"ਕੌਣ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਉਹ ਈ ਜੀਹਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਏ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਦਾ!"

"ਉਹ ਤੇ ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਏ । ਦਰਵੇਸ਼ ਲੋਕ ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਨੂੰ ਈ ਸਜਦਾ ਕਰਦੇ ਨੇ।”

“ਅੱਛਾ, ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਈ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ।" ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਆੜ੍ਹਤੀ ਆਖਿਆ, “ਉਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਜੌਹਰ ਸ਼ਨਾਸ ਏ। ਤੂੰ ਜਾਵੀਂ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਖੌਰੇ ਤੇਰੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲਵੇ । ਤੇਰਾ ਮੱਚ ਮਰ ਈ ਜਾਵੇ ।"

 “ਅੱਛਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।"

"ਠੀਕ ਏ। ਵੇਖੀਂ, ਅਦਬ ਇਹਤਰਾਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੀਂ", ਆੜ੍ਹਤੀ ਸਮਝਾਇਆ।

"ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਏ ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਮਿਆਬ ਹੋ ਜਾਸੇਂ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹੈ ਵੇ ਜਮਾਲ ਦਿਆ ਮੁੰਡਿਆ। ਘਾਬਰੀਂ ਨਾ ।"

"ਕੀ ਏ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਚੌਧਰੀ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੇ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਈ ਨਹੀਂ।"

“ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਯਾਰ ਕੀ ਏ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰ ਏ । ਅੰਦਰਲਾ ਜੌਹਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸਤਾਦ ਗੁਰੂ ਯਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਈ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਏ । ਤੂੰ ਜਾਏਂਗਾ ਤਾਂ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਦਰਵੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਏਂ।”

“ਠੀਕ ਏ ਚੌਧਰੀ ਜੀ, ਖੌਰੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਈ । ਪਰ ਇਹ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਦਰਵੇਸ਼ ਚਿਲ੍ਹਾ, ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪਿਆ ਕੱਟਦਾ ਏ।"

"ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਚਿਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਕੱਟਦਾ ਏ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਵਣ ਲਈ ਆਪ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝਾਗੀ ਖਲੋਤਾ ਏ।" ਏਨੀ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ ਚੌਧਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਦਰਵੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੇਹਲ ਯਾ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਂਵਦਾ ਹੋਣਾ ਏ। ਕਿੰਨੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਵਿਚਾਰੇ ਜੇਹਲਾਂ ਤੇ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਈ ਰੁਲ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ । ਪਰ ਇਹਦੇ ਲਈ ਚਿਲ੍ਹਾ ਕੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ, ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਘੁੰਮ ਕੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜ਼ੋਹਰਾ ਵੀ ਆਖਦੀ ਸੀ, ''ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰ ।' ਨਾਨਾ ਵੀ ਆਖਦਾ ਸੀ । ਹੁਣ ਆੜ੍ਹਤੀ ਵੀ ਇਹ ਈ ਗੱਲ ਆਖਦਾ ਏ ਕਿ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰ।

'ਇਹ ਕੁੱਝ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰ' ਹੈ ਕੀ ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ ਬੀਤੀ ਹਯਾਤੀ ਉੱਤੇ ਗੌਰ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਫ਼ਾਕੇ, ਗੁੱਸੇ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਜ਼ਿੱਦ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖੂਬੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸੌਂ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਖੌਰੇ ਮੇਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਈ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ।

ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਬੁਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ੈ ਵੇ,