ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਜੰਗ ਛਿੜ ਪਈ । ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਨਾ ਕੋਈ ਮਰਿਆ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਖ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਸਭ ਕੁੱਝ ਛੱਡਕੇ ਨੱਸ ਗਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਮਾਲਕ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਅਸਾਂ ਰਾਹਕ ਵੀ ਉਹਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਲਾੜੀ ਦਾ ਦਾਜ ਵੀ ਲਾੜੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਸਵੇਰੇ ਪੁਲਸ ਆ ਕੇ ਡੇਰਾ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੁੱਕੜ ਤੇ ਦੁੱਧ ਘਿਓ ਪੁਲਸ ਖਾ ਪੀ ਗਈ।

ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨ ਤੀਕਰ ਖੌਫ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੁਕੱਦਮਾ ਭਾਵੇਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਨਿੱਕਲਦੇ ਤੇ ਨਾ ਈ ਘਰ ਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਦੂਰ ਵਾਂਢੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਲਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਹੁਜਰੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਾਂ । ਕਈ ਐਤਵਾਰ ਲੰਘ ਗਏ ਸਨ।

ਭੋਏਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਜੂਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਦਲੀ । ਉਹ ਈ ਮਿਹਨਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ, ਉਹ ਈ ਸਬਰ ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਫ਼ਾਕਾ ਤੰਗੀ, ਉਹ ਈ ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਤੇ ਖੇਚਲ, ਉਹ ਈ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਹ ਈ ਜੁੱਸਾ । ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਤਾਅ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਗੁੱਸਾ ਆਂਵਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ? ਕੋਈ ਰਾਹ, ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਲ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦੀ। ਘੜੇ ਦੀ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗਰ, ਯਾ ਭੌਂ ਚੋਂ ਖੋਤੀ ਬੋਹੜ ਹੇਠਾਂ । ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਨਤੀਜਾ ਉਹ ਈ ਫ਼ਾਕੇ ਸਬਰ ਸ਼ੁਕਰ!

ਨਵੇਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਅਸਾਨੂੰ ਨਵੇਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਠੰਡੀਆਂ ਤੱਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਜਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ । ਜੀ ਜੀ ਕਰਦਿਆਂ ਰਹਿਣਾ ਅਸਾਡੀ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਸੀ । ਬਦਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਤੇੜੂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚੌਧਰੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦਾ, ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਈ ਆਖ਼ਰੀ ਹੁਕਮ ਸਮਝਦਾ ਸੀ । ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਇਹਦੇ ਪਿਉ ਦੀ ਤਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਉੱਕਾ ਈ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲਾਂਵਦੇ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਰਾਹਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਰਾਹਕ ਵਿਚਾਰੇ ਸਭ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਜਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਹੋਰ ਕਰ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦੇ ਸਨ ? ਦੂਜਿਆਂ ਰਾਹਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੀਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਗਾਲਾਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਕ ਗਏ ਹੋਏ ਸਾਂ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੂੰਜੀ ਦਾ ਬੋਹਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਨਵਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੋਹਲ ਤੋਲਿਆ, ਛੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਣੇ ਭਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਦਾਣੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੇ । ਤੁਸਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲਏ ?"

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਰਿਆ ਨਾ ਗਿਆ । ਝੱਟ ਆਖਿਆ, "ਚੌਧਰੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਹੋਂਦੋ ਤਾਂ