ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਉਹਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿਆਹ ਨਾ ਹੋਵਣ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਂਹਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪ ਆਪਣੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਿੰਜ ਰੱਖਦਾ। ਫੇਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰੋਜ਼ੀਨਾ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ ਏ ਤੇ ਉਹਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਪਈ ਮਿਲਦੀ।

ਅਸੀਂ ਅੱਠ ਭਰਾ ਹੋ ਗਏ ਹੋਏ ਸਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਬਾਲੜੀ ਤੇ ਭੈਣ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰ ਈ ਨਹੀਂ ਸਜਦਾ। ਰੱਬ ਦਾ ਕਰਮ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਅਸਾਡੇ ਅੱਠ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵੀ ਆ ਗਈ। ਪਿਆਰੀ ਜਹੀ, ਮਾਸੂਮ ਤੇ ਭੋਲੀ ਭਾਲੀ, ਹੱਡਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੁਸਕਰਾਂਵਦੀ, ਹੱਸਦੀ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਬੜੇ ਚਿਰਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਮਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਹਾਸਾ ਵੇਖਿਆ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਸਾਂ ਕਿ ਅਸਾਡੀ ਵੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਏ। ਭੈਣਾਂ ਬਾਝੋਂ ਤਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀਰ ਆਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਲਫਜ਼ ਵੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਈ ਸਰੂਰ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਏ।

ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਬਾਜ਼ ਬਣੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਦੁਕੱਲੀ ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮਿਲਦੀ, ਚਿੜੀ ਵਾਂਗ ਨੱਪ ਲੈਂਦੇ ਸੀ, ਮਧੋਲ ਕੇ ਤੇ ਰਸ ਚੂਸ ਕੇ ਛੱਡਦੇ। ਰਾਹਕ ਭਲਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ । ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਲਟੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੁੰਦੀ, ਛਤਰੌਲ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ । ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਹਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਨਜ਼ ਕਰਦੇ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬਾਂਹ ਬੇਲੀ ਨਾ ਬਣਦਾ। ਰੋਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਬੁਰਕੀ ਵਾਸਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹਕ ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜੂਨ ਭੋਗ ਰਹੇ ਸਨ ।

ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਖਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਗੁੰਡੇ ਵੀ ਰਾਹਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਖੋਹ ਲੈਣਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਬਦਮਾਸ਼ ਤੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਮੁੰਡੇ ਚੋਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਜਦ ਕਦੇ ਲਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਪੁਲਸ ਆਂਵਦੀ, ਤਾਂ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਕੈਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਰਾਹਕ ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਨਾਲ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਵੱਢੀਆਂ ਭਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇੰਜ ਸਾਰੀ ਹਯਾਤੀ ਵਗਾਰਾਂ ਕੱਟਦੇ ਤੇ ਵੱਢੀਆਂ ਭਰਦਿਆਂ ਈ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ।

ਏਥੇ ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਜਨੌਰਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋਵਣ ਤੇ ਜਾਲ ਦਾ ਘੇਰਾ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਤੰਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਬਹਾਰ ਆਈ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਖਿੱਲਰੀ ਸੀ ਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਰਾਤਾਂ ਨਿੱਖਰ ਆਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਰਾਜ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹਾਰ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਵਿਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਹਕ ਤਾਂ