ਫੇਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ?"

ਚੌਧਰੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਕੀ ਮਤਲਬ ਓਏ ਤੇਰਾ ?

"ਮਤਲਬ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਚੌਧਰੀ, ਬੱਸ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਏ।"

ਚੌਧਰੀ ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ। ਬੜਾ ਬਦਤਮੀਜ਼ ਏ, ਬੇਵਕੂਫ਼ ? ਇਹਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਚੌਧਰੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ।"

ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਆਖਿਆ, "ਚੌਧਰੀ, ਮੁੰਡਾ ਏ, ਜਵਾਨ ਏ, ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਦਿਆਂਗਾ।"

ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਭਰਿਆ-ਪੀਤਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਨੂੰ ਬੇਇਜ਼ਤ ਕਰਵਾਏਂਗਾ।"

"ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਹੁੰਨੇ ਆਂ।" ਮੇਰੇ ਜਵਾਬ ਉੱਤੇ ਪਿਉ ਫੇਰ ਘੂਰੀ ਕੱਢ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਅਸੀਂ ਹੈ ਕੀ ਆਂ ?" ਮੈਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ੍ਹਾਂ ਜਾ ਕੇ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਵਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੱਢ ਚਰਦੀਆਂ ਮਕਈ ਦੀ ਪੈਲੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਅਸਾਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਦਾ ਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਅਸੀਂ ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਾਂ । ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਤਾਂ ਬੱਸ ਐਵੇਂ ਈ ਸੀ। ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਛੱਡ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਛੱਡ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਘਰ ਕਿੱਥੇ ਬਣਾਂਵਦੇ, ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਕਿੱਥੇ ਪਾਲਦੇ । ਏਸੇ ਲਈ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸਾਨੂੰ ਵਾਹੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ । ਔਖੇ ਸੌਖੇ ਵੇਲੇ ਅਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਡੰਗਰ ਵੱਛਾ ਵੇਚ ਕੇ ਈ ਬੁੱਤਾ ਸਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ।

ਮਾਂ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ । ਕਦੇ ਤੜਕ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਮੰਜੀ ਮੱਲ ਬਹਿੰਦੀ, ਪਰ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਜਿਆਦਾ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੀ । ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਭਾਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਪਿਉ ਦੀਆਂ ਉਹੋ ਈ ਆਦਤਾਂ ਸਨ । ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਬੇਏਤਬਾਰ ਰਵੱਈਆ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਬੁਰਾ ਸੀ।

ਪਿਉ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਮੈਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਮਾਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਕਾ ਲਿਆ ਕਰ, ਤੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ।" ਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਵੱਖਰੀ ਪੱਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਪਰ ਕੰਮ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਸੀ । ਵਾਹੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਪਿਉ ਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਜਰ ਮੱਝ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡੰਗਰ ਆਇਆ ਸੀ । ਇੱਕ ਡੰਗਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈ ਕੇ ਜੋਗ ਬਣਾ ਲਈ।

ਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਜੀਅ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਚਾਅ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਤ ਦਿਨ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।