ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਿਵਾਏ ਮੇਰੀ ਨਾਨੀ ਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੰਜ ਦਾ ਸਲੂਕ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵੇਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਸੀ ਬਸ਼ੀਰਾਂ, ਜ਼ੋਹਰਾ ਤੇ ਮੇਹਰੋ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ ਈ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪਰ ਜ਼ੋਹਰਾ ਵਾਸਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੀਝ ਹੈਸੀ । ਚੰਗੀ ਤਾਂ ਮੇਹਰੋ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਏਥੋਂ ਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਈ ਅਨੰਦ ਤੇ ਸਵਾਦ ਸੀ।

ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਸਲੂਕ ਪਾਰੋਂ ਵੀ ਰਾਜ਼ੀ ਸਾਂ ਤੇ ਖਿਝ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਆਇਆ ਸਾਂ ਉਹ ਤੇ ਹੋ ਈ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਮੈਥੋਂ ਕੁੱਝ ਸੁਣਦੇ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਏ। ਸੁਣਾਂਗੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ! ਆਂਵਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਵੀਂ ।"

ਸਾਫ਼ ਮਲੂਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਜਾਵਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਏ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਹੁਜਰੇ ਗਿਆ ਤੇ ਆਇਆ। ਹਰ ਵਾਰ ਇੰਜ ਈ ਹੁੰਦਾ। ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਈ ਨਾ ਮਿਲਦਾ। ਲੋਕ ਸਨ ਕਿ ਜਾਂਦੇ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੋ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਸੀ । ਉਸਤਾਦ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਅੱਕਦੇ ਨਾ ਥੱਕਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਦਮ ਤਾਜ਼ਾ ਦਮ ਹੋਵਣ। ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਖਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਨੇ । ਏਨੀ ਤੰਗ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਕਿੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਮੁਤਮਈਅਨ ਜੀਵਨ ਹੰਢਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੋਈ ਲੱਗੀ ਕਿ ਮਲੂਮ ਕਰਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬੰਦਾ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕੌਣ ਏ ? ਅਜੇ ਏਨਾ ਈ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰ ਏ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ, ਪਰ ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਏਥੇ ਈ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਬਾਲ ਬੱਚਾ ਤੇ ਮਾਪੇ, ਅੰਗ ਸਾਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਜਾਣਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਇੱਛਾ ਹੋਈ।

ਕੁੱਝ ਵੇਲਾ ਲੰਘਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹੁਜਰੇ ਨਾਲ ਨਾ-ਮਲੂਮ ਜੇਹੀ ਉਣਸ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਦੋਂ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹਲ ਮਿਲਦੀ, ਮੈਂ ਝੱਟ ਆਂਦਾ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਪਰਤ ਆਂਵਦਾ। ਉੱਥੇ ਜ਼ਬਾਨ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਈ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਵਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਸਮਝ ਆਵਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਚਾਲ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਰਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵਣ ਵਾਲ਼ੇ ਧਰੋ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਆਵਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ । ਜਮਹੂਰੀਅਤ, ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ। ਇੰਡੋ-ਪਾਕਿ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਝਗੜੇ ਦੇ