹਿਲੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ