ਮੈਂ ਜਦ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਇੰਜ ਈ ਭੀੜ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਸਾਰਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚਾਹ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਈ ਖਾਂਦੇ । ਮੈਂ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਚਪੀਤਾ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਉੱਠ ਆਂਵਦਾ। ਉੱਥੇ ਹੋਵਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਵਿਚਾਰਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ। ਆਂਵਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਸਾਂ ਪਰ ਜਾਵਣ ਵੇਲੇ ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਅਫ਼ਸਰਦਾ ਤੇ ਨਾ- ਸਮਝੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ।

ਕੁੱਝ ਆਵਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਈ ਘੱਟ ਈ ਲੱਭਦਾ ਸੀ । ਜਦ ਲੱਭਦਾ ਸੀ ਅੱਗੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿੱਕਲਦਾ। ਲੋਕ ਸੁਣ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਭੁੱਖੇ ਜੇਹੇ। ਉੱਥੋਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉੱਥੇ ਈ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਖਿਝ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਤੇ ਟੋਹਣਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਮਕਸਦ ਚੁਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਏਸੇ ਮੰਜ਼ਲ ਤੇ ਮਕਸਦ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਵੀ ਮਕਸਦ ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਲ੍ਹੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਇੰਜ ਈ ਲੰਘ ਗਏ, ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜੇ ਕੁੱਝ ਹੋਈ ਤਾਂ ਬੱਸ ਐਵੇਂ ਹੂੰ ਹਾਂ ਤੀਕਰ, ਇਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਧੀ। ਰੋਜੇ ਆ ਗਏ। ਰੋਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਗੱਡ ਦਾ ਕੰਮ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਦਾ ਤਾੜ ਸੀ। ਕਿਰਾਏ ਭਾੜੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਵਾਧੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ।

ਰੋਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਤਾਂ ਅਸਾਂ ਇੰਜ ਈ ਕਰਦੇ ਸਾਂ, ਪਰ ਈਦ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸਭ ਨੂੰ ਸੀ। ਰਾਹਕ ਲੋਕ ਤਾਂ ਈਦ ਕੱਟਦੇ ਨੇ, ਈਦੇ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਚਾਅ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਡੰਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗੋਟੀ ਲੱਥੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਈਦ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਮਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ ਪਕਾਏ । ਏਨੀ ਕੁ ਈਦ ਸੀ ਅਸਾਡੀ! ਪਰ ਈਦ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ । ਬਾਕੀ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਪੜ੍ਹੀਏ, ਰੋਜੇ ਰੱਖੀਏ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਰੱਖੀਏ। ਈਦ ਦੇ ਈਦ ਮੌਲਵੀ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਜ਼ਰ ਨਿਆਜ਼ ਦੇਵਣ ਨਾਲ ਈ ਅਸਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਂ।

ਅਸਾਂ ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ ਖਾ ਕੇ ਈਦ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਚਲੇ ਗਏ । ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜ ਸੱਤ ਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਏਥੇ ਈ ਨਮਾਜ਼ (ਈਦ ਨਮਾਜ਼) ਪੜ੍ਹਨ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਮੌਲਵੀ ਅਰਬੀ ਲਿਬਾਸ ਪਾ ਕੇ ਈਦ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਤਬੇ ਨਾਲ ਬੇ-ਰੋਜਾਂ ਤੇ ਬੇ-ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਡਰਾ ਡਰਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਇਲਮ ਆਖਦਾ ਤੇ ਕੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਈ ਇਲਮ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ । ਦੁਨਿਆਵੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਹਕਾਇਤ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਖਦਾ- ਸੁਣੋ ਲੋਕ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦਹਿਰੀਆ ਅਸਾਡੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਮਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੁਨਾਜ਼ਰਾ ਕਰ ਲੈ। ਮੈਂ ਆਖਨਾ ਆਂ ਰੱਬ ਦਾ ਵਜੂਦ ਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾ ਦੇ ਕਿ ਰੱਬ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਲਮਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਜਾਸਾਂ।"