ਸਾਵਣੀ ਦੀ ਫਸਲ ਅਸਾਂ ਖੂਬ ਲਾਈ। ਲਾਬ ਲਾ ਕੇ ਅਜੇ ਵਿਹਲੇ ਈ ਹੋਏ ਸਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਾਂ । ਬਾਲ ਦੀ ਮਾਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਸਾ ਐਵੇਂ ਈ ਖਿੱਲਰ ਖਿੱਲਰ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਬਾਲ ਦਾ ਰੰਗ ਕੁੱਝ ਸਾਂਵਲਾ ਏ ਤੇ ਸਾਂਵਲਾ ਰੰਗ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।” ਮੇਰੀ ਏਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਰਫ਼ੀਕ ਦੀ ਮਾਂ ਰੋਵਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਰੱਬ ਅਸਾਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਪੁੱਤਰ ਕਿਹੜੇ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਮਿਲਦੇ ਨੇ।" ਉਹਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਆਖਿਆ ਸੀ । ਆਖਰ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ, "ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਮਖੌਲ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਸੀ । ਭਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਕੀਹਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।" ਦੂਜਿਆਂ ਬਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਰੱਬ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ, ਅਸਾਡੇ ਕੋਲ ਈ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਖੁਸ਼ ਸਾਂ। ਰਫ਼ੀਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਸੀ।

ਫ਼ਸਲ ਪੱਕਣ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਇਹਤਜਾਜ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਿਉ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ ਏਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ ਵਿਆਹਵਾਂ ?" ਸਬਰ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਮਿਲਿਆ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਲੈ ਲਿਆ।

ਗੱਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ । ਕੰਮ ਜਿਆਦਾ ਤੇ ਆਮਦਨੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਮੱਝ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਸੀ । ਆਪਣੀ ਵਹੁਟੀ ਦੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਧ ਵੇਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।

ਮਾਂ ਪਿਉ ਕੋਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪਕਾ ਕੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ, ਚੰਗਾ ਕੱਪੜਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਰਹਿਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਚਸਕਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੜਕ ਲਾਗੇ ਨਵੀਂਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਤੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀ । ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਵੀ ਸੁਣ ਲਿਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ।

ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਤਲਖੀ ਹੋ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ, ਨਾ ਈ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨਸਾਨ ਜਾਪਦਾ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਤੇ ਬੇਮਕਸਦ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਮੇਰੇ ਲਈ ਓਪਰਾ ਓਪਰਾ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਹੂਕ ਜਿਹੀ ਉੱਠਦੀ ਸੀ ਜੀਹਨੂੰ ਮੈਂ ਕੋਈ ਮਾਅਨੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।

ਮੇਰੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਮਿਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਰੋਜ਼ੀਨਾ । ਭਰ ਜਵਾਨ ਤੇ ਪੂਰੀ ਮੁਟਿਆਰ । ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹਦੀ ਅਜੇ ਤੀਕ ਸ਼ਾਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ੀਨਾ ਦਾ ਘਰ ਗੁਆਂਢ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਮਖੌਲ ਕਰਨਾ ਚਾਂਹਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਬੋਲਦੀ ਬੋਲਦੀ ਤ੍ਰਭਕ ਜਾਂਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਛੁਰੀ ਖਿੱਚ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ । ਬੜੀ ਮਾਸੂਮ ਤੇ ਭਲੀ ਕੁੜੀ ਸੀ ਉਹ! ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। ਤ੍ਰਭਕ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੁਝ